Mạng lưới đường bộ Inca

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Bước tới: menu, tìm kiếm
Mạng lưới đường bộ Inca
Welterbe.svg Di sản thế giới UNESCO
Carte Qhapaq Nan.jpg
Quốc gia  Argentina,  Bolivia,  Chile,  Colombia,  Ecuador,  Peru
Kiểu Văn hóa
Hạng mục ii, iii, iv, vi
Tham khảo 1459
Vùng UNESCO Châu Mỹ
Lịch sử công nhận
Công nhận 2014 (kì thứ 38th)

Mạng lưới đường bộ Inca là hệ thống giao thông rộng lớn nhất và tiên tiến trong thời kỳ Tiền Columbus tại Nam Mỹ.[1] Việc xây dựng những con đường đòi hỏi một chi phí lớn cả về thời gian và công sức, và chất lượng các công trình xây dựng thực tế vẫn đang trong tình trạng khá tốt sau hơn 400 năm sử dụng.[2] Mạng lưới này dựa trên hai tuyến đường Bắc-Nam với nhiều nhánh xuyên qua dãy Andes.[3] Phần nổi tiếng nhất của hệ thống đường bộ này là đường mòn Inca đến Machu Picchu. Một phần của mạng lưới đường bộ được xây dựng bởi nền văn hóa tiền Inca, đặc biệt là trong thời kỳ văn hóa Wari. Trong thời kỳ thực dân Tây Ban Nha, các bộ phận của hệ thống đường bộ được gọi là El Camino Real.

Tuyến đường chính[sửa | sửa mã nguồn]

Các tuyến đường phía đông lên cao dần, trong vùng đồng cỏ Puna và xuyên qua các thung lũng núi từ Quito, Ecuador đến Mendoza, Argentina. Con đường phía Tây theo vùng đồng bằng ven biển không bao gồm trong sa mạc ven biển, nơi nó chạy men theo chân dãy núi Andes.[4] Hơn hai mươi tuyến đường chạy qua vùng núi phía tây, trong khi những con đường khác đi qua các hệ thống núi ở phía đông và vùng đồng bằng. Một số con đường trong chạy qua những khu vực cao hơn 5.000 mét (16.000 ft) so với mực nước biển.[1] Các con đường mòn kết nối các vùng của đế chế Inca từ trung tâm ở miền Bắc là Quito, Ecuador ngày nay qua các thành phố hiện đại Santiago, Chile ở phía nam. Hệ thống đường Inca liên kết với nhau có tổng chiều dài khoảng 40.000 km (25.000 dặm),[1] cung cấp con đường truy cập đến hơn 3.000.000 km vuông (1.200.000 mi ²) của các vùng lãnh thổ.

Nằm giữa độ cao 500-800 mét (1.600 đến 2.600 ft) so với mực nước biển, con đường hoành tráng này có những đoạn rộng đến 20 mét (66 ft), kết nối các khu vực dân cư, trung tâm hành chính, khu nông nghiệp và khai thác mỏ cũng như các trung tâm tôn giáo, nghi lễ và chốn thiêng liêng.

Mặc dù những con đường Inca khác nhau về quy mô, quá trình xây dựng và thời gian, tuy nhiên hầu hết các phần của tuyến đường này thay đổi chiều rộng chỉ từ khoảng 1 đến 4 mét (3,3-13,1 ft).[5]

Nhiều phần hệ thống là kết quả xây dựng của người Inca, đó là những tuyến đường truyền thống, một số trong đó đã được xây dựng từ thế kỷ trước đó, chủ yếu là do Đế chế Wari. Nhiều phần mới được xây dựng hoặc nâng cấp đáng kể đó là những con đường thông qua sa mạc Atacama của Chile hay dọc theo rìa phía tây của Hồ Titicaca.[1][6] Người Inca phát triển kỹ thuật xây dựng vượt qua những khó khăn hiểm trở của địa hình trên dãy núi Andes. Trên các sườn núi, họ xây dựng các bậc đá giống như nhà hát ngoài trời khổng lồ. Trong khu vực sa mạc gần bờ biển, họ xây dựng những bức tường thấp để giữ cho cát khỏi bay làm nấp con đường.[7]

Qhapaq Ñan (tiếng Anh: Đường lớn Inca, hay Đường chính Andes, có nghĩa là "con đường đẹp" [8]) trở thành "đường cao tốc" Bắc-Nam chính của đế chế Inca dọc theo 6.000 km (3.700 dặm) xương sống của dãy Andes.

Qhapaq Ñan thống nhất đế chế Inca rộng lớn và không đồng nhất này thông qua một hệ thống chính trị được tổ chức tốt bởi quyền lực. Nó cho phép người Inca kiểm soát đế chế của mình một cách dễ dàng và cũng đưa quân đội khi cần thiết từ thủ đô Cusco tới các khu vực khác.[9]

Con đường Inca quan trọng nhất là Camino Real (Đường Hoàng gia), và nó được biết đến ở Tây Ban Nha với chiều dài lên tới 5.200 km (3.200 dặm). Nó bắt đầu từ Quito, Ecuador qua Cusco và kết thúc tại những gì bây giờ là thành phố Tucumán, Argentina. Camino Real đi qua các dãy núi của dãy Andes, với độ cao có thể đạt tới hơn 5.000 m (16.000 ft). Còn El Camino de la Costa, là các đường mòn ven biển có chiều dài 4.000 km (2.500 dặm), chạy song song với biển và đã được gắn kết với các phần của Camino Real bởi nhiều tuyến đường nhỏ hơn.

Mục đích xây dựng[sửa | sửa mã nguồn]

Người Inca sử dụng hệ thống đường này cho nhiều mục đích khác nhau. Không chỉ đơn thuần là đường cung cấp giao thông vận tải cho những người đi du lịch qua các vùng đất, con đường này còn cung cấp nhiều mục đích khác có ý nghĩa vô cùng quan trọng cho đế chế Inca như quân sự, thương mại và tôn giáo.

Giao thông vận tải[sửa | sửa mã nguồn]

Các tuyến đường có hai công dụng chính về giao thông vận tải. Thứ nhất là họ sử dụng Chasqui (các vận động viên liên lạc) cho việc đưa thư trong suốt lãnh thổ của đế chế; thứ hai là họ sử dụng Lạc đà không bướuLạc đà nhà Nam Mỹ cho hoạt động vận chuyển hàng hóa.

Chasqui được biết đến như là những người chạy nhanh nhất của đế quốc. Uớc tính họ có thể chạy tới 240 cây số mỗi ngày.[10] Các Chasqui phụ trách việc cung cấp tất cả mọi thứ từ tin tức đến hàng hóa có trọng lượng nhẹ như là cá.[11] Tampu (hay tambu, tampo) là các trạm nghỉ chân được sử dụng như là nơi nghỉ ngơi cho các Chasqui trong quá trình họ thực hiện cuộc hành trình. Tampu là những công trình nhà ở trên các con đường, cung cấp nước, vật tư và nơi nghỉ cho các Chasqui đi qua. Ngoài ra, nó cũng là nơi cung cấp cho quân đội nơi ăn nghỉ trước khi vào trận chiến.[12]

Lạc đà không bướu và Lạc đà nhà cũng được sử dụng thường xuyên. Tuy hai loài lạc đà này không phải là những loài động vật trở hàng hóa với số lượng lớn nhưng chúng là những loài cực kỳ nhanh nhẹn. Khi vận chuyển số lượng lớn hàng hóa qua thì sử dụng chúng có hiệu quả hơn cho người Inca và thường sẽ có hai hoặc ba người chăn gia súc đi theo cuộc hành trình.[13] Các du mục sẽ dồn lạc đà lên theo các con đường núi dốc, như vậy sẽ không gây nguy hiểm tới tính mạng của họ, trong khi họ vẫn có thể thực hiện được công việc của mình.[14]

Thương mại[sửa | sửa mã nguồn]

Đường giao thông, những con đường mòn, và các cầu đường bộ rất cần thiết để gắn kết chính trị của nhà nước Inca và phân phối lại của hàng hóa bên trong nó.[15] Tất cả các nguồn tài nguyên trong đế chế là tài sản của giai cấp thống trị, những người Inca.[16] Việc phân phối lại các loại hàng hóa này được biết đến như là phân phối dọc. Hệ thống này là cơ sở cho thương mại trong toàn lãnh thổ đế chế Inca.[17] Mỗi khu vực của đế quốc lại có những nguồn tài nguyên khác nhau. Những con đường đã được sử dụng để phân phối các nguồn lực để đảm bảo toàn bộ đế chế đều có những thứ cần thiết. Đây là một trong những lý do đế chế Inca phát triển mạnh mẽ đến như vậy. Họ không chỉ có nhiều tài nguyên, mà còn có một hệ thống giao thông vận tải thương mại được thiết lập chặt chẽ để đảm bảo tất cả các bộ phận của đế chế đều có thể có được tất cả các nguồn lực.[18]

Quân sự[sửa | sửa mã nguồn]

Các tuyến đường cung cấp một cách dễ dàng, đáng tin cậy và nhanh chóng cho thông tin liên lạc của Đế quốc cả về dân sự, quân sự, và hỗ trợ hậu cần. Đó là các thủ lĩnh, tầng lớp quý tộc, cá nhân thi hành công vụ, quân đội, những người khuân vác và đoàn lữ hành. Những người khác có thể đi bộ theo những con đường, tuy nhiên phải được chấp nhận yêu cầu và tại một số cây cầu trên tuyến đường có thu lệ phí bắt buộc.[19]

Một Qullqa tại Ollantaytambo, Peru

Các Qollcas đã được sử dụng bởi quân đội và chúng nằm dọc theo các con đường. Qollcas là kho lưu trữ lâu dài đối về thực phẩm trong trường hợp xung đột chiến tranh hoặc sự thiếu hụt về thực phẩm trong Đế quốc.[20] Các Qollcas được xây dựng bằng đá núi lửa và được xây dựng thông thường theo dạng tròn hoặc dài. Chúng cao từ 10 đén 30 feet và khá cao với một mái tranh hình nón.[21] Chúng được sử dụng chủ yếu cho việc lưu trữ các loại ngũ cốc và ngô. Các mặt hàng thực phẩm đều phải có hạn sử dụng rất dài để lưu trữ được lâu dài cho quân đội.[22]

Để đưa ra một ví dụ về mức độ mà người Inca lưu trữ vật tư, một cơ sở tại Huánuco Pampa tích trữ tới 37.100 mét khối lương thực và có thể hỗ trợ cho dân số từ 12.000 - 15.000 người.[16]

Tôn giáo[sửa | sửa mã nguồn]

Trong xã hội Inca, những ngọn núi là đối tượng thờ cúng; người Inca đã tổ chức nhiều nghi lễ, trong đó có cả việc hiến tế trẻ em, hàng hóa, và lạc đà không bướu tại các đỉnh núi. Cách duy nhất để người Inca để tiếp cận với các đỉnh núi trong việc thờ phụng này là bằng cách xây dựng các đường giao thông vươn tới các đỉnh núi. Nhiều con đường Inca đạt chiều cao tới hàng ngàn mét trên mực nước biển, chẳng hạn như tại núi Chañi, có một con đường bắt đầu tại tuyến đường và chạy lên đến đỉnh núi ở độ cao gần 6.000 feet.[23] Ngoài các đền thờ thần Núi, cũng có nhiều đền thờ thánh hoặc các địa điểm tôn giáo, được gọi là wak'a, đó là một phần của hệ thống các đền thờ tôn giáo Zeq'e gần các tuyến đường giao thông.[24]

Hệ thống cầu trên tuyến đường[sửa | sửa mã nguồn]

Một cây cầu dây Inca bắc qua thung lũng sâu.

Có nhiều loại cầu và nguyên vật liệu được sử dụng để làm những cây cầu bắc qua những con sông, thung lũng trên toàn hệ thống đường bộ của người Inca. Một số cây cầu được làm bằng gỗ đơn giản, trong khi số khác được xây dựng bằng đá hoặc lau sậy nổi trên các vùng đầm lầy.[25] Nổi bật trong đó phải kể đến Cầu dây Inca. Cầu có dạng hơi võng xuống ở giữa và thường được sử dụng cho việc đi lại tại các thung lũng hẹp trong dãy Andes. Tiêu biểu cho loại hình kiến trúc này là cây cầu bắc qua sông Apurímac, phía tây của Cuzco, dài khoảng cách 45 mét. Người ta vượt qua khe núi này bằng cách treo giỏ, hoặc tết lại bằng các sợi dây được đan vô cùng khéo léo. Một số nơi khác, cầu dây còn được làm theo cặp.[26]

Một trong những khó khăn của việc xây dựng các cây cầu là lấy gỗ. Người ta đã phải vận chuyển gỗ từ rất xa tới địa điểm xây dựng. Ở những nơi không có rừng, cầu sẽ được xây dựng từ những sợi dây làm bằng rơm hoặc cỏ khô bện lại với nhau. Nếu sử dụng loại vật liệu tự nhiên này, cây cầu sẽ phải được thay thế sau khoảng từ một tới hai năm, trong khi nếu được làm bằng gỗ, độ bền có thể lên tới tám năm, sau đó mới phải thay thế.[27]

Việc xây dựng các cây cầu đòi hỏi phải có số lượng lớn lao động. Những cây cầu đơn giản bằng gỗ, việc xây dựng được thực hiện bằng cách đặt một loạt các tấm gỗ trên một khung gỗ cố định.[25] Việc xây dựng các cây cầu đá thì phức tạp hơn khi phải làm từ chân cầu. Có điều đặc biệt là các phiến đá sử dụng cho quá trình xây dựng được xếp khít với nhau, mà không sử dụng vữa.[28] Thay vào đó, họ sử dụng một phương pháp làm với các công cụ đơn giản nhưng hiệu quả, chẳng hạn như búa để đập đá cho thành những viên đá có đường nét phẳng và phù hợp với những viên đá bên dưới một cách hoàn hảo.[29]

Mạng lưới đường bộ của Đế chế Inca.

Đường mòn Inca đến Machu Picchu[sửa | sửa mã nguồn]

Thành phố Machu Picchu được biết đến trong lịch sử của đế chế Inca như là một vùng đất hoàng gia của những người cầm quyền. Để tới được thành phố sẽ phải trải qua những con đường mòn chồng chéo uốn lượn qua những sườn núi, những khu rừng mù sương, hay những vùng lãnh nguyên núi cao trước khi tới được Cổng Mặt Trời của Machu Pichu.[30] Một nghiên cứu năm 1997 kết luận rằng, nông nghiệp tại đây không đáp ứng được đầy đủ cho những người dân.[31] Vì vậy, đòi hỏi phải có những cuộc vận chuyển hàng hóa từ Cuzco và các thành phố khác của đế quốc tới đây để đáp ứng nhu cầu của người dân. Điều này đã được chứng minh bằng thực tế là không có cơ sở dữ trữ lương thực lớn nào trong thành phố.

Ảnh hưởng từ cuộc chinh phục[sửa | sửa mã nguồn]

Quy mô và mức độ thực sự của mạng lưới đường bộ Inca vẫn chưa hoàn toàn được biết tới, kể từ khi những người Tây Ban Nha chinh phục Inca, một số phần của mạng lưới đường bộ đã trở thành những đống đổ nát.[8]

Ngày nay, ước tính chỉ có 25% của mạng lưới này vẫn còn tồn tại, phần còn lại đã bị phá hủy bởi việc xây dựng cơ sở hạ tầng hiện đại. Nhiều tổ chức khác nhau như UNESCOIUCN đã phối hợp với chính phủ các quốc gia chủ quản của mạng lưới đường bộ này cùng toàn thể cộng đồng làm những việc cần thiết để bảo vệ di sản này. Năm 2014, Đường lớn Inca, một phần của Mạng lưới đường bộ Inca chạy qua 6 quốc gia đã được UNESCO đưa vào danh sách Di sản thế giới.

Tài liệu tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]

  1. ^ a ă â b D'Altroy, Terrence N. (2002). The Incas. Blackwell Publishers Inc. tr. 242. ISBN 0-631-17677-2. 
  2. ^ Thompson, Donald E.; John V. Murra (tháng 7 năm 1966). “The Inca Bridges in the Huanuco Region”. Society for American Archaeology. 5 31 (1): 634. 
  3. ^ History of the Inca realm. Cambridge, UK: Tạp chí Đại học Cambridge. 1999. tr. 60. ISBN 0-521-63759-7. 
  4. ^ Incas: lords of gold and glory. New York: Time-Life Books. 1992. tr. 94–97. ISBN 0-8094-9870-7. 
  5. ^ D'Altroy, Terrence N. (2002). The Incas. Blackwell Publishers Inc. tr. 245. ISBN 0-631-17677-2. 
  6. ^ D'Altroy, Terence N. (1992). Provincial Power in the Inka Empire. Smithsonian Institution. tr. 97. ISBN 1-56098-115-6. 
  7. ^ Historia del Peru, Tahuantinsuyu. Spain: Lexus Editores. 2000. tr. 301. ISBN 9972-625-35-4. 
  8. ^ a ă Cameron, Ian (1990). Kingdom of the Sun God: a history of the Andes and their people. New York: Facts on File. tr. 65. ISBN 0-8160-2581-9. 
  9. ^ “Đường chính Andes – Qhapaq Ñan”. UNESCO. Truy cập ngày 10 tháng 7 năm 2009. 
  10. ^ D'Altroy, Terrence N (1992). Provincial Power in the Inka Empire. Smithsonian Institution. tr. 243. ISBN 1-56098-115-6. 
  11. ^ Rugeles, Ernesto F (1979). Indian Traditions Series: The chasqui: an Inca tradition. tr. 15. ISBN 0832502634. 
  12. ^ Rugeles, Ernesto F (1979). Indian Traditions Series: The chasqui: an Inca tradition. tr. 128. ISBN 0832502634. 
  13. ^ D'Altroy, Terrence N (1992). Provincial Power in the Inka Empire. Smithsonian Institution. tr. 242. ISBN 1-56098-115-6. 
  14. ^ “Main Andean Road – Qhapaq Nan”. UNESCO. 10 tháng 7 năm 2009. 
  15. ^ Thompson, Donald E.; John V. Murra (tháng 7 năm 1966). “The Inca Bridges in the Huanuco Region”. Society for American Archaeology. 5 31 (1): 632. 
  16. ^ a ă Jenkins, David (2001). “Network Analysis of Inka Roads, Administrative Centers, and Storage Facilities” . Duke University Press. tr. 659. 
  17. ^ D'Altroy, Terrence N (1992). Provincial Power in the Inka Empire. Smithsonian Institution. tr. 118. ISBN 1-56098-115-6. 
  18. ^ D'Altroy, Terrence N (1992). Provincial Power in the Inka Empire. Smithsonian Institution. tr. 120. ISBN 1-56098-115-6. 
  19. ^ D'Altroy, Terrence N. (2002). The Incas. Blackwell Publishers Inc. tr. 242–243. ISBN 0-631-17677-2. 
  20. ^ Historia del Peru, Tahuantinsuyu. Spain: Lexus Editores. 201. tr. 308. ISBN 9972-625-35-4. 
  21. ^ Historia del Peru, Tahuantinsuyu. Spain: Lexus Editores. 201. tr. 312. ISBN 9972-625-35-4. 
  22. ^ Fellman, Bruce (2002). “Rediscovering Mach Picchu”. Yale Alumni Magazine. 
  23. ^ Vitry, Christian (2007). “Đường cho nghi lễ và Thần Núi. Một nghiên cứu về các hệ thống đường Inca tại các đền thờ núi ở miền Bắc”. Bản tin của Bảo tàng Nghệ thuật Tiền Colombus Chile. tr. 2. 
  24. ^ D'Altroy, Terrence N. (2002). The Incas. Blackwell Publishers. tr. 163. ISBN 0-631-17677-2. 
  25. ^ a ă Thompson, Donald E.; John V. Murra (tháng 7 năm 1966). “Cầu Inca ở Vùng Huanuco”. Society for American Archaeology. 5 31 (1): 632. 
  26. ^ D'Altroy, Terrence N. (2002). The Incas. Blackwell Publishers Inc. tr. 245–246. ISBN 0-631-17677-2. 
  27. ^ Thompson, Donald E.; John V. Murra (tháng 7 năm 1966). “The Inca Bridges in the Huanuco Region”. Society for American Archaeology. 5 31 (1): 637. 
  28. ^ Thompson, Donald E.; John V. Murra (tháng 7 năm 1966). “The Inca Bridges in the Huanuco Region”. Society for American Archaeology. 5 31 (1): 638. 
  29. ^ D'Altroy, Terrence N. (2002). The Incas. Blackwell Publishers Inc. tr. 310. ISBN 0-631-17677-2. 
  30. ^ "Rediscovering Machu Picchu" by Bruce Fellman, Yale Alumni Magazine (December 2002)
  31. ^ Life Styles of the Rich and Famous: Luxury and Daily Life in the Households of Machu Picchu's Elite. Lucy C. Salazar and Richard L. Burger.[1]

Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]

  • D'Altroy, Terrence N. (2002). The Incas. Blackwell Publishers. ISBN 0-631-17677-2. 
  • Rostworowski de Diez Canseco, Maria; Harry B. Iceland (1999). History of the Inca realm. Cambridge, UK: Cambridge University Press. ISBN 0-521-63759-7. 
  • Incas: lords of gold and glory. New York, New York: Time-Life Books. 1992. ISBN 0-8094-9870-7. 
  • D'Altroy, Terrence N (1992). Provincial Power in the Inka Empire. Smithsonian Institution. ISBN 1-56098-115-6. 
  • Historia del Peru, Tahuantinsuyu. Spain: Lexus Editores. 201. tr. 301. ISBN 9972-625-35-4. 
  • Cameron, Ian (1990). Kingdom of the Sun God: a history of the Andes and their people. New York: Facts on File. tr. 65. ISBN 0-8160-2581-9. 
  • “Main Andean Road – Qhapaq Nan”. UNESCO. 10 tháng 7 năm 2009. 
  • Salazar, Lucy C.; Richard L. Burger (2004\publisher=Dumbarton Oaks). Lifestyles of the Rich and Famous: Luxury and Daily Life in the Households of Machu Picchu's Elite. 
  • Fellman, Bruce (2002). “Rediscovering Mach Picchu”. Yale Alumni Magazine. 
  • Thompson, Donald E.; John V. Murra (tháng 7 năm 1966). “The Inca Bridges in the Huanuco Region”. Society for American Archaeology. 5 31 (1): 632–639. 
  • Vitry, Christian (2007). “Roads for Rituals and Sacred Mountains. A study of the Inka Road Systems in High Altitude Shrines in the North”. Bulletin of the Chilean Museum of Pre-Columbian Art. 
  • Jenkins, David (2001). “Network Analysis of Inka Roads, Administrative Centers, and Storage Facilities” . Duke University Press. tr. 655–687. 
  • Rugeles, Ernesto F (1979). Indian Traditions Series: The chasqui: an Inca tradition. ISBN 0832502634. 

Đọc thêm[sửa | sửa mã nguồn]

  • Moseley, Michael 1992. The Incas and their Ancestors: The archaeology of Peru. Thames and Hudson, New York.
  • Hyslop, John, 1984. Inka Road System. Academic Press, New York.
  • Inca: Lords of Gold and Glory. Virginia: Time-Life Books, 1992.
  • Andean World: Indigenous History: Culture and Consciousness by Kenneth Adrien.
  • Footprints Cusco and The Inca Trail Handbook by Peter Frost and Ben Box
  • Jenkins, David "A Network Analysis of Inka Roads, Administrative Centers and Storage Facilities." Ethnohistory, 48:655–685 (Fall, 2001).

Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]