Nhà Achaemenid

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia

(đổi hướng từ Triều đại Achaemenid)
Bước tới: menu, tìm kiếm

Nhà Achaemenid (690 TCN - 328 TCN) là triều đại đã lập ra Đế quốc Ba Tư và có lẽ là triều đại đầu tiên của người Ba Tư được biết đến trong lịch sử.

Đế chế Achaemenid
Đế chế Achaemenid


Mục lục

[sửa] Các vua và thủ lãnh nhà Achaemenid

[sửa] Unattested

The epigraphic evidence for these rulers cannot be comfirmed and are often considered to have been invented by Darius I

[sửa] Attested

[sửa] Thời vương quốc (690 TCN - 551 TCN)

[sửa] Achaemenes

Theo truyền thuyết, vị thũ lãnh đầu tiên được biết đến của dòng họ này là Hahamanish. Tên ông bị các sử gia Cổ Hy Lạp đọc trại và Hy Lạp hóa thành Achaemenes. Do đó có tên nhà Achaemenid. Xứ của ông có tên là Parsumash, nay ở miền tây nam Iran, tỉnh Pars. Ông không hùng mạnh lắm, nên phải chịu làm chư hầu của xứ Elam gần bên.

[sửa] Teispes, Cyrus I và Ariaramnes

Achaemenes mất năm 681 TCN. Con là Tshahispaish (Hy Lạp hóa thành, và thường được sách Anh Pháp viết là Teispes) nối ngôi. Năm 655 Teispes chiếm được nước lân bang là Parsua. Sau đó ông chia xứ ra làm hai: xứ Parsua cho con trưởng là Ariyaramma (Ariaramnes), xứ Parsumash cho con thứ là Kourosh I (tức Cyrus I). Hai vua này lên ngôi năm 652 TCN, Cyrus I làm chư hầu của anh.

Xứ Parsumash cũng có tên gọi là xứ Anshan. Tài liệu của đế quốc Assyria có ghi lại năm 647 TCN có sứ giả của Cyrus I vua Anshan vào chầu.

[sửa] Người Medes

Năm 625, một dân tộc Aryan ở phía bắc Ba Tư là người Medes thoát được ách đô hộ của người Nhục Chi (Scythes) và trở thành một đế quốc rộng lớn. Dần dần, các xứ Elam, Parsua và Anshan đều thành thuộc quốc của đế quốc Media. Vua Cambyses I của Anshan được hoàng đế Medes là Astyages gả con gái là công chúa Mandane cho. Mandane sinh được một người con kỳ tài là Kourosh tức hoàng đế Cyrus II Đại Đế trong tương lai.

[sửa] Thời đế quốc (551 TCN - 328 TCN)

[sửa] Cyrus Đại Đế

Năm 559, ông lên ngôi ở Anshan.

Năm 551, Cyrus Đại Đế lật đổ và chiếm được đế quốc Media[1] của ông ngoại. Ông lên ngôi hoàn đế Media, và sáng lập ra Đế quốc Ba Tư[2] Cyrus Đại Đế luôn luôn mở mang bờ cõi, phía tây đến ranh giới Ai Cập ở châu Phi và eo biển Hellespont ở bán đảo Thổ Nhĩ Kỳ. Ông cũng chiếm Đế quốc Babylon. Phía đông bắc, ông bành trướng Ba Tư đến sông Syr-Daria ở Trung Á.

[sửa] Cambyses II

Con trai của Cyrus Đại Đế, Cambyses II tiếp nối cuộc bành trướng và chiếm được Ai Cập năm 525, ông bắt được Pharaoh (vua) Ai Cập là Psammetichus III và xử tử ông này. Sau đó, Cambyses lên ngôi Pharaoh và lập ra Vương triều thứ 27 của Ai Cập. Nhưng trong khi ông ở Ai Cập thì có thầy tế Gaumata soán ngôi ở quê nhà, ông này tự nhận mình là Smerdis, một người em của Cambyses đã bị vua anh giết chết và lên ngôi hoàng đế 1 cách êm đềm. Cambyses nghe tin, ông thất vọng vì bị mất ngôi, bèn tự sát.[3]

[sửa] Darius Đại Đế

Các tôn thất nhà Achaemenid thấy mình bị mất ngôi, bèn rước ông Darius[4] về để lật đổ Gaumata.

Darius đã giết được Gaumata. Sau đó, ông lên ngôi vua Darius I (hay Darius Đại Đế). Darius I chấn hưng quốc gia, và tiếp tục sự nghiệp mở mang đế quốc. Phía đông chiếm vùng châu thổ sông Ấn (nay, vùng này thuộc Pakistan). Phía nam chiếm nhiều vùng bán đảo Ả Rập. Phía tây nam chiếm Ethiopia, phía tây bắc chiếm miền bắc bán đảo Balkan. Ông còn băng qua sông Danube đánh người Nhục Chi. Triều đại của Darius cho thấy đế quốc Achaemenid đạt tới đỉnh cao của nó, rộng 7.500.000 km².

Năm 499, cuộc chiến tranh Hy Lạp-Ba Tư nổ ra. Năm 490, Darius cố ổn định lại trật tự, ông phái 80 vạn quân đi đánh Hy Lạp. Quân của ông giệt được xứ Eretria, nhưng đã thua tại Marathon.

Dưới triều đại Darius Đại Đế, Persepolis trở thành một thủ đô lộng lẫy của xứ Ba Tư
Dưới triều đại Darius Đại Đế, Persepolis trở thành một thủ đô lộng lẫy của xứ Ba Tư

[sửa] Xerxes I

Con Darius Đại Đế, Xerxes I nối ngôi, quyết chí diệt các thành bang Hy Lạp. Theo sử cũ Hy Lạp, ông đem 5 triệu người - trong đó có 1.700.000 binh sĩ từ mọi nước trong đế quốc - đi chinh tây, có thể là để chiếm cả châu Âu. Các chiến thuyền của Đại Đế làm thành một chiếc cầu nổi khổng lồ bắc qua eo biển Hellespont nối liền hai châu Âu-Á. Nhưng, người Hy Lạp giữ vững được các vị trí hiểm yếu. Quân Ba Tư thắng ở trận Thermopylae trên bộ, xong Xerxes I đem quân dốt thành Athena, nhưng thủy binh bị bại ở trận đánh quyết định Salamis năm 480 TCN. Một năm sau đó, Xerxes phải lui về Tiểu Á để nước Hy Lạp độc lập.

[sửa] Xerxes II, Sogdianus, Darius II và Artaxerxes II

Từ đó nhà Achaemenid suy yếu, đại khái không mở rộng bờ cõi được nữa. Năm 425 TCN, nhà Achaemenid có loạn:Xerxes II cai trị 45 ngày thì bị anh/em trai là Sogdianus giết, xong, Sogdianus cai trị được 6 tháng lại bị một người anh/em khác là Darius giết và lên ngôi vua (tức Darius II). Năm 404 TCN, Ba Tư mất Ai Cập khi Amyrtaeus, 1 người Ai Cập nổi dậy chống lại Darius II, người Ai Cập giành quyền tự chủ sau khi Darius II băng hà, Amyrtaeus trở thành Pharaoh Ai Cập, lập ra Vương triều thứ 28. Những vùng đất xa như Trung Á cũng dần dần bị mất ít nhiều. Năm 401 TCN, Artaxerxes II và em là Cyrus Trẻ đánh nhau tranh giành quyền lực. Cyrus Trẻ thua và bị giết, Artaxerxes II lên ngôi.

[sửa] Artaxerxes III

Đến đời Artaxerxes III, quyền lực của Achaemenid được sống trở lại. Năm 343, ông xâm lược và dành lại được Ai Cập từ tay Pharaoh Nectanebo II. Artaxerxes lên ngôi Pharaoh, lập ra Vương triều thứ 31.

[sửa] Darius III

Năm 336, Darius III được tể tướng Bagoas tôn làm vua Ba Tư.

Cảnh trận Issus, giữa Darius III và Alexandros Đại Đế
Cảnh trận Issus, giữa Darius III và Alexandros Đại Đế

Tại thành Macedonia, Hy Lạp, có một vị vua rất trẻ, tuổi mới 22, tên là Alexandros Đại Đế. Vì muốn trả thù các cuộc xâm lược của nhà Achaemenid, cũng như muốn mở rộng lãnh thổ, làm bá chủ thế giới, nên vị hoàng đế đã đem quân vượt eo biển Hellespont xâm lăng đế quốc Ba Tư. Khi biết tin, Darius III đem quân đi chiến đấu chống Alexandros Đại Đế. Cuối cùng, Alexandros Đại Đế đã đánh bại ông tại trận Gaugamela.[5] Darius bị hạ bệ, ông bèn bỏ chạy cho đến khi bị ám sát bởi một cận thần (cũng là một bà con) tên là Bessus.

Đến đây, nhà Achaemenid kết thúc 200 năm lịch sử. Các thủ đô của Ba Tư lúc ấy là Pasargadae, Persepolis, Susa và Ecbatane đã bị Alexandros Đại Đế chiếm. Ông ta lên ngôi vua Ba Tư, đế quốc chuyển sang thời kì thuộc Hy Lạp.

[sửa] Văn minh nhà Achaemenid

[sửa] Tham khảo

  • Grun, Bernard. The Timetables of History: A Horizontal Linkage of People and Events. 3rd rev. ed. New York: Simon and Schuster, 1991.
  • Stokvis A.M.H.J., Manuel d'Histoire, de Généalogie et de Chronologie de tous les Etats du Globe depuis les temps les plus reculés jusqu'à nos jours, Leiden, 1888-1893 (ré-édition en 1966 par B.M.Israel)
  • Philippe Sellier, L'Orient barbare vu par un voyageur grec: Hérodote. Collection Temps - Continents. Edition Calmann - Lévy 1966.

[sửa] Liên kết ngoài

Achaemenid

[sửa] Chú thích

  1. ^ Theo cuốn Lịch sử thế giới
  2. ^ Theo cuốn Lịch sử thế giới
  3. ^ Có nguồn nói Cambyses chuẩn bị đem quân về dẹp loạn thì bị té ngựa chết
  4. ^ Darius là cháu nội vua Arsames xứ Parsua (xem danh sách vua phía trên
  5. ^ Theo cuốn 1001 nhân vật và sự kiện lịch sử thế giới

Lấy từ “http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Achaemenid”
Công cụ cá nhân