Giải Nobel Văn học

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia

Huy chương giải Nobel văn chương

Giải Nobel Văn học (tiếng Thụy Điển: Nobelpriset i litteratur) là một trong sáu nhóm giải thưởng của Giải Nobel, giải được trao hàng năm cho một tác giả từ bất cứ quốc gia nào có, theo cách dùng từ trong di chúc của Alfred Nobel, tác phẩm xuất sắc nhất theo khuynh hướng duy tâm (nguyên văn tiếng Thụy Điển: "den som inom litteraturen har producerat det utmärktaste i idealisk riktning"). "Tác phẩm" ở đây có thể là toàn bộ sự nghiệp sáng tác của người được trao giải hoặc là một số tác phẩm riêng biệt được nêu trong phần lí do trao tặng. Cơ quan quyết định người được nhận Giải Nobel Văn học là Viện Hàn lâm Thụy Điển, quyết định này được công bố vào đầu tháng 10 hàng năm.

Câu trích dẫn trong di chúc của Nobel về giải thưởng này đã dẫn đến nhiều tranh cãi. Trong tiếng Thụy Điển, từ idealisk vừa có thể hiểu là duy tâm (idealistic), vừa có thể hiểu là lý tưởng (ideal). Vì vậy trong giai đoạn đầu của Giải Nobel Văn học, Ủy ban Nobel đã gặp nhiều lúng túng trong việc lựa chọn người xứng đáng và đã bỏ qua nhiều nhà văn nổi tiếng Thế giới như Lev Tolstoy hay Henrik Ibsen, với lý do là tác phẩm của các tác giả nhà chưa đủ "duy tâm". Tuy nhiên giai đoạn sau, nguyên tắc cứng nhắc này đã được nới lỏng và người được nhận giải thưởng thường đều là những tác giả được Thế giới công nhận.

[sửa] Thủ tục xét giải

Hàng năm Viện Hàn lâm Thụy Điển sẽ gửi các đề nghị đề cử những tác giả theo họ là xứng đáng được trao Giải Nobel Văn học. Ngoài các viện sĩ của Viện Hàn lâm Thụy Điển thì thành viên của các hội và viện hàn lâm văn học, giáo sư văn học và ngôn ngữ, những người từng được trao giải thưởng này và chủ tịch các hiệp hội nhà văn cũng được quyền đề cử, tuy nhiên họ không được quyền đề cử bản thân mình.

Mỗi năm có hàng ngàn đề nghị được gửi đi và có khoảng 50 đề cử phản hồi. Các đề cử phải được gửi đến Viện trước ngày 1 tháng 2, sau đó nó sẽ được một ủy ban xem xét kỹ lưỡng. Từ tháng 4, Viện bắt đầu giới hạn số ứng cử viên xuống còn khoảng 20 và đến mùa hè thì chỉ còn khoảng 5 tác giả nằm trong danh sách đề cử. Các tháng tiếp theo, viện sĩ của Viện bắt đầu nghiên cứu kỹ tác phẩm của những ứng cử viên cuối cùng này. Đến tháng 10, các viện sĩ sẽ bỏ phiếu, và ứng cử viên nào nhận được quá bán số phiếu sẽ là người được trao giải. Quá trình này diễn ra tương tự với thủ tục xét giải của các giải Nobel khác. Nói chung thì việc đề cử và thảo luận về các ứng cử viên sẽ được giữ kín trong vòng 50 năm, tuy vậy đôi khi các tác giả cũng được thông tin về việc mình được đề cử.

Khoản tiền kèm theo Giải Nobel Văn học đã thay đổi nhiều lần kể từ khi giải đầu tiên được trao năm 1901, đến đầu thế kỉ 21, trị giá của nó vào khoảng 10 triệu kronor Thụy Điển. Tác giả được trao Giải Nobel Văn học sẽ được nhận số tiền này kèm theo một giấy chứng nhận của Ủy ban Nobel và một huy chương vàng, đồng thời họ cũng sẽ được mời phát biểu tại lễ trao giải diễn ra vào ngày 10 tháng 12 hàng năm tại Stockholm.

[sửa] Tranh cãi

Giải Nobel Văn học từ lâu đã có một số tranh cãi trong dư luận và giới chuyên môn. Từ năm 1901 đến năm 1912, với cách diễn dịch nguyện vọng của Nobel là trao giải cho những tác giả theo khuynh hướng "duy tâm", ủy ban đã bỏ qua rất nhiều tác giả nổi tiếng Thế giới lúc bấy giờ như Lev Tolstoy, Henrik Ibsen hay Émile Zola.^[1]. Trong quãng thời gian diễn ra Thế chiến thứ nhất và vài năm sau đó, ủy ban trao giải đã áp dụng chính sách trung lập, dẫn đến việc ưu tiên tác giả từ những nước không tham chiến hơn là các tác giả đến từ các nước tham gia Thế chiến thứ nhất vốn đều là các quốc gia có nền văn học phát triển.^[1].

Năm 1974, ba tác giả nổi tiếng Thế giới là Graham Greene, Vladimir Nabokov và Saul Bellow đều được đề cử, nhưng giải thưởng lại lọt vào tay các tác giả người Thụy Điển ít tên tuổi hơn là Eyvind Johnson và Harry Martinson, vốn cũng nằm trong ủy ban xét tặng giải thưởng này. Sau đó Bellow được trao giải năm 1976 nhưng Greene và Nabokov thì không bao giờ được xét tặng giải thưởng này nữa.

Người được tặng Giải Nobel Văn học năm 1997 là Dario Fo thoạt tiên chỉ được một số nhà phê bình coi là một ứng cử viên nhẹ ký vì tác giả này thường được biết tới như là một diễn viên hơn là một nhà văn, vả lại Giáo hội Công giáo Rôma cũng đã từng chỉ trích tác phẩm của Fo. Theo nhà xuất bản của Dario Fo ở Luân Đôn thì Salman Rushdie và Arthur Miller mới là những người được dự đoán sẽ giành giải, tuy nhiên những nhà tổ chức đã tuyên bố rằng hai nhà văn này là "quá dễ dự đoán và quá phổ biến" (too predictable, too popular)^[2].

Lựa chọn của Viện Hàn lâm Thụy Điển cho giải thưởng năm 2004, nữ nhà văn Áo Elfriede Jelinek, đã bị chỉ trích từ ngay trong thành phần viện sĩ của Viện. Knut Ahnlund (người đã không còn thực sự hoạt động ở Viện Hàn lâm từ năm 1996) đã từ chức và nói rằng việc lựa chọn Jelinek đã gây ra những thiệt hại không thể bù đắp được cho danh tiếng của giải^[3].

[sửa] Danh sách những người đạt giải

Năm	Tác giả	Quốc gia	Tác phẩm tiêu biểu	Ngôn ngữ
Thập niên 2000
2007	Doris Lessing	Anh	The Grass is Singing (1950), The Golden Notebook (1962), Memoirs of a Suvivor (1974)	Tiếng Anh
2006	Orhan Pamuk	Thổ Nhĩ Kỳ	Tuyết (Kar, 2002), Tên tôi là Đỏ (Benim Adım Kırmızı, 1998)	Tiếng Thổ Nhĩ Kỳ
2005	Harold Pinter	Anh	Viết hai mươi chín vở kịch (tính đến năm 2005) và đạo diễn nhiều vở kịch khác	Tiếng Anh
2004	Elfriede Jelinek	Áo	Tình ơi là tình (Die Liebhaberinnen, 1975), Cô gái chơi dương cầm (Die Klavierspielerin, 1983)	Tiếng Đức
2003	John Maxwell Coetzee	Nam Phi	Dusklands (1974), The Life & Times of Michael K (1983), Disgrace (1999), Elizabeth Costello (2005)	Tiếng Anh
2002	Imre Kertész	Hungary	Sorstalanság (1975), Kaddis a meg nem született gyermekért (1990)	Tiếng Hungary
2001	V.S. Naipaul	Anh	Miguel Street (1959), An Area of Darkness (1964), Guerillas (1975), The Enigma of Arrival (1987)	Tiếng Anh
2000	Cao Hành Kiện	Pháp	Linh Sơn (1990 - 灵山 Linh Sơn)	Tiếng Hán
Thập niên 1990
Năm	Tác giả	Quốc gia	Tác phẩm tiêu biểu	Ngôn ngữ
1999	Günter Grass	Đức	Cái trống thiếc (Die Blechtrommel 1959), Katz und Maus (1961), Hundejahre (1963), Mein Jahrhundert (1999)	Tiếng Đức
1998	José Saramago	Bồ Đào Nha	Memorial do Convento(Hồi ức về tu viện, 1982), O Ano da Morte de Ricardo Reis (Năm Ricardo Reis qua đời, 1984)	Tiếng Bồ Đào Nha
1997	Dario Fo	Ý	Morte accidentale di un anarchico (Cái chết bất bất ngờ của một người vô chính phủ, 1970)	Tiếng Ý
1996	Wisława Szymborska	Ba Lan	Wolanie do yeti (Lời kêu gọi đối với người tuyết, 1957)	Tiếng Ba Lan
1995	Seamus Heaney	Ireland		Tiếng Anh
1994	Oe Kenzaburo	Nhật Bản	Việc kỳ lạ (Kinyo na shigoto, 1957), Nuôi thù (Shiiku, 1958), Cây xanh bốc cháy (tiểu thuyết bộ ba), Một nỗi đau riêng	Tiếng Nhật
1993	Toni Morrison	Hoa Kỳ		Tiếng Anh
1992	Derek Walcott	Saint Lucia		Tiếng Anh
1991	Nadine Gordimer	Nam Phi		Tiếng Anh
1990	Octavio Paz	Mexico		Tiếng Tây Ban Nha
Thập niên 1980
Năm	Tác giả	Quốc gia	Tác phẩm tiêu biểu	Ngôn ngữ
1989	Camilo José Cela	Tây Ban Nha		Tiếng Tây Ban Nha
1988	Naguib Mahfouz	Ai Cập		Tiếng Ả Rập
1987	Joseph Brodsky	Hoa Kỳ		Tiếng Nga, tiếng Anh
1986	Wole Soyinka	Nigeria		Tiếng Anh
1985	Claude Simon	Pháp		Tiếng Pháp
1984	Jaroslav Seifert	Tiệp Khắc		Tiếng Séc
1983	William G. Golding	Anh		Tiếng Anh
1982	Gabriel García Márquez	Colombia	Trăm năm cô đơn (Cien años de soledad, 1967), Tình yêu thời thổ tả (El amor en los tiempos del cólera, 1985)	Tiếng Tây Ban Nha
1981	Elias Canetti	Anh		Tiếng Đức
1980	Czesław Miłosz	Ba Lan Hoa Kỳ		Tiếng Ba Lan
Thập niên 1970
Năm	Tác giả	Quốc gia	Tác phẩm tiêu biểu	Ngôn ngữ
1979	Odysseus Elytis	Hy Lạp		Tiếng Hy Lạp
1978	Isaac Bashevis Singer	Hoa Kỳ		Tiếng Yiddish
1977	Vicente Aleixandre	Tây Ban Nha		Tiếng Tây Ban Nha
1976	Saul Bellow	Hoa Kỳ		Tiếng Anh
1975	Eugenio Montale	Ý		Tiếng Ý
1974	Eyvind Johnson	Thụy Điển		Tiếng Thụy Điển
1974	Harry Martinson	Thụy Điển		Tiếng Thụy Điển
1973	Patrick White	Úc		Tiếng Anh
1972	Heinrich Böll	Đức		Tiếng Đức
1971	Pablo Neruda	Chile		Tiếng Tây Ban Nha
1970	Aleksandr Solzhenitsyn	Liên Xô	Một ngày của Ivan Denisovich (Один день Ивана Денисовича, 1962), Quần đảo ngục tù (Архипелаг ГУЛАГ, 3 tập, 1973-78)	Tiếng Nga
Thập niên 1960
Năm	Tác giả	Quốc gia	Tác phẩm tiêu biểu	Ngôn ngữ
1969	Samuel Beckett	Ireland	Chờ Godot (En attendant Godot, 1952)	Tiếng Anh, tiếng Pháp
1968	Kawabata Yasunari	Nhật Bản	Xứ tuyết (雪国 Yukiguni, 1935-37, 1947), Ngàn cánh hạc (千羽鶴 Sembazuru, 1949-52)	Tiếng Nhật
1967	Miguel Ángel Asturias	Guatemala	Ngài Tổng thống (El señor Presidente, 1946)	Tiếng Tây Ban Nha
1966	Shmuel Yosef Agnon	Israel		Tiếng Hebrew
1966	Nelly Sachs	Đức		Tiếng Đức
1965	Mikhail Sholokhov	Liên Xô	Sông Đông êm đềm (Тихий Дон, 4 tập, 1927-1940), Đất vỡ hoang	Tiếng Nga
1964	Jean-Paul Sartre từ chối giải	Pháp	Buồn nôn	Tiếng Pháp
1963	Giorgos Seferis	Hy Lạp		Tiếng Hy Lạp
1962	John Steinbeck	Hoa Kỳ	Của chuột và người (Of Mice and Men, 1937) Chùm nho uất hận (The Grapes of Wrath, 1939)	Tiếng Anh
1961	Ivo Andrić	Nam Tư		Tiếng Serbia
1960	Saint-John Perse	Pháp		Tiếng Pháp
Thập niên 1950
Năm	Tác giả	Quốc gia	Tác phẩm tiêu biểu	Ngôn ngữ
1959	Salvatore Quasimodo	Ý		Tiếng Ý
1958	Boris Pasternak từ chối giải	Liên Xô	Thơ trữ tình, tiểu thuyết Bác sĩ Zhivago (Доктор Живаго, 1957)	Tiếng Nga
1957	Albert Camus	Pháp	Kẻ xa lạ (L'Etranger, 1942), Dịch hạch (La Peste, 1947)	Tiếng Pháp
1956	Juan Ramón Jiménez	Tây Ban Nha		Tiếng Tây Ban Nha
1955	Halldór Laxness	Iceland		Tiếng Iceland
1954	Ernest Hemingway	Hoa Kỳ	Giã từ vũ khí (A Farewell to Arms, 1929), Chuông nguyện hồn ai (For Whom the Bell Tolls, 1940), Ông già và biển cả (The Old Man and the Sea, 1952)	Tiếng Anh
1953	Sir Winston Churchill	Anh	Hồi ức về Đệ nhị thế chiến (The Second World War, 6 tập, 1948-1953)	Tiếng Anh
1952	François Mauriac	Pháp		Tiếng Pháp
1951	Pär Lagerkvist	Thụy Điển		Tiếng Thụy Điển
1950	Bertrand Russell	Anh		Tiếng Anh
Thập niên 1940
Năm	Tác giả	Quốc gia	Tác phẩm tiêu biểu	Ngôn ngữ
1949	William Faulkner	Hoa Kỳ	Âm thanh và cuồng nộ (The Sound and the Fury, 1929)	Tiếng Anh
1948	T.S. Eliot	Anh	The Waste Land	Tiếng Anh
1947	André Gide	Pháp	Kẻ vô luân (L'immoraliste, 1902)	Tiếng Pháp
1946	Hermann Hesse	Thụy Sĩ		Tiếng Đức
1945	Gabriela Mistral	Chile		Tiếng Tây Ban Nha
1944	Johannes Vilhelm Jensen	Đan Mạch		Tiếng Đan Mạch
1940-1943	Không trao giải do Thế chiến thứ hai diễn ra
Thập niên 1930
Năm	Tác giả	Quốc gia	Tác phẩm tiêu biểu	Ngôn ngữ
1939	Frans Eemil Sillanpää	Phần Lan		Tiếng Phần Lan
1938	Pearl Buck	Hoa Kỳ	Gió Đông Gió Tây (East Wind, West Wind, 1930), Đất lành (The Good Earth, 1931)	Tiếng Anh
1937	Roger Martin du Gard	Pháp		Tiếng Pháp
1936	Eugene O'Neill	Hoa Kỳ		Tiếng Anh
1935	Không trao giải
1934	Luigi Pirandello	Ý		Tiếng Ý
1933	Ivan Bunin	Không quốc tịch, cư trú tại Pháp		Tiếng Nga
1932	John Galsworthy	Anh		Tiếng Anh
1931	Erik Axel Karlfeldt	Thụy Điển		Tiếng Thụy Điển
1930	Sinclair Lewis	Hoa Kỳ		Tiếng Anh
Thập niên 1920
Năm	Tác giả	Quốc gia	Tác phẩm tiêu biểu	Ngôn ngữ
1929	Thomas Mann	Đức		Tiếng Đức
1928	Sigrid Undset	Na Uy		Tiếng Na Uy
1927	Henri Bergson	Pháp		Tiếng Pháp
1926	Grazia Deledda	Ý		Tiếng Ý
1925	George Bernard Shaw	Ireland		Tiếng Anh
1924	Władysław Reymont	Ba Lan		Tiếng Ba Lan
1923	William Butler Yeats	Ireland		Tiếng Anh
1922	Jacinto Benavente y Martínez	Tây Ban Nha		Tiếng Tây Ban Nha
1921	Anatole France	Pháp	Đảo chim cánh cụt (L’île des pingouins, 1908)	Tiếng Pháp
1920	Knut Hamsun	Na Uy	Đói (Sult, 1890)	Tiếng Na Uy
Thập niên 1910
Năm	Tác giả	Quốc gia	Tác phẩm tiêu biểu	Ngôn ngữ
1919	Carl Spitteler	Thụy Sĩ		Tiếng Đức
1918	Không trao giải
1917	Karl Adolph Gjellerup	Đan Mạch		Tiếng Đan Mạch
1917	Henrik Pontoppidan	Đan Mạch		Tiếng Đan Mạch
1916	Verner von Heidenstam	Thụy Điển		Tiếng Thụy Điển
1915	Romain Rolland	Pháp	Jăng Krixtốp (Jean-Christophe, 1904-1912)	Tiếng Pháp
1914	Không trao giải
1913	Rabindranath Tagore	Ấn Độ	Thơ Dâng (Gitanjali, 1910)	Tiếng Bengal
1912	Gerhart Hauptmann	Đức		Tiếng Đức
1911	Maurice Maeterlinck	Bỉ		Tiếng Pháp
1910	Paul Johann Ludwig von Heyse	Đức		Tiếng Đức
Thập niên 1900
Năm	Tác giả	Quốc gia	Tác phẩm tiêu biểu	Ngôn ngữ
1909	Selma Lagerlöf	Thụy Điển	Cuộc du hành kỳ diệu của Nils Holgersson qua suốt nước Thụy Điển (Nils Holgerssons underbara resa genom Sverige, 2 phần, 1906 và 1907)	Tiếng Thụy Điển
1908	Rudolf Christoph Eucken	Đức		Tiếng Đức
1907	Rudyard Kipling	Anh	Rừng rậm (The Jungle Book, 1894), Rừng rậm II (The Second Jungle Book, 1895)	Tiếng Anh
1906	Giosuè Carducci	Ý		Tiếng Ý
1905	Henryk Sienkiewicz	Ba Lan	Quo Vadis (Quo Vadis, 1895-1896), Trên sa mạc và trong rừng thẳm	Tiếng Ba Lan
1904	Frédéric Mistral	Pháp		Tiếng Pháp
1904	José Echegaray y Eizaguirre	Tây Ban Nha		Tiếng Tây Ban Nha
1903	Bjørnstjerne Bjørnson	Na Uy		Tiếng Na Uy
1902	Theodor Mommsen	Đức	Lịch sử La Mã (Römische Geschichte, 3 tập, 1854-1856)	Tiếng Đức
1901	Sully Prudhomme	Pháp	Tứ tuyệt và các bài thơ (Stances et poèmes, 1865)	Tiếng Pháp

[sửa] Thống kê theo ngôn ngữ

Tiếng Anh	26
Tiếng Pháp	13
Tiếng Đức	12
Tiếng Tây Ban Nha	10
Tiếng Ý, tiếng Thụy Điển	6
Tiếng Nga	5
Tiếng Ba Lan	4
Tiếng Đan Mạch, tiếng Na Uy	3
Tiếng Nhật, tiếng Hy Lạp	2
Tiếng Ả Rập, tiếng Hán, tiếng Bengal, tiếng Thổ Nhĩ Kỳ tiếng Hungary, tiếng Bồ Đào Nha, tiếng Séc tiếng Yiddish, tiếng Hebrew, tiếng Serbia, tiếng Iceland	1

[sửa] Thống kê theo quốc gia

Quốc gia	Số người đoạt giải	Tỉ lệ %
Pháp	13	12,75
Hoa Kỳ	11	10,78
Liên hiệp Vương quốc Anh và Bắc Ireland	10	9,80
Đức	8	7,84
Ý	6	5,88
Thụy Điển	6	5,88
Ba Lan	5	4,90
Liên Xô	5	4,90
Tây Ban Nha	5	4,90
Ireland	4	3,92
Đan Mạch	3	2,94
Na Uy	3	2,94
Chile	2	1,96
Hy Lạp	2	1,96
Nhật Bản	2	1,96
Nam Phi	2	1,96
Thụy Sĩ	2	1,96
Úc	1	0,98
Áo	1	0,98
Bỉ	1	0,98
Canada	1	0,98
Trung Quốc	1	0,98
Colombia	1	0,98
Tiệp Khắc	1	0,98
Ai Cập	1	0,98
Phần Lan	1	0,98
Guatemala	1	0,98
Hungary	1	0,98
Iceland	1	0,98
Ấn Độ	1	0,98
Israel	1	0,98
Mexico	1	0,98
Nigeria	1	0,98
Bồ Đào Nha	1	0,98
Saint Lucia	1	0,98
Trinidad và Tobago	1	0,98
Thổ Nhĩ Kỳ	1	0,98
Nam Tư	1	0,98

[sửa] Ngoài lề

Cho đến nay tác giả già nhất được nhận Giải Nobel Văn học là Theodor Mommsen, ông này đã 85 tuổi khi được công bố là người nhận giải năm 1902. Còn người trẻ nhất được nhận giải là Rudyard Kipling, ông 42 tuổi khi nhận giải năm 1907.

Người nhận Giải Nobel Văn học sống thọ nhất cho đến nay là Bertrand Russell, ông qua đời năm 97 tuổi. Còn người chết trẻ nhất trong số những người đoạt giải là nhà văn Pháp Albert Camus, ông qua đời sau một tai nạn ô tô năm 46 tuổi, chỉ ba năm sau khi được nhận giải Nobel.

Cho đến nay sau khi hơn 100 tác giả đã được trao Giải Nobel Văn học thì mới chỉ có 10 phụ nữ được nhận vinh dự này, đó là Selma Lagerlöf (1909), Grazia Deledda (1926), Sigrid Undset (1928), Pearl S. Buck (1938), Gabriela Mistral (1945), Nelly Sachs (1966), Nadine Gordimer (1991), Toni Morrison (1993), Wisława Szymborska (1996) và Elfriede Jelinek (2004).