Cá mặt trăng

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Bước tới: menu, tìm kiếm
Mola mola
Sunfish2.jpg
Cá Mặt Trăng tại Nordsøen Oceanarium, Hirtshals, Đan Mạch
Tình trạng bảo tồn
Không rõ tình trạng (IUCN 3.1)
Phân loại khoa học
Giới (regnum) Animalia
Ngành (phylum) Chordata
Lớp (class) Actinopterygii
Bộ (ordo) Tetraodontiformes
Họ (familia) Molidae
Chi (genus) Mola
Loài (species) M. mola
Danh pháp hai phần
Mola mola
(Linnaeus, 1758[1])
Mola mola es.svg
Danh pháp đồng nghĩa
  • Tetraodon mola (danh pháp cũ)

Cá mặt trăng[2] hay cá mặt trời (Danh pháp hai phần: Mola mola (Linnaeus, 1758) (danh pháp cũ là Tetraodon mola[3][4]) là loài cá thuộc họ Cá mặt trăng (Molidae) trong bộ Cá nóc (Tetraodontiformes).[2] Đây là loài cá biển cỡ lớn có màu sắc sặc sỡ và thân ngắn sống ngoài đại dương, thường lặn xuống dưới vùng nước sâu, nơi nhiệt độ rất thấp. Cá mặt trăng sống ở tầng mặt, tự sưởi nãomắt ấm hơn so với nhiệt độ nước biển nơi chúng sống. Theo tiếng Pháp, tiếng Tây Ban Nha, tiếng Bồ Đào Nha, tiếng Ý, tiếng Hà Lan, tiếng Nga... thì loài cá này cũng có tên là cá mặt trăng, trong khi tên tiếng Anh là "ocean sunfish" nghĩa là Cá mặt trời đại dương/cá Thái dương. Chúng được đặt tên là Cá mặt trời bởi người ta tin chúng tắm nắng trên mặt biển vì thường thấy chúng bơi ì ạch sát mặt nước[5].

Đặc điểm sinh học[sửa | sửa mã nguồn]

Đặc điểm chung của cá là cá có hình thù kỳ dị, chúng có thân hình bầu dục tròn, phân bố chủ yếu ở vùng nhiệt đới, cá da trơn mình dẹt, đuôi ngắn, đầu tròn, mắt lớn, miệng nhỏ, miệng khá nhỏ so với kích thước toàn thân, hai vây ngắn[6][7]. Hầu hết thời gian cá mặt trời để cho cả khối thân mình đồ sộ trôi tự do theo các dòng nước. Những con trưởng thành thích trôi nghiêng một bên.

Hình dáng cơ thể[sửa | sửa mã nguồn]

Cá mặt trăng có thân hình bầu dục tròn, rất dẹp bên, chiều dài của thân có thể đạt tới từ 3,5- 5,5m, nặng 1400 kg đến 1700 kg (Andriaxep, 1954)[2], tuy vậy trông xa thì thấy thân hình ngắn, trông gần giống với hình trái xoan hay hình tròn, nhìn từ xa trông giống cái đầu to. Dù thân hình to lớn nhưng với cấu trúc cơ thể cụt ngủn nên cá mặt trời bơi yếu ớt.

Vây lưng và vâu hậu môn ngắn nhưng rất cao, nằm gần cuối thân mình và gần như đối xứng nhau. (phía trên và phía dưới). Vây ngực (ức) nhỏ, hình tròn, vây đuôi thấp nhưng dài, bao quanh cả phía sau thân, trông như một dải hẹp, ít có tác dụng bơi lội. Mép ngoài của vây chỉ hơi lượn sóng. Da cá thô, mỏng, không phủ vảy và không có đường bên nhưng nhám và dai, bên trên thân mình có màu xám hay nâu, bên dưới có màu nhạt hơn.

Cá mặt trăng không có một cái đầu thực sự. Mặt cá và khe mang nhỏ, đặc biệt là miệng cá rất nhỏ[2]. Tuy to lớn nhưng miệng chúng lại rất nhỏ, mỗi hàm có hai răng dính nhau làm thành một cái mỏ. Với cái miệng đặc biệt như vậy nên chúng không thể nuốt mồi to mà chỉ chuyên ăn giáp xác nhỏ và các phiêu sinh vật khác. Thức ăn chủ yếu của cá là các loại rong, thủy mẫu, động vật giáp xác phù du, ấu chế cá chình..v.v.[2]

Dù thân hình to lớn nhưng với cấu trúc cơ thể cụt ngủn nên cá mặt trăng bơi yếu ớt; hầu hết thời gian, chúng chỉ để cho cả khối thân mình đồ sộ trôi tự do theo các dòng nước. Những con trưởng thành thích trôi nghiêng một bên. Nhiều khi các dòng hải lưu đưa chúng từ vùng nhiệt đới sang hẳn vùng ôn đới.[8] Cũng chính vì đặc điểm này mà cá mặt trăng còn được đặt tên là "cá mặt trời/cá thái dương" bởi người ta tin rằng chúng "tắm nắng" trên mặt biển vì thường thấy chúng hay bơi ì ạch sát mặt nước.

Cấu trúc đặc biệt[sửa | sửa mã nguồn]

Do cá mặt trăng ở vùng nước sâu nên nhiệt độ thấp ở đây có thể ảnh hưởng đến các chức năng thần kinh và thị giác của cá, vì vậy một số nhóm cá đã tiến hóa một cách độc lập với khả năng tự sưởi ấm mắt và não để hạn chế tác động kể trên[9], một số nghiên cứu chỉ ra rằng, các mô cơ nằm phía sau mắt cá mặt trăng thường có nhiệt độ cao hơn 2,1 độ C so với các mô cơ thông thường – nhưng một số trường hợp lên đến 6 độ C, điều đó cho thấy cá mặt trăng đã tiến hóa một số chức năng cho phép tạo ra nhiệt và ngăn nó thất thoát ra môi trường nước lạnh xung quanh. Chức năng đặc biệt này được các nhà khoa học gọi là "nội nhiệt hộp sọ" (cranial endothermy).

Gốc của cặp cơ hoành của cá được cho là nơi phát ra nhiệt. Cơ này là cơ lớn nhất, nằm kế bên não và dây thần kinh thị giác và cách não một lớp xương mỏng. Gốc cơ hoành có màu đỏ bầm và là nơi xảy ra nhiều phản ứng tổng hợp citrat, làm phát sinh nhiệt lượng, hơn so với tất cả các loại cơ ngoài khác. Các cơ của cá được bọc bằng một lớp mỡ mỏng để cách nhiệt với nước lạnh trong khe mang, và một mạng lưới động tĩnh mạch bên trong tạo ra một "bộ truyền - dẫn nhiệt" mà mọi người cho rằng nó giúp cá Mặt Trăng duy trì nhiệt độ cao ở hộp sọ.[8]

Sinh sản[sửa | sửa mã nguồn]

Cá mặt trăng là một trong những loài cá đẻ nhiều trứng nhất trong các loài cá ở đại dương,Dù cá mặt trăng chỉ mang thai trong 3 tuần, nhưng có thể đẻ mỗi lần khoảng 300 triệu trứng. Trứng của loài cá này trôi lơ lửng theo các dòng hải lưu. Lúc còn nhỏ cũng bơi bình thường như những loại cá khác, cho đến khi trưởng thành chúng mới bắt đầu lười biếng chỉ thích trôi nghiêng theo các dòng hải lưu.

Phân bố[sửa | sửa mã nguồn]

Loài này có phân bố rộng trên toàn thế giới, trong vùng nhiệt đới và các vùng biển ấm, nhưng cá mặt trăng phân bố chủ yếu ở các vùng biển nhiệt đới. Về mùa nóng có thể đến vùng ôn đới, thậm chí đến cả hàn đới, khi có thời tiết ấm áp chúng đến cả vùng ôn đới, phía bắc và phía Nam xích đạo. Những ngày có thời tiết tốt và ít sóng gió chúng thường nổi lên để hở một phần thân và vây lưng khỏi mặt nước để bắt động vật phù du. Khi có mưa to, gió lớn hoặc lúc đuổi mồi, chúng lật ngang thân trong nước dùng vây lưng và vây hậu môn bới rất nhanh.

Hầu hết cuộc đời cá mặt trăng sống cách xa đất liền, cá mặt trăng khi còn nhỏ cũng bơi bình thường như những loại cá khác, mãi cho đến khi trưởng thành, chúng chỉ thích trôi nghiêng theo các dòng hải lưu. Những con nhỏ thì tụ họp lại thành đàn, nhưng khi đã to lớn, chúng chỉ thích sống một mình, trôi phiêu du đi khắp các đại dương.

Việt Nam, rất hiếm khi xuất hiện ở vùng biển Việt Nam, cá mặt trăng được ghi nhận có ở vịnh Bắc Bộ (Bạch Long Vĩ)[2]. Ngoài ra, ngư dân ở Nghệ An đã bắt được con cá mặt trăng nặng lớn nhất từ trước tới nay nặng 120 kg và dài hơn 1,5 mét, Đây là con cá quý hiếm thứ 3 mắc lưới trong một tháng. Người ta phát hiện con cá hình tròn có kích thước rất lớn mắc lưới. Lần đầu tiên thấy con cá có hình thù và màu sắc kỳ lạ, các ngư dân đã ướp đá dưới khoang tàu rồi chở vào đất liền. Con cá mặt trăng lớn nhất trong thời gian này bị bắt lên đến 400 kg. Tại Việt Nam, cá mặt trăng là loài cá quý hiếm, có tên trong sách đỏ và là loài cần được bảo vệ cấp thiết, cấm hoàn toàn hoạt động đánh bắt, khai thác dưới mọi hình thức[6][7][10].

Giá trị sử dụng[sửa | sửa mã nguồn]

Cá mặt trăng thuộc vào loại cá nổi đại dương, phân bố rộng. Trong vùng biển Việt Nam mới đây đã phát hiện vài lần ở Vịnh Bắc bộ. Gần đây, ngư dân xã Quỳnh Lập và xã Quỳnh Long huyện Quỳnh Lưu, Nghệ An, đã đánh bắt được một con cá có hình dáng lạ. Một số ý kiến khẳng định đó là cá mặt trăng[11], hiện con cá mặt trăng này đã được đưa về Bảo tàng Thiên nhiên Việt Nam phục vụ cho công tác nghiên cứu.[12]

Loài này có thân hình lớn nên có ý nghĩa kinh tế dễ bị phát hiện và bị sắn bắt. Do hình dạng độc đáo và ít gặp nên cá mặt trăng cũng là hiện vật qúy và hấp dẫn trong các bảo tàng động vật biển. Trong vùng biển Việt Nam mới chỉ phát hiện một lần, chưa rõ số lượng ngoài tự nhiên. Mức đe dọa: Bậc R.[2]

Hình ảnh[sửa | sửa mã nguồn]

Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]

  • Journal of Experimental Biology, số 212 (2009), trang 461-470

Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]

  1. ^ 10th edition of Systema Naturae
  2. ^ a ă â b c d đ Cá mặt trăng, Tài liệu dẫn: Sách đỏ Việt Nam trang 322.
  3. ^ Chủ biên Ranier Froese và Daniel Pauly. (2007). Các loài trong Mola trên FishBase. Phiên bản tháng tháng 6 năm 2007.
  4. ^ Parenti, Paolo (tháng 9 năm 2003). “Family Molidae Bonaparte 1832: molas or ocean sunfishes” (PDF). Annotated Checklist of Fishes (electronic journal) 18. ISSN 1545-150X. Truy cập ngày 6 tháng 2 năm 2012. 
  5. ^ Cá mặt trời – kẻ vô địch về thành tích đẻ
  6. ^ a ă http://vnexpress.net/tin-tuc/thoi-su/ca--quy-hiem-ma-c-luo-i-ngu-dan-mie-n-trung-2228298.html
  7. ^ a ă http://vnexpress.net/tin-tuc/thoi-su/ca-ma-t-trang-400-kg-ma-c-luo-i-ngu-dan-2242743.html
  8. ^ a ă “Bản Tin Điện Tử Viện Nghiên Cứu Hải Sản”. Truy cập 2 tháng 6 năm 2014. 
  9. ^ một ví dụ điển hình là cá kiếm cũng tự sưởi mắt để săn mồi tốt hơn
  10. ^ http://vnexpress.net/tin-tuc/thoi-su/ca-mat-trang-nang-120-kg-2241708.html
  11. ^ “Bắt được con cá lạ nặng hơn 30kg”. Truy cập 2 tháng 6 năm 2014. 
  12. ^ Tặng cá lạ "có một không hai" cho Bảo tàng Thiên nhiên Việt Nam

Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]