Anđêhít

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia

Mô hình nhóm andehit

Anđehyt hay andehit là hợp chất trong hóa hữu cơ có nhóm chức cacbonyl: R-CHO. Tên andehit (aldehyde) gốc từ tiếng La Tinh alcohol dehydrogenatus có nghĩa: rượu đã được khử hyđrô.

Mục lục

1 Các andehit thông dụng
2 Tính chất hóa học
3 Điều chế
4 Lĩnh vực sử dụng

[sửa] Các andehit thông dụng

Các chất trong nhóm andehit gọi theo IUPAC: tên ankan cùng bậc cacbon cộng thêm đuôi -al, ví dụ metan CH₄ sang H-CHO metanal.

Bậc cacbon	Tên IUPAC	Tên thường	Điểm sôi °C	Công thức
1	Metanal	Fomandehit	-19,5	H-CHO
2	Etanal	Acetandehit	21	CH₃-CHO
3	Propanal	Propylandehit	48	C₂H₅-CHO
4	Butanal	Butyrandehit	75	C₃H₇-CHO
5	Pentanal	Amylaldehyd	103	C₄H₉-CHO
6	Hexanal	Hexandehit	131	C₅H₁₁-CHO
7	Heptanal	Heptylandehit	153	C₆H₁₃-CHO
8	Octanal	Octylandehit	171	C₇H₁₅-CHO
9	Nonanal	Nonylandehit	193	C₈H₁₇-CHO

Một số andehit có tên thông thường đọc theo quy tắc:

"Andehit" + Tên axit tương ứng hoặc Tên axit tương ứng bỏ "ic" + "andehit"

HCHO : formandehit hay andehit formic; CH₃CHO : axetandehit hay andehit axetic;

C₂H₅CHO : propionandehit hay andehit propionic;

CH₃CH₂CH₂CHO : andehit butiric;

(CH₃)₂CH-CHO : andehit isobutiric;

CH₂=CH-CHO : andehit acrylic hay acrylandehit;

OHC-CHO : andehit oxalic hay oxalandehit.

[sửa] Tính chất hóa học

[sửa] Phản ứng cộng với rượu

Andehit + Rượu → Acetal

[sửa] Phản ứng với các amin

Andehit + Amin → Imine + nước

[sửa] Phản ứng aldol

CH3-CHO+CH3-CHO→CH3-CH(OH)-CH2-CHO

[sửa] Phản ứng hỗn hợp

[sửa] Phản ứng cộng hạt nhân

[sửa] Phản ứng khử

Andehit cộng hidro ( xúc tác Niken) đun nóng tạo ra ancol bậc I.

R-CHO + H₂ --> R-CH₂OH

[sửa] Phản ứng oxi hóa

Phản ứng đặc trưng của andehit là phản ứng tráng gương:

R-CHO + 2[Ag(NH₃)₂]OH --> R-COONH₄ + 2Ag + 3NH₃ + H₂O.

Riêng HCHO có thể phản ứng tráng gương với tỉ lệ 1:4

HCHO + 4[Ag(NH₃)₂]OH --> (NH₄)₂CO₃ + 4Ag + 6NH₃ + 2H₂O.

Các andehit đa chức phản ứng theo tỉ lệ 1:2n ( n là số chức -CHO).

Ngoài ra andehit còn có phản ứng với dung dịch brom :

R-CHO + Br₂ + H₂O --> R-COOH + 2HBr.

Andehit cũng có thể làm mất màu dung dich thuốc tím KMnO₄.

Andehit có phản ứng oxi hóa bởi O₂ tạo ra axit cacboxylic tương ứng với xúc tác Mn²⁺ và ở nhiệt độ cao:

R-CHO + $1 / 2$ O₂ --> R-COOH.

Các phản ứng :tráng gương, làm mất màu dung dịch brom, làm mất màu dung dịch thuốc tím dùng để nhận biết andehit.

[sửa] Điều chế

Andehit được điều chế qua quá trình oxy hóa nhẹ hay khử hyđrô rượu bậc I có xúc tác
R-OH + ½O₂ → R'-CHO + H₂O
R-OH → R'-CHO + H₂

[sửa] Lĩnh vực sử dụng

Các andehit được dùng trong quá trình sản xuất plastik, phẩm màu, nước hoa và dược phẩm. Với andehit thông dụng nhất là metanal H-CHO (fomanđêhít, foocmôn) có tính khử trùng, diệt vi khuẩn, nên thường dùng trong các chất diệt côn trùng, chất tẩy uế.