Chúa

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Bước tới: menu, tìm kiếm

Nghĩa gốc của từ chúa là người làm chủ, tức là người sở hữu hoặc có quyền lực rất cao đối với một vùng đất đai, một cộng đồng dân cư (lãnh chúa), hoặc một tổ chức, một thiết chế nào đó. Trong khi chủ là âm Hán Việt tiêu chuẩn của chữ Hán thì chúa là âm Hán Nôm-hóa. Nhìn chung có một số cách dùng thông dụng sau:

  • Tước vị "chúa", dùng để chỉ người có quyền lực rất cao, sau "đế" và "vương" trong chế độ phong kiến. Ví dụ các chúa Trịnh, chúa Nguyễn thời Trịnh-Nguyễn phân tranh (thế kỷ 1618Việt Nam) hay các lãnh chúa (lord) ở châu Âu thời trung cổ. Bên cạnh đó, có các tước hiệu liên quan dành cho nữ giới như công chúa, quận chúa, huyện chúa... Từ "chúa" còn được dùng để chỉ người cai trị một đất nước, dù tước hiệu là "đế" hay "vương", ví dụ: Triệu Đà làm chúa đất Nam Hải (nước Nam Việt)... Ngày nay, tại Vương quốc Liên hiệp Anh và Bắc Ireland tước hiệu "lord" vẫn được Nữ vương Anh phong tặng cho những người có công với đất nước theo đề nghị của Nội các, những người này nhóm họp lại thành "Viện của các Lãnh chúa" (Viện Quý tộc), thường được xem là Thượng Nghị viện.
  • Trong tiếng Việt, các tín hữu Công giáoTin Lành (cùng thuộc Kitô giáo) thường dùng từ Chúa (viết hoa) để chỉ về Thiên Chúa tối cao và duy nhất mà họ thờ phượng. Theo đó, từ Chúa có thể đề cập đến Thiên Chúa Ba Ngôi hoặc cách riêng đề cập đến Chúa Giê-su, là Ngôi vị thứ hai trong Ba Ngôi. Các thuật từ ChúaThiên Chúa (hay Chúa Trời) nhiều khi được dùng như những từ đồng nghĩa mặc dù nếu xét chặt chẽ hơn thì có thể phân biệt cách dùng giữa hai thuật từ này tương tự như cách dùng trong một số ngoại ngữ, ví dụ như: אֲדֹנָי Adonaiאלהים Elohim (tiếng Hebrew), Κύριος KyriosΘεός Theos (tiếng Hy Lạp), DominusDeus (tiếng Latinh), LordGod (tiếng Anh), v.v... Khi không nhấn mạnh đến sự khác biệt này, người ta thường dịch God (Thiên Chúa, Thượng Đế, thần linh duy nhất trong các tôn giáo độc thần) đơn giản là Chúa.
  • Trong các từ ghép như:
    • chúa tể: chỉ người có quyền lực tối cao.
    • ong chúa: con ong cái có khả năng sinh sản, đứng đầu một tổ ong.
    • chúa đảo: người có quyền lực cao nhất trên một hòn đảo.
    • chúa ngục: người có quyền cao nhất tại nhà tù. Từ này và từ chúa đảo là những từ hiện nay ít được dùng, chủ yếu chỉ còn gặp trong các văn bản tài liệu cũ.