Agesilaos II
Agesilaos II, hoặc là Agesilaus II (Tiếng Hy Lạp Ἀγησίλαος) (444 trước Công Nguyên – 360 trước Công Nguyên) là một vị Quốc vương của thành Sparta, là thành viên của Vương triều Eurypond, trị vì từ khoảng năm 400 trước Công Nguyên cho đến năm 360 trước Công Nguyên, trong phần lớn triều đại ông, ông "vừa là một vị thống soái sáng suốt lỗi lạc vừa là một vị vua xuất chúng của toàn thể Hy Lạp" (theo Plutarchus), và gắn liền với mọi chiến công và vận mệnh của đất nước Sparta.[1] Trong việc trị nước, nhà vua rất mạnh mẽ.[2] Dưới triều đại ông, nước Sparta lên đến cực thịnh, nhưng rồi lại bị suy sụp. Khi mới lên ngôi, ông xuất chinh đánh quân Ba Tư, sau đó quay về Hy Lạp theo con đường xuất binh của Xerxes I năm xưa,[3] mà đập tan tác cuộc tấn công của các xứ láng giềng nhằm lật đổ sự bá quyền của người Sparta trên toàn cõi Hy Lạp. Nhưng rồi, giữa lúc uy thế của xứ Sparta ngày càng gia tăng, thời kỳ bá chủ của Sparta kết thúc khi quân Sparta bị quân Thebes đánh bại trong trận Leuctra vào năm 371 trước Công Nguyên. Song, vua Agesilaus II vẫn đấu tranh bảo vệ được thành trì Sparta thoát khỏi cuộc xâm lược của quân Thebes. Không những thế, cuối đời ông còn giành những chiến thắng tại Ai Cập.[4] Các nhà sử học Hy Lạp cổ coi ông là danh nhân kiệt xuất nhất của thời đại.[5] Nhà sử học Xenophon có viết tiểu sử của vị anh hùng này. [6]
Mục lục |
[sửa] Tiểu sử
[sửa] Đầu đời
Agesilaos là con của vua Archidamos II và bà vợ thứ là Eupolia, [7] ông là anh trai của nàng Cynisca (người phụ nữ đầu tiên trong lịch sử cổ đại giành chiến thắng trong Thế vận hội Olympic) và là em trai khác mẹ của vua Agis II.[8]
Chúng ta có ít thông tin về thưở bé của Agesilaus. Chúng ta biết rằng ông không có cơ may kế thừa ngôi báu của vua anh Agis II, chủ yếu là do ông đi khập khiễng ngay từ khi sinh ra, và do vua này cũng có một đứa con là Leotychidas. Do đó, Agesilaos được luyện tập theo lối giảng dạy truyền thống của xứ Sparta, gọi là agoge. Qua đó, ông hiểu trách nhiệm tuân phục người bề trên và luật pháp. Ông là một người có tham vọng cực kỳ lớn lao, và dù ông thường mặc một chiếc áo choàng giản dị, điều này không thể che dấu thói kiêu ngạo của ông.[9] Nhưng sau này Leotychidas bị loại ra khỏi vòng hợp pháp do những tin đồn thời ấy cho rằng người này thực chất là con của Alcibiades, và Agesilaos II lên nối ngôi Quốc vương vào năm 401 trước Công Nguyên, khi ấy ông đã 40 tuổi. Không những do người ta đồn đại rằng Leotychidas là con riêng của vợ Agis II với Alcibiades, việc kế vị của vua Agesilaos II còn nhờ phần lớn vào sự can thiệp của viên tướng Lysandros - ông này muốn ông sẽ trở thành một vị Quốc vương luôn biết nghe theo lời mình, từ đó mở ra thành công của những ý đồ chính trị của Lysandros.[8] Tuy nhiên, vị tân vương cà nhắp là một người Sparta chân chính và do đó ông đã không để Lysandros lộng quyền.[10] Thành bang Sparta bấy giờ là bá chủ của toàn thể Hy Lạp, trong khi đó Athena suy sụp. [9][6]
[sửa] Buổi đầu trị nước
Đầu tiên, chúng ta được biết về triều đại của ông qua việc trấn áp cuộc phản nghịch của Cinadon.[1] Tiếp theo đó, vào năm 396 trước Công Nguyên, vua Agesilaus II thân chinh thống suất một đội quân gồm có 2 nghìn người neodamodes (nô lệ được giải phóng) và 6 nghìn quân đồng minh để giải phóng các thành phố Hy Lạp thoát khỏi ách thống trị của Đế quốc Ba Tư. Ông là vị Quốc vương đầu tiên của thành bang Sparta đi chinh chiến tại Á châu.[11] Khi đoàn long thuyền khởi hành từ Aulis, ông định tiến hành lễ cúng tế, như vua Agamemnon đã tiến hành trước khi tiến hành cuộc chinh phạt thành Troia, như người Thebes can thiệp để ngăn ngừa việc này, đây là một sự sỉ nhục khiến ông cả đời căm ghét xứ Thebes. Khi ông kéo quân đến thành phố Ephesus, ông ký kết một thỏa thuận ba tháng với Tissaphernes, quan satrap (Tổng đốc) xứ Lydia và Caria, nhưng những cuộc thỏa thuận được tiến hành trong thời gian này đều chẳng đạt kết quả gì, và trước tình hình đó vua Agesilaus II thẳng tay tiến đánh xứ Phrygia, tại đây ông dễ dàng chiếm lĩnh được biết bao nhiêu là chiến lợi phẩm từ tay viên satrap Pharnabazus; Tissaphernes không thể hỗ trợ cho Pharnabazus, do ông ta đang tập trung quân sĩ tại xứ Caria. Sau khi nghỉ đông để cải tổ lực lượng Kỵ binh (hippeis), ông tiến hành một cuộc thảo phạt xứ Lydia vào mùa xuân năm 395 trước Công Nguyên và giành ngay chiến thắng. Tithraustes được cử tới để thế chức cho Tissaphernes, đồng thời giết chết Tissaphernes vì thất bại của ông ta. Một thỏa thuận được ký kết giữa Tithraustes và Agesilaus II - người đã rời khỏi miền Nam Lydia và tiếp tục chinh phạt xứ Phrygia, ông tàn phá xứ này cho đến tận mùa xuân năm sau. Thế rồi, ông lại ký thỏa ước với Pharnabazus và một lần nữa Nam chinh.[1]
Người ta kể rằng vào năm 394 trước Công Nguyên, trong khi đóng quân tại đồng bằng Thebe, ông lập kế hoạch khởi binh đánh vùng hạ, hoặc thậm chí là tấn công thẳng tay vua Ba Tư là Artaxerxes II, nhưng rồi ông bị gọi về Hy Lạp do chiến tranh bùng nổ giữa xứ Sparta và liên quân Athena, Thebes, Corinth, Argos cùng vài tiểu quốc khác. Ông bèn tổ chức một cuộc hành binh xuyên Thrace và Macedonia và kéo đến xứ Thessaly, tại đây quân Kỵ binh Thessaly ngăn chặn ông, nhưng bị ông đánh lui. Sau đó, viện binh Phocis và Orchomenus kéo đến cùng với một đạo quân Sparta khác, ông giáp chiến với liên quân chống Sparta tại miền Coronea ở xứ Boeotia, trong một trận đánh rất khốc liệt mà kết thúc với chiến thắng lẫy lừng của quân Sparta, nhưng thắng lợi này không đem lại lợi thế cho người Sparta và nhà vua phải lui binh theo con đường Delphi tới miền Peloponnesus. Ít lâu trước khi trận đánh này, thủy binh Sparta (ông có chức Tư lệnh tối cao của lực lượng này), bị đại bại tại Cnidus trong trận đánh với thủy quân Ba Tư hùng mạnh do Conon và Pharnabazus chỉ huy.[8] Nhà vua nghe được tin dữ khi ông đang hành binh về để đánh trận Coronea. Và ông an ủi ba quân rằng Đô đốc Thủy binh Sparta là Pisandros đã hy sinh nhưng thắng trận này. [12]
Vào năm 393 trước Công Nguyên, Agesilaus II thân chinh dẫn quân đánh phá xứ Argolis. Vào năm 392 trước Công Nguyên, ông tích cực tham chiến trong cuộc Chiến tranh thành Corinth, tiến hành vài cuộc chinh chiến thành công tại lãnh thổ Corinth và chiếm lĩnh Lechaeum và Piraeus. Tuy nhiên, những chiến thắng này bị giảm giá trị do một Tập đoàn quân Sparta (mora) bị tướng Iphicrates xứ Athena hủy diệt, và Agesilaus II trở về xứ Sparta. Vào năm 389 trước Công Nguyên, ông phát động một chiến dịch tại miền Acarnania, nhưng hai năm sau đó Hòa ước Antalcidas - được ủng hộ nồng nhiệt bỏi nhà vua - được ký kết, nhờ đó nước Sparta được thái bình. Trong thời an bình, chúng ta thấy ông đã từ chối việc chỉ huy quân Sparta xâm lược vùng Mantineia, nhưng do tình bạn riêng tư mà ông tấn công xứ Phlius, và công khai biện hộ cho việc Phoebidas xâm chiếm xứ Cadmea.[1] Cuộc công thành Phlius đã kết thúc với chiến thắng của Quốc vương Sparta, buộc dân Phlius phải đầu hàng. Trong khi đó, ông vua cùng trị vì với Agesilaos II là Agesipolis I (nhà Agis) đánh thắng dân Torone, nhưng bệnh chết vào năm 380 trước Công Nguyên, em là Cleombrotus I lên nối ngôi Quốc vương đồng cai trị với Agesilaos II. [12]
[sửa] Cuối triều
Khi một cuộc chiến tranh mới bùng nổ với Thebes, nhà vua hai lần xuất chinh đánh xứ Boeotia (trong các năm 378 trước Công Nguyên và 377 trước Công Nguyên), mặc dù trong năm năm tới ông không thân chinh do lâm vào một căn bệnh nặng (dù không quá nghiêm trọng). Trong hội nghị vào năm 371 trước Công Nguyên, người ta ghi nhận về một cuộc tranh cãi giữa ông và tướng Epaminondas xứ Thebes, cuối cùng ông thắng thế và hoàn toàn loại bỏ Thebes ra khỏi nền hòa bình. Đây là lần đầu tiên ông điều hành việc đại sự kể từ khi long thể suy sụp.[12] Không những thế, ông còn nhờ vua Cleombrotos I tổ chức hành binh về đánh quân Thebes vào năm 371 trước Công Nguyên. Cleombrotos I không phải là một vị thống soái kiệt xuất như Agesilaos II, đồng thời ông này cũng không căm hờn người Thebes như ông. Tuy nhiên, chính vì sự già yếu của ông mà Cleombrotos I phải thân chinh cầm quân thay ông. Một người Sparta tên là Prothous khuyên Cleombrotos I nên xây dựng lại miếu thờ thần Apollo vừa bị hủy diệt trong một trận động đất, nhưng Agesilaos II lại ngăn cản vì cho đó là chuyện vớ vẩn.[12] Cleombrotos I bị đánh bại trong trận Leuctra và thời kỳ bá chủ của Sparta chấm dứt.[8] Sự hy sinh của Cleombrotos I trong trận thảm bại này đã khiến cho chính sách của Agesilaos II thất bại. Quân Sparta lui binh về cùng với một đạo quân dự binh do con trai của ông là Hoàng tử Archidamos chỉ huy. [12]
Là ông vua kiệt xuất, ông bằng được phải gỡ gạc thất bại này.[6] Vào năm 370 trước Công Nguyên, chúng ta thấy vua Agesilaus II tham gia trong một phái đoàn ngoại giao đến Mantineia, và thể hiện lại sức mạnh của người Sparta bằng một cuộc chinh phạt vùng Arcadia. Sự sáng suốt và khí phách anh hùng của ông đã khiến cho xứ Sparta vẫn đứng vững trước các cuộc bạo loạn và nghịch phản của bọn nô lệ, dân tự trị và thậm chí cả thần dân Sparta, và trước các kẻ thù của đất nước là bốn đạo quân Thebes do Epaminondas cầm đầu, quân thù đã tiến đánh xứ Laconia cùng năm đó, và một lần nữa vào năm 362 trước Công Nguyên khi quân Thebes bất ngờ tấn công dữ dội và cướp được thành phố Laconia. trận Mantinea (trong đó Agesilaus II chẳng đóng vai trò nào cả), đã dẫn đến một nền hòa bình chung: tuy nhiên, nước Sparta vẫn cô độc, và thậm chí không thể nào hy vọng lấy lại bá quyền xưa. Dù sao thì thành bang Sparta của ông đã được cứu vãn khỏi họa vong quốc với trận chiến này. Theo nhà sử học Xenophon,[13] vua Agesilaus II, để kiếm thêm tiền nhằm tiếp tục cuộc chiến tranh, cổ võ quan satrap Ariobarzanes II trong cuộc nổi dậy chống Triều đình Artaxerxes II vào năm 364 trước Công Nguyên, và vào năm 361 trước Công Nguyên, ông kéo một đạo quân đánh thuê vào Ai Cập để hỗ trợ cho pharaon Nectanebo I và quan Nhiếp chính Teos chống quân xâm lược Ba Tư. Ít lâu sau, ông quay sang giúp em họ và cũng là kẻ thù của Teos - pharaon Nectanebo II, và mang lại cho Nectanebo II hai chiến thắng lừng lẫy. Nhờ đó, ông được Nectanebo II đã trả cho ông một khoảng tiền bao gồm hơn 200 đồng talent. Cơ đồ bền vững, ông dương buồm về thành bang Sparta.[6] Trên đường trở về quê hương, vua Agesilaus II - sau những năm tháng đã thể hiện tài năng xuất chúng của mình - qua đời tại xứ Cyrenaica, ở độ tuổi 84, sau khi trị nước được 41 năm trời. Thi hài được ướp bằng xáp, và được an táng trọng thể tại chính quốc Sparta.[1][14] Ông được coi là một trong những vĩ nhân của xứ Sparta. [15]
[sửa] Chú thích
- ^ a b c d e Clough, Arthur Hugh (1867), “Agesilaus II”, trong Smith, William, Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology, 1, Boston: Little, Brown and Company, tr. 69–70.
- ^ Xenophon, Xenophōntos Agēsilaos, trang 18
- ^ William George Smith, Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology: Abaeus-Dysponteus, trang 69
- ^ Samuel Griswold Goodrich, Popular biography: embracing the most eminent characters of every age, nation, and profession, including painters, poets, philosophers, politicians, heroes, warriors, &c., &c, trang 12
- ^ Andrew G. Traver, From polis to empire, the ancient world, c. 800 B.C.-A.D. 500: a biographical dictionary, các trang 5-6.
- ^ a b c d Hugh James Rose, Henry John Rose, Thomas Wright, New general biographical dictionary, Tập 1, các trang 147-148.
- ^ Cartledge, Paul Anthony (1996), “Agesilaus II”, trong Hornblower, Simon, Oxford Classical Dictionary, Oxford: Oxford University Press.
- ^ a b c d Agesilaus from Livius.Org
- ^ a b Nigel Guy Wilson, Encyclopedia of ancient Greece, các trang 24-25.
- ^ Isaac Asimov, The Greeks; a great adventure, trang 172
- ^ Trinity College (Dublin, Ireland), Hermathena, Số phát hành 179-181, trang 118
- ^ a b c d e Peter John Rhodes, A history of the classical Greek world: 478-323 BC, các trang 210-216.
- ^ Xenophon, Agesilaus, ii. 26, 27
- ^ William George Smith, Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology: Abaeus-Dysponteus, trang 70
- ^ Nigel Guy Wilson, Encyclopedia of ancient Greece, trang 170
[sửa] Đọc thêm
- Cartledge, Paul. Agesilaos and the Crisis of Sparta. Baltimore: Johns Hopkins University Press, 1987.
- Cawkwell, G.L. "Agesilaus and Sparta." The Classical Quarterly 26 (1976): 62-84.
- David, Ephraim. Sparta Between Empire and Revolution (404-243 BC): Internal Problems and Their Impact on Contemporary Greek Consciousness. New York: Arno Press, 1981.
- Forrest, W.G. A History of Sparta, 950-192 B.C. 2d ed. London: Duckworth, 1980.
- Hamilton, Charles D. Agesilaus and the Failure of Spartan Hegemony. Ithaca, NY : Cornell University Press, 1991.
- Hamilton, Charles D. Sparta's Bitter Victories: Politics and Diplomacy in the Corinthian War. Ithaca, NY : Cornell University Press, 1979.
- Plutarch. Agesilaus. In Plutarch's Lives, Translated by Bernadotte Perrin, 11 vols. Cambridge: Harvard University Press, 1959-1967.
- Wylie, Graham, "Agesilaus and the Battle of Sardis" Klio 74 (1992): 118-130.
- Xenophon. A History of My Times (Hellenica), Translated by George Cawkwell. Boston: Penguin Books, 1966.
|
Agesilaos II
Sinh: 444 trước Công Nguyên Mất: 360 trước Công Nguyên |
||
| Hiệu | ||
|---|---|---|
| Tiền vị: Agis II |
Quốc vương xứ Sparta 401/400 trước Công Nguyên – 360 trước Công Nguyên |
Kế vị Archidamos III |
|
||||||||||||||
|
||||||||||||||
