Jimmy Wales

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Bước tới: menu, tìm kiếm
Jimmy Wales

Jimmy Wales tháng 12, 2008
Sinh Jimmy Donal Wales
7 tháng 8, 1966 (47 tuổi)[note]
Huntsville, Alabama, United States
Nơi cư trú St. Petersburg, Florida
Quốc gia Hoa Kỳ
Tên khác Jimbo (bí danh trên mạng)[1]
Quốc tịch Hoa Kỳ
Học vấn Đại học Auburn,
Đại học Alabama,
Đại học Indiana tại Bloomington
Công việc Doanh nhân mạng
Nổi tiếng vì Đồng sáng lập Wikipedia
Danh hiệu Chủ tịch Wikia, Inc. (2004–nay)
Chủ tịch, Wikimedia Foundation (tháng 6, 2003 – tháng 10, 2006)
Chủ tịch Emeritus, Wikimedia Foundation (tháng 10, 2006-nay)
Kế nhiệm Florence Devouard
Thành viên của hội đồng Wikimedia Foundation, Creative Commons, Socialtext, MIT Center for Collective Intelligence (Hội đồng quản trị)
Website
blog.jimmywales.com
Giải thưởng EFF Pioneer Award (2006), The Economist's Business Process Award (2008), The Global Brand Icon of the Year Award (2008)


Jimmy Donal "Jimbo" Wales (IPA: ˈdoʊnəl ˈweɪlz; sinh 7 tháng 8 năm 1966[2][3]) là nhà sáng lập và Chủ tịch Quỹ Hỗ trợ Wikimedia, một định chế phi lợi nhuận điều hành bách khoa toàn thư mở Wikipedia cùng các đề án wiki khác. Wales cũng là nhà sáng lập Công ty Wikia hoạt động có lợi nhuận (không liên quan đến Wikimedia).

Thiếu thời[sửa | sửa mã nguồn]

Jimmy Wales chào đời tại Huntsville, tiểu bang Alabama (Hoa Kỳ), vào tháng 8 năm 1966, nhưng không ai biết ngày nào (theo enwiki là ngày 7).[2] Cha của Wales, nay đã về hưu, là người quản lý một cửa hàng thực phẩm. Mẹ của Wales, Doris, và bà ngoại Erma điều hành một trường tư thục nhỏ, "theo truyền thống trường học một phòng", đó cũng là nơi Wales đến để học tập. Thường thì chỉ có bốn học sinh cho một cấp lớp nên trường dồn chung từ cấp lớp 1 đến cấp lớp 4, và từ cấp lớp 5 đến cấp lớp 8. Wales nhận xét rằng kinh nghiệm đến trường của mình không có gì khác biệt bởi vì hai giáo viên chính của cậu là mẹ và bà ngoại. Học sinh ở đây được hưởng một sự tự do đáng kể để có thể học bất cứ thứ gì họ thích; triết lý giáo dục của trường chịu ảnh hưởng phương pháp Montessori. Người ta kể rằng Wales tiêu tốn nhiều thì giờ để nghiền ngẫm bộ Bách khoa Toàn thư Thế giới (World Book Encyclopedia).[4]

Sau lớp tám, Wales được gởi đến Trường Randolph, thuộc loại hình trường dự bị đại học (prep school - thường có học phí cao với chương trình học tập tốt), cho phép học sinh trực tiếp sử dụng phòng thực tập vi tính và các kỹ thuật khác. Wales kể lại rằng loại hình trường học này là quá mắc cho gia đình cậu, nhưng họ tin vào tầm quan trọng của giáo dục:

"Giáo dục luôn luôn là niềm đam mê trong gia đình tôi... bạn biết đó, chính sự tiếp cận theo cách truyền thống với kiến thức, tri thức và hệ thống là nền tảng cho một cuộc sống tốt đẹp."

Wales nhận văn bằng cử nhân tại Đại học Auburn và bằng thạc sĩ tại Đại học Alabama. Về sau, Wales tham dự các khoá học cho chương trình tiến sĩ chuyên ngành tài chính tại Đại học Alabama và Đại học Indiana.

Sự nghiệp[sửa | sửa mã nguồn]

Giảng dạy[sửa | sửa mã nguồn]

Wales giảng dạy tại Đại học Alabama và Đại học Indiana khi đang theo đuổi chương trình cao học, nhưng không viết luận án tiến sĩ.

Tài chính[sửa | sửa mã nguồn]

Wales hành nghề buôn bán chứng khoán tại Chicago, chỉ trong vòng vài năm ông kiếm đủ tiền để "sống cùng vợ con cho đến hết đời".[5]

Doanh nghiệp[sửa | sửa mã nguồn]

Năm 1996, Wales thành lập một cổng tìm kiếm gọi là Bomis, cho đến giữa năm 2005 vẫn còn bán ảnh khiêu dâm. Vì những hoạt động ở Bomis, tháng 9 năm 2005 trong một cuộc phỏng vấn trên chương trình truyền hình C-SPAN, Brian Lamb đã hỏi Wales về sự dính líu của ông đối với điều mà Lamb gọi là "những bức ảnh bẩn thỉu". Đáp lại, Wales miêu tả Bomis như là một "công cụ tìm kiếm dành cho nam giới".[6]

Trong một cuộc phỏng vấn với tạp chí Wired, Wales không cho là nội dung của Bomis thuộc loại "khiêu dâm nhẹ": "Nếu phim xếp loại R (cấm khán giả dưới 17 tuổi) là khiêu dâm, thì Bomis là khiêu dâm, nếu những phim ấy không khiêu dâm, Bomis cũng không".[7] Nay Wales không còn dính líu đến công ty này.

Tháng 3 năm 2000, ông thành lập một bách khoa toàn thư nội dung mở, Nupedia.com ("bách khoa toàn thư miễn phí"), và thuê Larry Sanger đảm nhiệm vị trí tổng biên tập. Trong khi Wales còn là CEO, Bomis tặng hơn 100.000 USD (chủ yếu là qua lợi nhuận và cung cấp đường truyền miễn phí) cho Nupedia và Wikipedia, và tiếp tục hỗ trợ đến năm 2002.

Wikipedia và Quỹ Hỗ trợ Wikimedia[sửa | sửa mã nguồn]

Bài chi tiết: Lịch sử Wikipedia
Jimmy Wales đứng trên cầu HolbeinstegFrankfurt am Main (Đức), trong lúc nghỉ giữa buổi quay phim tài liệu về Wikipedia của đài TV Pháp-Đức arte.

Sử dụng một wiki để tạo lập nội dung bách khoa toàn thư đã được Larry Sanger đề ra từ ngày 10 tháng 1 năm 2001. Wales thiết lập và khởi động nó ngày 15 tháng 1 năm 2001. Vào lúc ấy Wikipedia chỉ là một trang điện tử thiết kế theo kỹ thuật wiki (cho phép độc giả dễ dàng tiếp cận để biên tập nội dung bài viết bằng cách thêm, bớt hoặc chỉnh sửa) như là một dụng cụ hợp soạn nội dung ban đầu của bách khoa toàn thư cho Nupedia. Nhưng chính sự phát triển vượt trội của Wikipedia mau chóng giúp nó trở thành đề án chính trong khi Nupedia bị loại bỏ.[8]

Năm 2002, Sanger ra khỏi dự án, đưa lên mạng lời từ chức. Từ đó ông chỉ trích phương pháp của Wales là "chống lại giới tinh hoa".[9] Đáp lại, Wales mô tả mình là "chống giới khoa bảng (anti-credentialist). "Đối với tôi, điều quan trọng là nhận định đúng sự việc. Nếu một người thực sự thông minh và tỏ ra tuyệt vời trong công việc, tôi không quan tâm về việc người ấy chỉ là một học sinh trung học hay là một giáo sư Harvard; hiệu quả công việc mới là quan trọng … Tại Wikipedia bạn không thể dựa trên học vị … Bạn phải tiến vào thị trường ý tưởng (nơi chân lý hoặc phương pháp tốt nhất đến từ qui trình chọn lọc dựa trên sự cạnh tranh của các ý tưởng khác nhau, được trình bày tự do và công khai) và phải cộng tác với người khác."[6]

Vào giữa năm 2003, Wales thành lập Quỹ Hỗ trợ Wikimedia, một tổ chức phi lợi nhuận đặt trụ sở tại St. Petersburg, tiểu bang Florida, nhằm hỗ trợ Wikipedia và các đề án anh em còn non trẻ của nó. Wales tự bổ nhiệm mình và hai đồng sự, hoạt động tích cực cho Wikipedia, vào ban quản trị năm thành viên; hai người còn lại được bầu chọn bởi các đại diện của cộng đồng. Động thái này giải thoát Wales và Bomis khỏi gánh nặng tài chính hỗ trợ Wikipedia trong khi giúp ông duy trì vị trí lãnh đạo trọn đời.

Năm 2004, Wales nói rằng ông đã chi tiêu khoảng 500.000 USD để thành lập và điều hành các đề án Wiki. Đến cuối cuộc vận động vào tháng 1 năm 2005, Quỹ Hỗ trợ Wikimedia hoàn toàn được hỗ trợ tài chính bởi những khoản tặng lớn. Wales ngày càng tập trung hơn vào công tác quảng bá các đề án của tổ chức và thường xuyên đi diễn thuyết. Ngày 14 tháng 4 năm 2006, Wales nói chuyện tại Quỹ Long Now của Steward Brand với đề tài "Viễn kiến: Wikipedia và Tương lai của Văn hoá Tự do", thảo luận về những triết lý nền của Wikipedia, sự ủng hộ của ông dành cho phong trào Văn hoá Tự do, cùng những khó khăn Tổ chức Wikipedia có thể gặp khi phát triển qui mô của mình.

Tranh cãi về nguồn gốc của Wikipedia[sửa | sửa mã nguồn]

Trong khi Larry Sanger tự nhận mình là người đồng sáng lập Wikipedia từ tháng 1 năm 2002,[10] Wales luôn luôn gọi mình là nhà sáng lập duy nhất của Wikipedia. Báo chí trước đây thường gọi Sanger và Wales là người đồng sáng lập, nhưng điều này đã thay đổi sau khi Sanger ra đi. Một bài viết trên tạp chí Newsweek năm 2004 nói "(Wales) tạo lập Wikipedia" mà không nhắc đến Sanger.[11] Năm 2006, Wales nói với báo Boston Globe rằng "thật ngớ ngẩn" nếu gọi Sanger là người đồng sáng lập.[12] Sanger phản ứng quyết liệt, tuyên bố rằng không chỉ có công phát triển Wikipedia trong giai đoạn đầu, ông cũng là người đưa ra ý tưởng ứng dụng khái niệm wiki vào việc xây dựng một bộ bách khoa toàn thư mở. Rõ ràng là Sanger đã đặt tên cho đề án. Ông nói, "Tôi nhớ rất rõ buổi chiều tôi nghĩ ra ý tưởng này cho Wikipedia." Tuy nhiên, Sanger thừa nhận từ Wales nẩy sinh nhiều ý tưởng bao quát hơn: "Nói cho rõ, ý tưởng về một nguồn mở, một bách khoa toàn thư của sự hợp tác, mở ra cho độc giả bình thường cùng đóng góp, hoàn toàn là của Jimmy, không phải của tôi, và ngân quỹ là đến từ Bomis. (…) Wales giao cho tôi trách nhiệm phát triển bộ bách khoa toàn thư này."[13] Wales cho rằng một nhân viên của Bomis tên Jeremy Rosenfeld là người "đã đến cùng với ý tưởng làm một bách khoa toàn thư dựa trên nguyên lý wiki",[14] mặc dù ông cũng thừa nhận không có mối liên hệ nhân quả giữa lời đề nghị này và sự tạo lập Wikipedia.[15]

Những hoạt động khác[sửa | sửa mã nguồn]

Ông Wales vào tháng 5 năm 2005

Có lẽ từ những thành công của Wikipedia mà Wales thành lập công ty lợi nhuận Wikia, Inc. (không liên quan đến Wikimedia), làm chủ các wiki khác nhau và quản lý đề án Wikia.

Năm 2005, Wales được bổ nhiệm làm thành viên của Trung tâm Berkman về Internet và Xã hội tại Trường Luật Harvard thuộc Đại học Harvard. Năm 2006, Đại học Knox trao tặng Wales học vị danh dự.

Năm 2006, Wales được Quỹ Lĩnh vực Điện tử (Electronic Frontier Foundation, EFF) trao tặng Giải thưởng Pioneer. [1]

Ngày 3 tháng 10 năm 2005, theo một thông cáo báo chí,[16] Wales gia nhập Ban Giám đốc của Socialtext, một đơn vị cung ứng kỹ thuật wiki cho các doanh nghiệp. Năm 2006, Wales trở thành thành viên Ban Giám đốc tổ chức phi lợi nhuận Creative Commons.[17]

Wales được TIME số ra ngày 8 tháng 5 năm 2006 chọn vào danh sách 100 nhân vật có ảnh hưởng lớn nhất mà tạp chí này gọi là Những người Định hình Thế giới của Chúng ta, với nhận xét: " (...) Ngày nay Wikipedia Anh ngữ có hơn một triệu mục từ, gần gấp đôi số mục từ của Bách khoa Toàn thư Britannica. Mỗi năm con số này được nhân đôi. (...) ngụ ý rằng những tay nghiệp dư cũng có thể đóng góp nhiều như giới chuyên môn, và tài năng có thể tìm thấy bất cứ nơi đâu."[18]

Wales cưới vợ, Christine, vào tháng 3 năm 1997. Tuy nhiên hiện tại họ đã chia tay. Hai người có với nhau một con gái, Kira. Wales hiện sống ở St. Petersburg, Florida.

Bê bối[sửa | sửa mã nguồn]

Năm 2008 ông công khai chia tay với người tình của mình trên Wikipedia, đáp lại bà này đã công khai bán một số bộ quần áo của ông để lại[19][20]. Ngay sau đó, tháng 3 năm 2008 Jimmy Wales còn bị tố cáo đã đòi 5 000 đô la Mỹ hỗ trợ từ Jeff V. Merkey, một chuyên gia máy tính, để biên tập lại mục từ viết về anh ta trên Wikipedia, vi phạm tính mở của Wikipedia [21][22][23], tuy nhiên Wales đã phản bác lại ý kiến đó bằng cách đưa ra nguyên văn lời tố cáo của Merkey và khẳng định rằng ông chỉ làm theo quy định "quan điểm trung lập là không thỏa hiệp"[24][25]. Mặc cho những thông tin đó, dường như cộng đồng Wikipedia luôn để dành một chỗ đứng cho ông[26].

Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]

  1. ^ Jimmy Wales
  2. ^ a ă Rogoway, Mike (27 tháng 7, 2007). “Wikipedia & its founder disagree on his birth date”. Silicon Forest (bằng tiếng Anh) (The Oregonian). Truy cập 8 tháng 8, 2007.  Đã định rõ hơn một tham số trong |author=|last= (trợ giúp)
  3. ^ Wales, Jimmy Donal (8 tháng 8, 2007). “User talk:Jimbo Wales: More birthdate nonsense”. Wikipedia, The Free Encyclopedia (bằng tiếng Anh). Truy cập 8 tháng 8, 2007.  Đã định rõ hơn một tham số trong |author=|last= (trợ giúp)
  4. ^ “MSNBC Interview With Wales”. 1 tháng 11 năm 2004. Truy cập 9 tháng 5 năm 2006. 
  5. ^ Pink, Daniel H. “The Book Stops Here”. Wired Magazine. Truy cập tháng 3 năm 2005.  Đã định rõ hơn một tham số trong |author=|last= (trợ giúp)
  6. ^ a ă Lamb, Brian. “Interview with Jimmy Wales”. C-SPAN. Truy cập 10 tháng 3 năm 2006.  Đã định rõ hơn một tham số trong |author=|last= (trợ giúp)
  7. ^ Cadenhead, Rogers. “Wikipedia Founder Looks Out for Number 1”. Truy cập 19 tháng 12 năm 2005.  Đã định rõ hơn một tham số trong |author=|last= (trợ giúp)
  8. ^ Sanger, Larry. “User Page”. Truy cập 12 tháng 4 năm 2006.  Đã định rõ hơn một tham số trong |author=|last= (trợ giúp)
  9. ^ Sanger, Larry. “Why Wikipedia Must Jettison Its Anti-Elitism”. Kuro5hin. Truy cập 31 tháng 12 năm 2004.  Đã định rõ hơn một tham số trong |author=|last= (trợ giúp)
  10. ^ Sanger, Larry. “What Wikipedia is and why it matters”. Truy cập 12 tháng 4 năm 2006.  Đã định rõ hơn một tham số trong |author=|last= (trợ giúp)
  11. ^ Stone, Brad. “It's Like a Blog, But It's a Wiki”. Newsweek.  Đã định rõ hơn một tham số trong |author=|last= (trợ giúp)
  12. ^ Knott, Janet. “Bias, sabotage haunt Wikipedia's free world”. The Boston Globe. Truy cập 12 tháng 4 năm 2006.  Đã định rõ hơn một tham số trong |author=|last= (trợ giúp)
  13. ^ Timothy, Timothy. “The Early History of Nupedia and Wikipedia: A Memoir”. Slashdot. Truy cập 18 tháng 4 năm 2005.  Đã định rõ hơn một tham số trong |author=|last= (trợ giúp)
  14. ^ Wales, Jimmy. “Edit to Wikipedia article "Jimmy Wales"”. Wikipedia tiếng Anh. Truy cập 2 tháng 12 năm 2005.  Đã định rõ hơn một tham số trong |author=|last= (trợ giúp)
  15. ^ Wales, Jimmy. “Maybe both Larry and Jeremy had the idea?”. Danh sách gửi thư wikipedia-l. Truy cập 20 tháng 4 năm 2005.  Đã định rõ hơn một tham số trong |author=|last= (trợ giúp)
  16. ^ “Wikipedia Founder Joins Socialtext Board” (Thông cáo báo chí). Socialtext. 3 tháng 10 năm 2005. 
  17. ^ “Creative Commons Adds Two New Board Members” (Thông cáo báo chí). Creative Commons. 30 tháng 3 năm 2006. 
  18. ^ Anderson, Chris (8 tháng 5 năm 2006). “Jimmy Wales: The (Proud) Amateur Who Created Wikipedia”. Truy cập 30 tháng 4 năm 2006.  Đã định rõ hơn một tham số trong |author=|last= (trợ giúp)
  19. ^ Người sáng lập Wikipedia dính bê bối tình - tiền
  20. ^ Wikipedia Jimmy (Jimbo) Wales T-Shirt
  21. ^ Wikipedia đòi tiền 'làm đẹp' cho tiểu sử cá nhân
  22. ^ Asher Moses. “More woes for Wikipedia's Jimmy Wales”. Sydney Morning Herald. Truy cập ngày 11 tháng 3 năm 2008. 
  23. ^ “"Wiki boss 'edited for donation'”. BBC News. Truy cập ngày 12 tháng 3 năm 2008. 
  24. ^ Wales, Jimmy. Thread: Statement to the Associated Press, danh sách gửi thư foundation-l, 9 tháng 3, 2008, 22:17:40 UTC.
  25. ^ Wales, Jimmy. Thread: Statement to the Associated Press, danh sách gửi thư foundation-l, 9 tháng 3, 2008, 22:44:16 UTC.
  26. ^ Sự phản bác một đề nghị hạ bệ Wales từ cộng đồng Wikipedia tiếng Anh

Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]

Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]

Truyền thông[sửa | sửa mã nguồn]

Âm thanh và video[sửa | sửa mã nguồn]