Đất hoang

Đất hoang (tíếng Anh: The Waste Land) – là một bài thơ hiện đại của nhà thơ Mỹ đoạt giải Nobel Văn học năm 1948, T. S. Eliot. Đất hoang được coi là “một trong những bài thơ quan trọng nhất của thế kỷ XX. Mặc dù vẫn còn một đôi chỗ được xem là chưa rõ ràng giữa châm biếm và lời tiên tri, nhưng những thay đổi đột ngột trong sự báo trước về địa điểm và thời gian, thuộc về bi ca nhưng đáng sợ cho thấy một phạm vi rộng lớn và gay gắt giữa các nền văn hóa và văn học - bài thơ đã trở thành một hòn đá tảng của văn học hiện đại. Các cụm từ nổi tiếng của nó là "Tháng tư là tháng khắc nghiệt" (dòng đầu tiên của trường ca); “Em sẽ chỉ ra trong một nắm tro tàn sợ hãi” "; và dòng cuối cùng của trường ca là câu thần chú bằng tiếng Phạn "Shantih shantih shantih”. Cùng với các tác phẩm: Bản tình ca của J. Alfred Prufrock, Ngày thứ Tư tro bụi (bài thơ) , Những kẻ rỗng tuếch và Bốn khúc tứ tấu - Đất hoang có sự ảnh hưởng rất sâu rộng đến ngôn ngữ thơ ca Anh - Mỹ nói riêng và văn hóa thế giới nói chung.

Trường ca quan trọng này đã được trích dịch một số phần ra tiếng Việt. Hiện tại có các bản dịch của Nguyễn Viết Thắng và Dương Tường.

Tổng quan

Đề từ của Đất hoang

Trường ca Đất hoang in lần đầu ở tạp chí Criterion (London) tháng 10 – 1922. “Đất hoang” là biểu tượng của châu Âu sau chiến tranh thế giới I, khủng hoảng tinh thần, thiếu lòng tin… Tuy vậy ẩn ý của trường ca là những cuộc truy tìm chiếc Chén Thần (Holy Grail), chiếc chén mà Chúa Giê-su đã uống trong bữa ăn cuối cùng. Eliot lên hệ với truyền thuyết trong tác phẩm Cành vàng của J. Fraser. Vua Cá (Fisher King – biểu tượng của cuộc sống) bị làm bùa phép và bị giết, mặt đất trở thành đất hoang. Chàng hoàng tử Perceval (Percyvelle) giải thoát được cho nhà vua bằng cách vượt qua nhiều thử thách tìm đến Nhà Nguyện để nhận biết những nghi lễ của Chén Thần… Eliot thường xuyên so sánh, đối chiếu hiện tại với quá khứ.

Đề từ của trường ca lấy từ tác phẩm Satyricon (chương 48) của nhà văn La Mã Arbite (Gaius) Petronius (? – 66). Xibila ở Cumai (the Cumaean sibyl) xin thần Apollo cho một cuộc sống vĩnh cửu nhưng quên xin một tuổi trẻ vĩnh cửu. Cơ thể của Xibila nhăn nheo, teo tóp bỏ được vào trong chai. Trong Đất hoang Xibila trở thành bà Sosostris, là người giống như nhà tiên tri mù Tiresias trong thần thoại Hy Lạp. Theo thần thoại Hy Lạp, Tiresias biến thành phụ nữ trong bảy năm rồi lại trở về làm đàn ông (do dùng gậy đánh vào hai con rắn đang quấn quýt lây nhau), sau đó trở thành người trọng tài trong cuộc tranh luận giữa các vị thần (Zeus và Hera): Ai là người nhận được nhiều hơn khoái cảm của tình yêu – đàn ông hay phụ nữ? Khoái cảm của phụ nữ mạnh hơn khoái cảm của đàn ông gấp chín lần – kết luận của Tiresias. Vì điều kết luận này mà nữ thần Hera tức giận, đã làm cho Tiresias trở thành mù nhưng được thần Zeus ban cho một cuộc sống trường thọ.

Trường ca có 5 phần:

1. The Burial of the Dead

2. A Game of Chess

3. The Fire Sermon

4. Death by Water

5. What the Thunder Said

Nguồn và điển tích

Trong Đất hoang, Eliot đã sử dụng những điển tích từ các tác phẩm của: Homer, Sophocles, Petronius, Virgil, Ovid, Thánh Augustine thành Hippo, Dante Alighieri, William Shakespeare, Edmund Spenser, Gérard de Nerval, Thomas Kyd, Geoffrey Chaucer, Thomas Middleton, John Webster, Joseph Conrad, John Milton, Andrew Marvell, Charles Baudelaire, Richard Wagner, Oliver Goldsmith, Hermann Hesse, Aldous Huxley, Paul Verlaine, Walt Whitman và Bram Stoker.

Ngoài ra, Eliot cũng sử dụng các quyển của Kinh Thánh, các sách Cầu nguyện, các sách của Ấn Độ giáo: Brihad Hindu-Aranyaka-Upanishad, các Bài giảng của Phật, các nghiên cứu văn hóa và nhân loại học của Sir James Frazer như Cành vàng, của Jessie Weston như Nghi lễ lãng mạn (đặc biệt, nghiên cứu các mô-típ Đất hoang trong thần thoại Celtic).

Trích phần 1 của Đất hoang

Tôi từng nhìn thấy Xibila ở Cumai ngồi trong chai. Khi bọn trẻ hỏi: “Bà muốn gì, Xibila?” Xibila trả lời: “Muốn chết” (tiếng Latin và tiếng Hy Lạp cổ).   I. LỄ MAI TÁNG NGƯỜI CHẾT   Tháng tư là tháng khắc nghiệt, gây ra Màu tím tử đinh hương của đất, rồi hòa Ký ức với ước mong, và gây xúc động Nguồn cội mơ màng bằng mưa xuân trút xuống. Mùa đông sưởi ấm lòng ta Chở che mặt đất bằng tuyết dày quên lãng Nuôi cuộc đời bằng những cọng cây khô. Mùa hè đến bất chợt trên hồ Starnbergersee Với những cơn mưa, chúng em dừng chân bên dãy cột to Sau đó đi về Hofgarten trong ánh nắng Chúng em uống cà phê và suốt cả giờ trò chuyện. Em không phải người Nga, sinh ở Lít-va, là người Đức chính cống Ngày còn bé chúng em thường đến chơi với người anh Hoàng tử Áo – anh ấy rủ em đi xe trượt tuyết Thấy em sợ hãi thì anh ấy động viên: Marie, em giữ cho chắc vào. Ta bắt đầu đầu trượt. Giữa núi đồi sẽ thanh thoát nhẹ nhàng. Em đọc sách ban đêm và đi về phương Nam mùa đông.   Rễ nào bám vào, cành nào mọc lên Từ đá vỡ này? Con người trần Không thể nói ra, ước chừng, vì chỉ biết Một đống hình vỡ, nơi ánh mặt trời đập Cây chết không cho bóng, cào cào chẳng làm khuây Đá khô không có nước, mà chỉ có ở đây Chiếc bóng của loài đá đỏ (Hãy đứng dưới bóng của loài đá đó) Và em sẽ chỉ cho anh một cái gì đó Không như cái bóng người buổi sáng ở sau lưng Hay cái bóng buổi chiều ở trước mặt anh Em sẽ chỉ ra trong một nắm tro tàn sợ hãi. Mát lành cơn gió thổi Gió thổi về quê hương. Em nơi mô chờ đợi Hở cô bé Ai-len? “Năm ngoái người trao em hyacinths .lần đầu tiên Người ta gọi em là lan dạ hương thiếu nữ”. – Nhưng khi ta trở về từ vườn Hyacinth đó Tay em đầy hoa và mái tóc đầy sương Anh không nói nên lời, đôi mắt anh mơ màng Dở sống, dở chết, anh không biết gì hết cả Anh nhìn vào con tim ánh sáng – và lặng lẽ Biển hoang vu, vời vợi, triền miên.   Bà Sosostris nhìn thấu được cả những cái vô hình Dù bà có bị cảm lạnh nhưng mà vẫn Nổi tiếng khắp châu Âu là người đoán đúng Với một cỗ bài. Bà nói: con bài của anh kia Người thủy thủ bị chìm của xứ Phê-ni-xi. (Hãy xem kìa: đôi mắt như ngọc châu lấp lóa) Còn đây là Belladonna , bà chúa tể của bao vách đá Bà chủ của những tình thế nọ kia. Người đàn ông với ba cây gậy, và đây bánh xe Còn đây là nhà thương gia một mắt Quân này trống, có vật gì trên lưng được đặt Thì ta chẳng nhìn ra. Không nhận ra Người treo cổ. Hãy coi chừng chết đuối. Ta thấy một đoàn người đi quanh vòng ấy. Cám ơn. Nếu anh nhìn thấy ngài Equitone Thì nói rằng lá số ta mang đến cho ông Thời buổi này hãy nhớ dè chừng, cẩn thận.   Thành phố có vẻ như trong tưởng tượng Dưới làn sương mù của buổi sáng mùa đông Người ta chen chúc nhau trên cầu Luân Đôn Tôi đã không nghĩ rằng thần chết bắt nhiều người ghê gớm. Những tiếng thở dài trong không trung hiếm hoi và ngắn Và mỗi người đều đưa mắt nhìn xuống bàn chân. Đi lên đồi và đi xuống phố King William Nơi đồng hồ chuông Saint Mary Woolnoth buông xuống Âm thanh chết của giờ thứ chín. Tôi nhìn thấy một người quen và tôi gọi: “Stetson! Có phải ta đã cùng chiến đấu trên tàu ở Mylae không? Cái xác mà anh chôn ở trong vườn năm ngoái Có xanh tốt? Có nở hoa, kết trái? Có sống qua được băng giá của đời? Hãy tránh xa chó, chó không hẳn là bạn của người Kẻo nó dùng móng chân của mình đào bới lại! Anh! Bạn đọc đạo đức giả! – người giống tôi, – người anh em của tôi! Bản dịch của Nguyễn Viết Thắng

"Nam Sibyllam quidem Cumis ego ipse oculis meis vidi in ampulla pendere, et cum illi pueri dicerent: Σίβυλλα τί θέλεις;respondebat ilia: άποθανείν θελω".   I. THE BURIAL OF THE DEAD   APRIL is the cruellest month, breeding Lilacs out of the dead land, mixing Memory and desire, stirring Dull roots with spring rain. Winter kept us warm, covering 5 Earth in forgetful snow, feeding A little life with dried tubers. Summer surprised us, coming over the Starnbergersee With a shower of rain; we stopped in the colonnade, And went on in sunlight, into the Hofgarten, 10 And drank coffee, and talked for an hour. Bin gar keine Russin, stamm' aus Litauen, echt deutsch. And when we were children, staying at the archduke's, My cousin's, he took me out on a sled, And I was frightened. He said, Marie, 15 Marie, hold on tight. And down we went. In the mountains, there you feel free. I read, much of the night, and go south in the winter.   What are the roots that clutch, what branches grow Out of this stony rubbish? Son of man, 20 You cannot say, or guess, for you know only A heap of broken images, where the sun beats, And the dead tree gives no shelter, the cricket no relief, And the dry stone no sound of water. Only There is shadow under this red rock, 25 (Come in under the shadow of this red rock), And I will show you something different from either Your shadow at morning striding behind you Or your shadow at evening rising to meet you; I will show you fear in a handful of dust. 30 Frisch weht der Wind Der Heimat zu. Mein Irisch Kind, Wo weilest du? 'You gave me hyacinths first a year ago; 35 'They called me the hyacinth girl.' —Yet when we came back, late, from the Hyacinth garden, Your arms full, and your hair wet, I could not Speak, and my eyes failed, I was neither Living nor dead, and I knew nothing, 40 Looking into the heart of light, the silence. Od' und leer das Meer.   Madame Sosostris, famous clairvoyante, Had a bad cold, nevertheless Is known to be the wisest woman in Europe, 45 With a wicked pack of cards. Here, said she, Is your card, the drowned Phoenician Sailor, (Those are pearls that were his eyes. Look!) Here is Belladonna, the Lady of the Rocks, The lady of situations. 50 Here is the man with three staves, and here the Wheel, And here is the one-eyed merchant, and this card, Which is blank, is something he carries on his back, Which I am forbidden to see. I do not find The Hanged Man. Fear death by water. 55 I see crowds of people, walking round in a ring. Thank you. If you see dear Mrs. Equitone, Tell her I bring the horoscope myself: One must be so careful these days.   Unreal City, 60 Under the brown fog of a winter dawn, A crowd flowed over London Bridge, so many, I had not thought death had undone so many. Sighs, short and infrequent, were exhaled, And each man fixed his eyes before his feet. 65 Flowed up the hill and down King William Street, To where Saint Mary Woolnoth kept the hours With a dead sound on the final stroke of nine. There I saw one I knew, and stopped him, crying 'Stetson! 'You who were with me in the ships at Mylae! 70 'That corpse you planted last year in your garden, 'Has it begun to sprout? Will it bloom this year? 'Or has the sudden frost disturbed its bed? 'Oh keep the Dog far hence, that's friend to men, 'Or with his nails he'll dig it up again! 75 'You! hypocrite lecteur!—mon semblable,—mon frère!'

Liên kết ngoài

Poem itself

• The Waste Land, tiếng Anh, miễn phí tại Dự án Gutenberg
• Complete annotated poem

Annotated versions

• Critical essay on The Waste Land @ the Yale Modernism Lab
• Exploring "The Waste Land"
• Hypertext version of The Waste Land with sources

Recordings

• Audio of T.S. Eliot reading the poem
• Free audiobook from LibriVox