Hệ phiên âm La-tinh Hepburn

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Bước tới: menu, tìm kiếm

Hệ phiên âm La-tinh Hepburn (Nhật: ヘボン式ローマ字 Hebon-shiki Rōmaji?) được đặt tên theo tên của James Curtis Hepburn, người đã dùng hệ này để phiên âm tiếng Nhật thành chữ cái La-tinh ở phiên bản thứ 3 từ điển Nhật-Anh của ông, xuất bản năm 1887. Lúc đầu, hệ này được La Mã Tự Hội Nhật Bản [1] (羅馬字会 Rōmajikai) đề xuất sử dụng vào năm 1885. Sau đó, hệ Hepburn được tu chỉnh và gọi là Shūsei Hebon-shiki Rōmaji (修正ヘボン式ローマ字). Phiên bản tu chỉnh này còn được xem là Hyōjun-shiki Rōmaji (標準式ローマ字) (kiểu chuẩn).

Hệ Hepburn nguyên thuỷ và tu chỉnh vẫn là các phương pháp ghi âm tiếng Nhật được sử dụng rộng rãi nhất. Vì hệ Hepburn dựa trên âm vị tiếng Anh nên người nói tiếng Anh chưa biết tiếng Nhật vẫn có thể phát âm chính xác từ được phiên âm bằng hệ Hepburn hơn so với từ được phiên âm bằng hệ Kunrei-shiki.

Các hệ chống chữ viết tiếng Nhật

Chữ Hán

Kana
Hiragana
Katakana
Hentaigana
Man'yōgana
Sogana
Furigana
Okurigana

Chữ La Tinh

Tình trạng pháp lí[sửa | sửa mã nguồn]

Vì Hepburn dựa trên âm vị tiếng Anh mà không phải tiếng Nhật nên nó gặp một số chống đối tại Nhật Bản. Cụ thể, vào ngày 21 tháng 9, 1937 pháp lệnh của nội các Nhật Bản công bố một hệ thống thay thế mà nay là Kunrei-shiki để làm hệ La-tinh hoá chính thức của Nhật Bản cho mọi mục đích. Tuy nhiên, pháp lệnh này bị bãi bỏ trong giai đoạn chiếm đóng Nhật Bản của Bộ chỉ huy tối cao lực lượng Đồng minh. Sau đó, pháp lệnh này (có sửa đổi đôi chút) được tái công bố năm 1954.

Năm 1972, bản Hepburn tu chỉnh được mã hoá thành tiêu chuẩn ANSI Z39.11-1972. Năm 1989 nó được đề xuất làm dự thảo cho ISO 3602, nhưng bị loại thay vì hệ Kunrei-shiki. Do đó, tiêu chuẩn Z39.11-1972 chấm dứt vào ngày 6 tháng 10, 1994.

Mặc dù Hepburn không là tiêu chuẩn của chính phủ nhưng một số cơ quan chính phủ bắt buộc sử dụng nó. Bộ ngoại giao yêu cầu sử dụng Hepburn trong hộ chiếu, Bộ đất đai, cơ sở hạ tầng và giao thông vận tải yêu cầu sử dụng Hepburn trên bảng hiệu giao thông, gồm có bảng giao thông đường bộ và đường sắt.

Trong các lĩnh vực khác, mặc dù hệ Hepburn thiếu tình trạng pháp lí, nhưng nó vẫn là tiêu chuẩn trên thực tế. Bảng hiệu và biển thông báo của văn phòng thành phố, đồn cảnh sát, đình, chùa và thắng cảnh vẫn sử dụng hệ này. Báo chí và phương tiện truyền thông đại chúng Anh ngữ dùng dạng Hepburn đơn giản hoá. Các tỉnh và thành phố dùng Hepburn trong thông tin dành cho cư dân và du khách nói tiếng Anh. Ấn bản phẩm Anh ngữ của Bộ ngoại giao Nhật Bản cũng sử dụng Hepburn đơn giản. Hepburn cũng được dùng trong giảng dạy tiếng Nhật cho người nước ngoài.

Các thể La-tinh hoá Hepburn[sửa | sửa mã nguồn]

Có 3 thể La-tinh hoá Hepburn chuẩn.

  • Thể đầu tiên là Hepburn truyền thống,[1] trong đó ghi âm nguyên âm dài n âm tiết theo các cách khác nhau. Thể này tương ứng với bản thứ 3 (1886) của từ điển Hepburn.[2]
  • Thể thứ hai là Hepburn tu chỉnh, bản tu chỉnh của Hepburn truyền thống, trong đó không sử dụng cách ghi âm m thay cho n trước một số phụ âm.
  • Thể thứ ba là Hepburn cải biên, trong đó dựa theo Hepburn tu chỉnh để thay đổi thêm Hepburn truyền thống. Thể này thống nhất trong xử lí nguyên âm dài (luôn luôn gấp đôi nguyên âm) và n âm tiết (luôn là n có dấu ngang). Thể này đã được một số từ điển lớn áp dụng (như Pocket Kenkyusha Japanese Dictionary do Oxford University Press xuất bản), nhưng vẫn chủ yếu dành cho các nhà ngôn ngữ học.

Ngay tại Nhật Bản, có 3 thể chính thức bắt buộc sử dụng:

  • Tiêu chuẩn đường sắt (鉄道掲示基準規程),[3] trong đó áp dụng m thay cho n âm tiết trước b, m, p. Hãng JR và các hãng đường sắt lớn khác dùng cách này để viết tên trạm xe lửa.
  • Tiêu chuẩn Bộ ngoại giao (外務省旅券規定),[4] cho phép dùng "chữ La-tinh phi Hepburn" (Nhật: 非ヘボン式ローマ字 hi-Hebon-shiki rōmaji?) trong tên riêng, nhất là trong hộ chiếu. Cụ thể, cho phép dùng m thay cho n âm tiết trước b, m, p, và La-tinh hoá o dài ở bất cứ dạng nào trong các dạng oh, oo hay ou (như bất cứ dạng nào trong các dạng Satoh, Satoo hay Satou đối với 佐藤).
  • Tiêu chuẩn Bộ đất đai, cơ sở hạ tầng và giao thông vận tải,[5] trong đó không dùng m thay cho n âm tiết. Cách này dùng cho bảng đường bộ.

Các thể không còn sử dụng[sửa | sửa mã nguồn]

Cách La-tinh hoá trong các bản đầu và thứ hai của từ điển Hepburn chủ yếu chỉ còn mang tính lịch sử. Một số khác biệt giữa 2 bản này với bản thứ 3 và các bản sau đó:

Bản thứ hai[sửa | sửa mã nguồn]

  • エ và ヱ được viết là ye (như: Yedo)
  • ズ và ヅ được viết là dzu (như: kudzu, tsudzuku)
  • キャ, キョ, và キュ được viết là kiya, kiyokiu
  • クワ và クワイ được viết là kwa, kwai (như: Kwannon)

Bản thứ nhất[sửa | sửa mã nguồn]

Ngoài các khác biệt ở bản thứ hai, bản thứ nhất có một số khác biệt:

  • ス được viết là sz
  • ツ được viết là tsz
  • ズ và ヅ được viết là dz
  • クワ và クワイ được viết là kuwa, kuwai

Đặc điểm hệ phiên âm La-tinh Hepburn[sửa | sửa mã nguồn]

Đặc điểm chính của Hepburn là chính tả của nó dựa trên âm vị học tiếng Anh. Do đó, chính tả sẽ được viết sao cho người nói tiếng Anh có thể phát âm được gần đúng nhất, như し được viết là shi thay vì * si.

Trợ từ[sửa | sửa mã nguồn]

  • Khi he へ được dùng làm trợ từ, nó được viết là e.
  • Khi ha は được dùng làm trợ từ, nó được viết là wa.
  • Khi wo を được dùng làm trợ từ, nó được viết là o.

Nguyên âm dài[sửa | sửa mã nguồn]

Trong Hepburn truyền thốngtu chỉnh:[1][2]

  • Nguyên âm dài được biểu thị bằng dấu ngang trên nguyên âm—như o dài được viết là ō.
    • Đối với những từ có nguồn gốc Nhật hay Hoa, nguyên âm dài ei được ngoại lệ viết là ei, cho dù được phát âm là e dài, như trong keizai (kinh tế).
    • Đối với những từ có nguồn gốc Nhật hay Hoa, nguyên âm dài i được viết là ii trong Hepburn tu chỉnh, dù được viết là ī trong Hepburn truyền thống.
    • Đối với những từ có nguồn gốc nước ngoài, mọi nguyên âm dài được biểu thị bằng dấu ngang trên nguyên âm.

Trong Hepburn cải biên:

  • Mọi nguyên ân dài được biểu thị bằng cách gấp đôi nguyên âm, như o dài được viết là oo.
    • Cách phối hợp ei được dành cho những trường hợp 2 nguyên âm được phát âm riêng rẽ, như từ Supein (スペイン), nghĩa là "Spain" (Tây Ban Nha).

n âm tiết[sửa | sửa mã nguồn]

Trong Hepburn truyền thống:

  • n âm tiết (ん) được viết là n trước phụ âm, trừ các phụ âm môib, mp thì được viết là m. Đôi khi nó được viết là n- (có dấu nối) trước nguyên âm và y (để tránh nhầm lânhx giữa, thí dụ như. んあ n + a và な na, và んや n + ya và にゃ nya), nhưng cách dùng dấu nối chưa rõ ràng.
Thí dụ: annai あんない, gumma ぐんま

Trong Hepburn tu chỉnh:[2]

  • Không dùng m trước phụ âm môi, thay vào đó dùng n. Trước nguyên âm và y, nó được viết là n- (có dấu nối) trước nguyên âm và y.
Thí dụ: annai あんない, kin-en きんえん, gunma ぐんま

Trong Hepburn cải biên:

  • n âm tiết luôn được viết là n có dấu ngang (), tương tự như nguyên âm dài trong Hepburn truyền thống. (Trong phần mềm xử lí văn bản, một số phông chữ đặc biệt có thể hiển thị được cách viết này, như Times Gandhari.) Dấu nối không còn cần trong cách viết này.
Thí dụ: an̄nai あんない, kin̄en̄ きんえん, gun̄ma ぐんま

Phụ âm kép[sửa | sửa mã nguồn]

  • Phụ âm kép được viết bằng cách gấp đôi phụ âm theo sau sokuon, っ, trừ shssh, chtch, tstts.
    • けっか kekka, さっさと sassato, ずっと zutto, きっぷ kippu
    • ざっし zasshi, いっしょ issho, みっつ mittsu, こっち kotchi (không kocchi), まっちゃ matcha (không maccha)

Các biến thể[sửa | sửa mã nguồn]

Các biến thể của hệ Hepburn biểu thị các nguyên âm dài ōū như sau, lấy 東京 (とうきょう) làm thí dụ:

  • Tōkyō – được biểu thị bằng dấu ngang. Cách viết này áp dụng quy tắc của các hệ Hepburn truyền thống và tu chỉnh.
  • Tokyo – không được biểu thị gì. Đây là cách thường gặp đối với những từ tiếng Nhật đã được chấp nhận trong tiếng Anh.[6][7] Đây cũng là thông lệ được dùng trong Hepburn trên thực tế trong các bảng hiệu và thông tin bằng tiếng Anh ở Nhật.
  • Tôkyô – được biểu thị với dấu mũ. Dấu mũ được dùng để biểu thị nguyên âm dài trong các hệ La-tinh hoá Nihon-shikiKunrei-shiki. Dấu mũ thường được dùng khi phần mềm xử lí văn bản không cho phép dùng dấu ngang. Cùng với sự phổ biến của Unicode, cách dùng này trở nên ít gặp hơn.
  • Tohkyoh – được biểu thị với chữ h (chỉ dùng sau o). Đôi khi cách này còn được gọi là "Hepburn hộ chiếu", vì được Bộ ngoại giao Nhật Bản cho phép (nhưng không yêu cầu) cách dùng này trong hộ chiếu.[8]
  • Toukyou – được viết theo chính tả kana: ōou hay oo (tuỳ theo kana) và ūuu. Đôi khi cách này còn được gọi là kiểu wāpuro, vì đây là cách văn bản được nhập vào phần mềm xử lí văn bản tiếng Nhật (do purosessā – word processor) với bàn phím kí tự La-tinh. Phương pháp này biểu thị chính xác nhất cách nguyên âm được viết trong kana, phân biệt giữa おう (như trong とうきょう (東京), được viết là Toukyou trong hệ này) và おお (như trong とおい (遠い), được viết là tooi trong hệ này).
    • Tuy nhiên cách dùng này có thể khiến việc phát âm ou trở nên mơ hồ;[7][9] nó có thể là o dài hay hai nguyên âm riêng biệt, ou.
  • Tookyoo – được viết bằng cách gấp đôi nguyên âm dài. Cách này theo quy tắc của hệ Hepburn cải biên, nhưng cũng thường gặp khi viết các từ có nguồn gốc nước ngoài mà không đối chiếu đến một hệ cụ thể nào, như paatii đối với パーティー ("party") thay vì pātī. Đây cũng là cách dùng trong hình thức La-tinh hoá JSL.

Bảng phiên âm La-tinh Hepburn[sửa | sửa mã nguồn]

Gojūon Yōon
あ ア a い イ i う ウ u え エ e お オ o
か カ ka き キ ki く ク ku け ケ ke こ コ ko きゃ キャ kya きゅ キュ kyu きょ キョ kyo
さ サ sa し シ shi す ス su せ セ se そ ソ so しゃ シャ sha しゅ シュ shu しょ ショ sho
た タ ta ち チ chi つ ツ tsu て テ te と ト to ちゃ チャ cha ちゅ チュ chu ちょ チョ cho
な ナ na に ニ ni ぬ ヌ nu ね ネ ne の ノ no にゃ ニャ nya にゅ ニュ nyu にょ ニョ nyo
は ハ ha ひ ヒ hi ふ フ fu へ ヘ he ほ ホ ho ひゃ ヒャ hya ひゅ ヒュ hyu ひょ ヒョ hyo
ま マ ma み ミ mi む ム mu め メ me も モ mo みゃ ミャ mya みゅ ミュ myu みょ ミョ myo
や ヤ ya ゆ ユ yu よ ヨ yo
ら ラ ra り リ ri る ル ru れ レ re ろ ロ ro りゃ リャ rya りゅ リュ ryu りょ リョ ryo
わ ワ wa ゐ ヰ i ゑ ヱ e を ヲ wo
ん ン n-n'
が ガ ga ぎ ギ gi ぐ グ gu げ ゲ ge ご ゴ go ぎゃ ギャ gya ぎゅ ギュ gyu ぎょ ギョ gyo
ざ ザ za じ ジ ji ず ズ zu ぜ ゼ ze ぞ ゾ zo じゃ ジャ ja じゅ ジュ ju じょ ジョ jo
だ ダ da ぢ ヂ ji づ ヅ zu で デ de ど ド do ぢゃ ヂャ ja ぢゅ ヂュ ju ぢょ ヂョ jo
ば バ ba び ビ bi ぶ ブ bu べ ベ be ぼ ボ bo びゃ ビャ bya びゅ ビュ byu びょ ビョ byo
ぱ パ pa ぴ ピ pi ぷ プ pu ぺ ペ pe ぽ ポ po ぴゃ ピャ pya ぴゅ ピュ pyu ぴょ ピョ pyo

Đối với katakana mở rộng[sửa | sửa mã nguồn]

Katakana mở rộng chủ yếu dùng để biểu thị âm trong các từ của ngôn ngữ khác.[10][11]

Các chữ màu cam thường được dùng cho các từ vay mượn hoặc nơi và tên nước ngoài. Các chữ màu xanh dương được dùng để phiên âm chính xác hơn các âm nước ngoài.[12]

イェ ye
ウィ wi ウェ we ウォ wo
ヴァ va ヴィ vi ヴ vu ヴェ ve ヴォ vo
ヴュ vyu
クァ kwa クィ kwi クェ kwe クォ kwo
グァ gwa
シェ she
ジェ je
チェ che
ツァ tsa ツィ tsi ツェ tse ツォ tso
ティ ti トゥ tu
テュ tyu
ディ di ドゥ du
デュ dyu
ファ fa フィ fi フェ fe フォ fo
フュ fyu
ヷ va ヸ vi ヹ ve ヺ vo
  • † — Các kí tự màu đỏ không còn sử dụng trong tiếng Nhật hiện đại.[13][14]
  • ‡ — Kí tự を/ヲ wo nên được viết là o như được phát âm khi nó dùng làm trợ từ trong tiếng Nhật hiện đại.[10][11]

Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]


Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]

  1. ^ a ă J.C.Hepburn, A Japanese-English and English-Japanese Dictionary (和英語林集成), Shanghai, American Presbyterian Mission Press, 1867.
  2. ^ a ă â J.C.Hepburn, A Japanese-English and English-Japanese Dictionary (改正増補和英英和語林集成), Shanghai, American Presbyterian Mission Press, 1886.
  3. ^ 鉄道掲示基準規程
  4. ^ パスポートセンター ヘボン式ローマ字表 : 神奈川県
  5. ^ 道路標識のヘボン式ローマ字綴り一覧表
  6. ^ The CJK Dictionary Institute, Inc. “Comprehensive Database of Japanese Name Variants” (bằng tiếng Nhật). Truy cập ngày 14 tháng 12 năm 2010. “ヘボン式に基づき一番普及している英語綴り式の表記で、長音は省略されている。” 
  7. ^ a ă Akira Xembho. “ローマ字の長音のつづり方” (bằng tiếng Nhật). Truy cập ngày 14 tháng 12 năm 2010. 
  8. ^ PASSPORT_ヘボン式ローマ字綴方表
  9. ^ Taqumi TuZino. “Review of folk Hepburn romanisation systems” (bằng tiếng Nhật). Truy cập ngày 14 tháng 12 năm 2010. 
  10. ^ a ă BS 4812:1972, "SPECIFICATION FOR THE ROMANIZATION OF JAPANESE". United Kingdom: British Standards Institusion. 1972. Truy cập ngày 14 tháng 12 năm 2010. 
  11. ^ a ă (obsoleted) ANSI Z39.11-1972 American National Standard System for the Romanization of Japanese. United States: American National Standards Institute. 1972. 
  12. ^ 「外来語の表記」に用いる仮名と符号の表
  13. ^ “昭和21年内閣告示第33号 「現代かなづかい」” [Japanese Cabinet Order No.33 in 1946 - Modern kana usage] (bằng tiếng Nhật). Novemver 16, 1946. Truy cập ngày 14 tháng 12 năm 2010. 
  14. ^ “昭和61年内閣告示第1号 「現代仮名遣い」” [Japanese Cabinet Order No.1 in 1986 - Modern kana usage] (bằng tiếng Nhật). Ministry of Education, Culture, Sports, Science & Technorogy. 1 tháng 7 năm 1986. Truy cập ngày 14 tháng 12 năm 2010. 

Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]