Chi Lai

Chi Lai
Lai rừng (Aleurites moluccana)
Phân loại khoa học
Giới (regnum): Plantae (không phân hạng): Angiospermae (không phân hạng) Eudicots Bộ (ordo): Malpighiales Họ (familia): Euphorbiaceae Phân họ (subfamilia): Crotonoideae Tông (tribus): Aleuritideae Phân tông (subtribus): Aleuritinae Chi (genus): Aleurites J.R.Forst. & G.Forst.
Các loài
Xem văn bản.

Chi Lai (danh pháp khoa học: Aleurites, đồng nghĩa Camirium Gaertn.) là một chi nhỏ chứa các loài cây gỗ sinh sống trong khu vực nhiệt đới và cận nhiệt đới châu Á, các đảo trên Thái Bình Dương và Nam Mỹ, thuộc về họ Đại kích (Euphorbiaceae).

Các loài trong chi này đa phần là đơn tính cùng gốc, thường xanh và sống lâu năm hay bán-lâu năm. Chúng là các loài cây gỗ lớn, cao từ 15 tới 40 m (49-130 ft), với các cành trải rộng rủ xuống hay đâm lên.

Lá mọc so le, có thùy, hình trứng tới hình trứng-mũi mác với các lá kèm nhỏ. Các lá này có lông tơ cả 2 mặt khi còn non nhưng sau đó trở thành không lông.

Cụm hoa bao gồm các chùm đầu cành chứa các hoa nhỏ, màu trắng kem hình chuông và có hương thơm, tạo nhánh từ đế cụm hoa. Các hoa thông thường đơn tính, với các hoa có nhụy (hoa cái) đơn độc nằm ở cuối của mỗi trục chính. Các xim hoa ở bên là hoa có nhị (hoa đực). Có 5 hay 6 cánh hoa xếp đè lên nhau. Hoa đực nói chung dài hơn nhưng mảnh dẻ hơn hoa cái, với 17-32 nhị hoa không lông xếp thành 4 vòng xoắn. Hoa cái có bầu nhụy thượng.

Quả là dạng quả hạch lớn với vỏ quả ngoài dày cùi thịt và vỏ quả trong mỏng dạng hóa gỗ. Chúng dao động về kích thước, phù hợp với số lượng các ngăn đã phát triển. Hạt của chúng chứa dầu, và có thể gây ngộ độc.

Dầu của các loài lai từng được sử dụng làm parafin, dầu bôi trơn, như là một thành phần hợp thành hay trong chế tạo véc ni, sơn và xà phòng. Khi loại bỏ hoàn toàn các chất có khả năng gây ngộ độc thì nó có thể dùng như là dầu ăn.

Một vài loài trước đây phân loại trong chi này với lá sớm rụng, sinh sống tại Trung Quốc và cận kề, hiện nay đã được tách ra và coi thuộc về chi Vernicia.

Tên gọi Aleurites có nguồn gốc từ tiếng Hy Lạp có nghĩa là "bột mì", do bề ngoài mặt dưới của lá.

Các loài

Loài phổ biến rộng nhất là lai rừng (Aleurites moluccana), sinh sống trong khu vực nhiệt đới châu Á, các đảo trên Thái Bình Dương, từ Ấn Độ tới Trung Quốc và Polynesia, Australia và New Zealand. Một số nhà thực vật học chỉ công nhận hai loài là Aleurites moluccana và Aleurites rockinghamensis.

• Aleurites angustifolia - (New Caledonia)
• Aleurites cordata - (Trung Quốc)
• Aleurites erratica
• Aleurites integrifolia - (New Caledonia)
• Aleurites javanica - (Java)
• Aleurites moluccana - Lai rừng
  • Aleurites moluccana var. floccosa - (New Guinea)
  • Aleurites moluccana var. katoiO.Deg., I.Deg. & B.C.Stone - (Hawaiʻi)
  • Aleurites moluccana var. moluccana: nguyên chủng
  • Aleurites moluccana var. rockinghamensis - (New Guinea, Australia)
• Aleurites pentaphylla - (Đông Á)
• Aleurites remyi - (Hawaiʻi)
• Aleurites saponaria - (Philippines)
• Aleurites triloba - (các đảo trên Thái Bình Dương)

Các loài tách ra

• Aleurites fordii (danh pháp chính thức hiện nay là Vernicia fordii) - trẩu lùn, du đồng (Trung Quốc, bắc Việt Nam)
• Aleurites montana (danh pháp chính thức hiện nay là Vernicia montana) - trẩu.

Tham khảo

• Stuppy W., P.C. van Welzen, P. Klinratana & M.C.T. Posa. 1999. Revision of the genera Aleurites, Reutealis and Vernicia (Euphorbiaceae). Blumea 44: 73-98.