Một cơn gió bụi

Một cơn gió bụi
Bìa quyển Một cơn gió bụi, in năm 1969
Tác giả	Trần Trọng Kim
Quốc gia	Việt Nam
Ngôn ngữ	Tiếng Việt
Chủ đề	Lịch sử, Văn học
Nhà xuất bản	Vĩnh Sơn
Ngày phát hành	1949

Một cơn gió bụi là cuốn Hồi ký do Trần Trọng Kim (1883–1953) xuất bản năm 1949, mang nội dung tóm lược quãng đời làm chính trị của ông (từ năm 1942 đến năm 1948). Trong cuốn hồi ký, ông có đề cập và nói lên suy nghĩ của mình về các sự kiện lớn xảy ra trong nước thời bấy giờ như sự thành lập chính phủ của Đế quốc Việt Nam do ông làm thủ tướng, sau đó là Cách mạng tháng Tám, sự cầm quyền của Việt Minh, cùng cuộc chiến tranh Đông Dương lần thứ nhất do Việt Minh phát động. Tác giả Trần Trọng Kim là một học giả, thủ tướng đầu tiên của Việt Nam năm 1945.

Tóm lược nội dung

Cuốn hồi ký gồm 12 chương, mỗi chương kể về một giai đoạn cuộc đời tác giả với những sự kiện gắn kết chặt chẽ với nhau và không tách rời bối cảnh lịch sử Việt Nam khi đó.

• Chương I (Cuộc đời yên lặng và vô vị): tóm lược những công việc cá nhân của tác giả bắt đầu từ năm 1942, cảm nhận về sự chiếm đóng của quân Nhật - Pháp, và tâm tình người chí sỹ yêu nước.

Tôi là một người nước Việt Nam, lẽ nào lòng tôi lại không rung động theo với dịp rung động của những người ái quốc trong nước? Nhưng vì hoàn cảnh khó khăn, lòng người ly tán, nhiều người lại muốn lợi dụng cái tiếng ái quốc để làm cái mối tư lợi cho mình, vì vậy mà tôi chán nản không dự vào đảng phái nào cả, mà cũng không hành động về phương diện chính trị. Ngoài những lúc làm những công việc hàng ngày phải làm, khi rỗi rãi gặp những bạn thân, nói đến chuyện thiên hạ sự và việc nước nhà, thì tôi cũng nói chuyện phiếm và mong cho nước nhà chóng được giải phóng.

• Chương II ( Đi Chiêu Nam Đảo): Do tình thế bắt buộc, tác giả cùng nhiều nhà chí sỹ khác phải lưu lạc sang Singapore dưới sự sắp xếp của người Nhật, bấy giờ đã làm chủ Đông Dương và bán đảo Mã Lai. Tại đây, ông chứng kiến một người bạn thân thiết cùng đấu tranh cho độc lập nước nhà qua đời với bao niềm xót xa.

• Chương III (Đi Băng Cốc và về Sài Gòn): Sau nhiều lần trễ hẹn, cuối cùng tác giả và những chí sỹ khác cũng thoát khỏi Chiêu Nam Đảo về Băng Cốc dưới sự giúp đỡ của người Nhật. Khi về tới Sài Gòn thì được tin triều đình nhà Huế đã tan rã, vua Bảo Đại đang tìm người thành lập chính phủ mới.

• Chương IV (Ra Huế lập chính phủ): Với sự sửa soạn của người Nhật, tác giả được lệnh vua Bảo Đại ra Huế. Tại đây, ông đã được đoàn tụ với vợ con sau thời gian dài xa cách. Cuộc gặp gỡ lần đầu tiên với vua Bảo Đại đã để lại nhiều ấn tượng tốt trong ông. Trước tấm lòng chân thành của vua và tinh thần trách nhiệm với dân tộc, tác giả đã đồng ý đứng ra thành lập nội các. Chính phủ của ông tồn tại được bốn tháng nhưng đã làm được nhiều việc lớn như điều đình thành công với người Nhật để họ trả lại toàn bộ ba xứ bắc-trung-nam, thống nhất đất nước, chính phủ "có quyền tự trị khác hẳn với lời đồn rằng chính phủ ông là bù nhìn". Tuy nhiên, hoạt động tuyên truyền của mặt trận Việt Minh (thực chất do những người Cộng sản cầm đầu) khiến tình hình trong nước hết sức phức tạp. Cuối cùng, quân Việt Minh phát động tổng nổi dậy giành chính quyền. Quân đội Nhật ngỏ lời giúp đàn áp Việt Minh nhưng tác giả từ chối, sau đó giải tán nội các và khuyên vua Bảo Đại thoái vị. Trước đó, ông cố tìm cách thương lượng với Việt Minh để xây dựng chính quyền nhưng bị từ chối.

• Chương V: kể về hành trình từ Huế ra Hà Nội, nơi ông cư trú.

• Chương VI (Chính phủ Việt Nam và tình thế trong nước): Tác giả kể về tình hình Việt Nam dưới sự điều hành của Chính phủ Lâm thời gồm đại diện nhiều đảng phái do Hồ Chí Minh đứng đầu, kèm theo vài lời nhận xét về tính bù nhìn của chính phủ mà thực chất mọi việc do Tổng bộ Cộng sản quyết và có quyền vô hạn. Tác giả cũng tường thuật lại cuộc bầu cử Quốc hội khóa I tại Hà Nội ngày 6/1/1946 với nhận xét "Cách cưỡng bách ra mặt như thế, lẽ dĩ nhiên những người Việt Minh đưa ra được đến tám chín mươi phần trăm số người đi bầu. Ðó là một phương pháp rất mới và rất rõ để cho mọi người được dùng quyền tự do của mình lựa chọn lấy người xứng đáng ra thay mình làm việc nước."

• Chương VII (Tôn chỉ và sự hành động của Cộng Sản đảng): Nhận xét cá nhân của tác giả về bản chất của Chủ nghĩa cộng sản, mà ông gọi là "Cộng sản giáo". Ngoài ra, ông còn phân tích "âm mưu" của những người Cộng sản trong chính phủ lâm thời khi đó đối với cựu hoàng Bảo Đại:

• Chương VIII (Sự giao thiệp của chính phủ Việt Nam với nước Pháp) : Ông nhận xét về sự "vụng về" của Chính phủ lâm thời và Hồ Chí Minh trong ngoại giao với nước Pháp và Tàu, và chỉ trích Hiệp định sơ bộ Võ Nguyên Giáp ký với Pháp.

• Chương IX: (Đi sang Tàu): Để tránh chiến cuộc sắp nổ ra, tác giả lưu lạc sang Tàu hòng mưu với những chí sỹ khác của nhiều đảng phái gây dựng lại đất nước.

• Chương X: (Cuộc Pháp Việt chiến tranh): tác giả kể cảm nhận về cuộc chiến giữa Việt Minh và Pháp. Được Pháp đề nghị, ông soạn thỏa thuận để chấm dứt chiến tranh với sự chứng kiến của Bảo Đại.

• Chương XI (Về Sài Gòn): người Pháp thu xếp cho ông trở về Sài Gòn để vận động thành lập chính phủ mới. Về đến Sài Gòn, ông nhận ra rằng những lời hứa hẹn của người Pháp là giả dối nên ông quyết định không làm gì.

• Chương XII: (Lên Nam Vang): Qúa mệt mỏi và bất lực trước thời cuộc, tác giả lưu lạc sang Thái Lan. Trong thời gian này, ông đã tập hợp các bản thảo nhật ký của mình và viết thành cuốn hồi ký Một cơn gió bụi. Kết thúc là nhận xét của tác giả về cái hay và cái dở của Việt Minh và khẳng định tấm lòng chân thành với dân tộc của ông.

Các nhận định về tác phẩm và cuộc đời

Vũ Ngọc Khánh đánh giá về Trần Trọng Kim như sau:

Trần Trọng Kim (1883–1953) được đánh giá là một học giả uyên thâm cả tân và cựu học, là người tận tụy cho ngành giáo dục Việt Nam đầu thế kỷ 20, và được nhìn nhận là người có cảm tình với Việt Minh, cũng có suy nghĩ cho rằng cuộc Cách mạng Tháng Tám thành công mau lẹ ít đổ máu một phần bởi chính phủ do Trần Trọng Kim làm Thủ tướng bàn giao nhanh chóng. Có một thời Việt Minh quy kết Trần Trọng Kim là tay sai Nhật, bán nước. Sách của Trần Trọng Kim từng bị cấm, tuy nhiên gần đây, tác phẩm Việt Nam sử lược cùng một số tác phẩm khác đã được tái bản. Thời gian gần đây, Trần Trọng Kim được nhiều người nhắc đến như là một nhà sử gia, còn nhà chính khách Trần Trọng Kim thì ít ai nhắc đến. Từ những năm 1940 trở về trước, Trần Trọng Kim đã được dư luận đánh giá cao, được xem là một nhà giáo gương mẫu, một học giả bậc thầy, một con người nghiêm túc. Theo quan điểm chính thống hiện nay, từ năm 1945, Trần Trọng Kim bị vướng vào một hoạt động chính trị để mang cái tiếng không hay, thậm chí có thể xem là nhục nhã. Ra làm thủ tướng, bị các báo chí bí mật chửi rủa nặng nề.

Sau tháng 9 năm 1945, người ta không nhắc đến ông nữa; cả về mặt học thuật, Trần Trọng Kim cũng bị đánh giá thấp. Trần Huy Liệu đã phê phán cuốn Việt Nam sử lược, cho là nặng quan điểm thực dân.

Một cơn gió bụi, chủ yếu kể lại thời kỳ Trần Trọng Kim bôn ba hoạt động, rồi về nước, lập chính phủ dưới triều Bảo Đại, do Nhật sắp đặt. Hồi bấy giờ, Việt Minh đã gọi chính phủ này là chính phủ bù nhìn thân Nhật, nên tất nhiên bị Việt Minh phản đối.

Cá nhân Trần Trọng Kim, có những điều khá rõ rệt, ở cả những điều đơn giản:

• Có lòng yêu nước, rất trân trọng lịch sử và văn hóa nước nhà; Vẫn giữ được tư cách người trí thức của dân tộc. Những hạn chế của ông về mặt học thuật là ở mặt khác, không liên quan gì với lòng yêu nước. Ông muốn tìm hiểu và tôn vinh Việt Nam về toàn diện các lĩnh vực văn hóa - Ưu điểm của Trần Trọng Kim là ở đó;
• Bị lôi cuốn vào hoạt động chính trị, mặc dầu sự hiểu biết chính trị không sâu sắc, không thức thời; nhưng Trần Trọng Kim bị người ta dùng làm con bài, mà vẫn tưởng là họ cho ông ra đóng góp với dân tộc;
• Tư tưởng của Trần Trọng Kim là tư tưởng luân lý phong kiến. Đọc sách Nho giáo của ông, mọi người thấy rõ điều này. Cho đến khi gặp bế tắc, ông vẫn cứ phải loay hoay với lý thuyết của Khổng Tử (qua câu cuối cùng của ông nói với Phạm Khắc Hòe về việc hành tàng), do đó mà bế tắc lại càng bế tắc.

Xem thêm

• Trần Trọng Kim
• Việt Nam sử lược