Vương quốc Ayutthaya

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Bước tới: menu, tìm kiếm
LỊCH SỬ THÁI LAN
PB Grand Palace Bangkok.jpg
Thời tiền sử
Thời sơ sử
Trước khi người Thái tới
   Raktamaritika
   Langkasuka
   Srivijaya
   Tambralinga
   Dvaravati
   Lavo
   Supannabhum
   Hariphunchai
   Phù Nam
   Đế quốc Khmer
Những nhà nước Thái đầu tiên
   Singhanavati - Lan Na - Nan - Phayao
   Kao - Nakhon Si Thammarat - Sukhothai
Vương quốc Ayutthaya (1351–1767)
Vương triều Thonburi (1768–1782)
Vương triều Chakri (1782 – nay)
   Vương quốc Rattanakosin (1768-1932)
   Thời kỳ 1932-1973
   Thời kỳ 1973-nay
sửa

Vương quốc Ayutthaya (tiếng Thái: อยุธยา; phiên âm tiếng Việt: A-dút-tha-da) là một vương quốc của người Thái tồn tại từ năm 1351 đến 1767. Gọi là Vương quốc Ayutthaya vì vương quốc này đóng đô ở thành phố Ayutthaya. Vào thời điểm cực thịnh, vương quốc này có biên giới gần trùng với Thái Lan ngày nay, ngoại trừ khu vực của Lan Na. Ayutthaya thân thiện với các nhà buôn nước ngoài, bao gồm cả các lái buôn người Hoa, người Ấn Độ, người Nhậtngười Ba Tư, và sau này là người Bồ Đào Nha, người Tây Ban Nha, người Hà Lan, người Anhngười Pháp, đã cho phép họ thiết lập các làng bên ngoài thành. Triều đình của vua Narai (1656-1688) có một liên hệ mạnh mẽ với vua Louis XIV của Pháp, mà các đại sứ Pháp thời đó so sánh thành Ayutthaya to và giàu bằng Paris.

Khái quát lịch sử[sửa | sửa mã nguồn]

Đầu một tượng Phật nằm trong một gốc cây sung ở chùa Wat Mahatat, công viên lịch sử Ayutthaya

Từ thời vua Loethai, vương quốc Sukhothai bắt đầu suy yếu. Các chư hầu của Sukhothai bắt đầu công khai chống lại. Một trong số đó là khu vực Suphanburi do U Thong cai trị. Năm 1348, U Thong đã dời trung tâm của mình xuống đồng bằng Chao Phraya. Trên một cù lao sông, ông cho lập kinh đô mới gọi là Ayutthaya, đặt tên theo Ayodhya ở Bắc Ấn Độ, thành của anh hùng Rama trong sử thi Hindu Ramayana. U Thong tiếp tục vương hiệu Ramathibodi (1351-69).

Năm 1360, Ramathibodi tuyên bố Phật giáo Thượng tọa bộ là quốc giáo của Ayutthaya và đưa các thành viên của một tăng đoàn từ Tích Lan để thiết lập các trật tự tôn giáo mới và truyền giáo cho các thần dân của mình. Ông cũng cho biên soạn một đạo luật, dựa trên Dharmashastra của Ấn Độ (một văn bản luật Hindu) và luật tục Thái, đây là những pháp chế của hoàng gia. Viết bằng chữ Pali—một ngôn ngữ thuộc nhóm Ấn-Aryan gần gũi với tiếng Phạn và là ngôn ngữ của các kinh điển Phật giáo Nam truyền - nên nó như có sức mạnh của thần linh. Thêm các quy định hoàng gia nữa, đạo luật của Ramathibodi nhìn chung có hiệu lực cho đến tận cuối thế kỷ 19.

Ramathibodi cố gắng mở rộng vương quốc của mình bằng cách chinh phục các vương quốc khác ở miền Bắc gồm Sukhothai, Kamphaeng Phet và Phitsanuloke. Vào cuối thế kỷ 14, Ayutthaya đã được xem là cường quốc mạnh nhất Đông Nam Á. Nhưng vương quốc này không phải là một quốc gia thống nhất và đơn nhất, mà là một chắp vá của các tiểu vương quốc tự trị và các tỉnh chư hầu trung thành với quốc vương của Ayutthaya theo hệ thống Mandala. Các tiểu vương quốc này do các hoàng thân của Ayutthaya trị vì, có quân đội riêng và đánh lẫn nhau. Quốc vương phải cảnh giác để đề phòng các hoàng thân liên kết với nhau chống lại ông hoặc liên kết với kẻ thù của Ayutthaya. Khi có tranh chấp về sự kế vị ngai vàng, các hoàng thân đã đưa quân về kinh đô để tăng sức ép.

Phế tích của cổ thành Ayutthaya sau cuộc xâm chiếm của Miến Điện

Trong suốt thế kỷ 15, các sức lực của Ayutthaya hướng về bán đảo Malay, nơi cảng thương mại lớn của Malacca tranh giành chủ quyền. Malacca và các quốc gia Malay khác ở phía Nam của Tambralinga đã theo đạo Hồi từ đầu thế kỷ và, do đó, Hồi giáo đã là một biểu tượng của sự đoàn kết của người Malay chống lại người Thái. Dù thất bại trong việc khuất phục quốc gia Malacca làm chư hầu, Ayutthaya tiếp tục kiểm soát việc buôn bán béo bở trên eo đất, thu hút nhiều nhà buôn Trung Hoa mua đặc sản về cho thị trường sa hoa của Trung Hoa.

Năm 1767, Myanma xâm chiếm Ayutthaya, phá hủy hoàn toàn kinh đô Ayutthaya và kết thúc kỷ nguyên của quốc gia kiêu hãnh của người Thái. Đây là một trong nhiều cuộc xâm lăng trong suốt lịch sử của người Thái Lan từ nước láng giềng Myanma - quốc gia hùng mạnh nhất Đông Nam Á thời kỳ đó.

Quá trình xâm chiếm và mở rộng lãnh thổ[sửa | sửa mã nguồn]

Ayutthaya đã bắt đầu thiết lập quyền bá chủ bằng sự kiện xâm lược các vương quốc phía Bắc và các thành bang như vương quốc Sukhothai, thành Phitsanulok, thành Kamphaeng Phet.

Cuối thế kỷ 15, Ayutthaya đã tấn công Angkor, thủ đô của đế chế Khmer, 1 thế lực lớn ở khu vực. Làm cho ảnh hưởng của đế chế Khmer tại khu vực đồng bằng sông Chao Phraya bị loại bỏ, và Ayutthaya trở thành thế lực mới ảnh hưởng ở khu vực.

Tuy nhiên vương quốc Ayutthaya không phải là một nhà nước thống nhất, nó là sự chắp vá của các lãnh thổ tự trị, và sự liên minh giữa các lãnh thổ dưới sự thống lĩnh của quốc vương Ayutthaya, hình thức chính trị này giống với hệ thống Mandala. Các lãnh thổ tự trị này có thể được cai trị bởi các thành viên của gia đình hoàng gia Ayutthaya, hay các lãnh chúa địa phương sở hữu quân đội riêng, có nghĩa vụ trợ giúp chính quyền trung ương khi chiến tranh hay sự xâm lược xảy ra. Do sự phân tán quyền lực này mà các cuộc nổi dậy ở các khu vực địa phương liên tục nổ ra do sự lãnh đạo của các lãnh chúa địa phương. Triều đình Ayutthaya đã phải ngăn chặn chúng.

Do nguyên nhân thiếu luật về sự thừa kế ngai vàng, và ý thức về sự thừa kế ngai vàng phải do người có công đức và năng lực nắm nên quyền thừa kế ngai vàng luôn luôn có tranh chấp. Các hoàng thân và các vị quan nắm quyền lực đều tuyên bố mình xứng đáng và đã tập hợp lực lượng đến thủ đô để thực hiện đòi hỏi của mình, và các cuộc đảo chính đẫm máu đã lên đến đỉnh điểm[1].

Từ thế kỷ 15, Ayutthaya chú ý tới bán đảo Mã Lai, nơi có cảng giao dịch ngoại thương lớn Malacca. Ayutthaya tuyên bố chủ quyền của mình đối với nó và đã thực hiện vài cuộc xâm lược nhưng đều thất bại do sự hỗ trợ của nhà Minh.

Sự phát triển chính trị và xã hội[sửa | sửa mã nguồn]

Thế kỷ 16 chứng kiến sự lớn mạnh của Miến Điện, dưới một triều đại hiếu chiến, đã chiếm lấy Chiang Mai và Lào và gây chiến với Xiêm La. Năm 1569 các đội quân Miến Điện, liên minh với phiến quân Thái - phần lớn là người của hoàng tộc Xiêm La, đã đoạt được thành Ayutthaya và đưa cả hoàng gia qua Miến Điện. Dhammaraja (1569-90), một thống đốc người Xiêm trước đó đã giúp đỡ quân Miến Điện đã được dựng lên ngôi vua chư hầu ở Ayutthaya. Sự độc lập của Xiêm La đã được con trai ông là vua Naresuan (1590-1605) tái lập. Naresuan đã chống lại Miến Điện và đến năm 1600 đã đẩy lùi Miến Điện khỏi Xiêm La.

Quyết tâm phòng tránh một sự phản quốc như cha mình đã làm, Naresuan đã tổ chức cơ cấu hành chính của đất nước trực tiếp dưới triều đình tại Ayutthaya. Ông đã chấm dứt lệ trước đó là chỉ định các hoàng thân cai trị các tỉnh của Ayutthaya mà thay vào đó là bổ nhiệm các quan chức triều đình thi hành các quyết định do vua ra chỉ dụ. Từ đó, các hoàng thân chỉ được giới hạn trong kinh thành. Các cuộc đấu tranh của các hoàng thân tiếp tục nhưng nằm dưới sự kiểm soát chặt chẽ của vua.

Sự phát triển kinh tế[sửa | sửa mã nguồn]

Người Thái chưa bao giờ thiếu nguồn cung cấp lương thực dồi dào. Nông dân trồng lúa để tiêu thụ và trả thuế. Phần dôi dư được dùng cho các mục đích tôn giáo. Từ thế kỷ 13 đế 15, một sự chuyển đổi mạnh mẽ đã diễn ra trong lĩnh vực trồng lúa ở Thái Lan. Ở cao nguyên, nước được cung cấp cho ruộng lúa bằng hệ thống thủy lợi. Ở các vùng thấp như Chao Phraya, nông dân đã tạo ra những ruộng nổi trên mặt nước có thể nổi theo mực nước - một kỹ thuật được du nhập từ Bengal. Nguồn lương thực dồi dào với giá rẻ đã khiến Ayutthaya thành một trung tâm của các hoạt động kinh tế.

Các cuộc tiếp xúc với phương Tây[sửa | sửa mã nguồn]

Tấm biển kỷ niệm ở Lopburi cho thấy vua Narai với các đại sứ Pháp

Năm 1511 Ayutthaya đã tiếp đón một đoàn ngoại giao từ Bồ Đào Nha, những người đã xâm chiếm Malacca đầu năm đó. Có lẽ họ là những người châu Âu đầu tiên viếng thăm đất nước này. Năm năm sau lần tiếp xúc đầu tiên đó, Ayutthaya và Bồ Đào Nha đã ký một hiệp ước cho phép người Bồ Đào Nha buôn bán ở vương quốc này. Một hiệp ước tương tự năm 1592 đã cho người Hà Lan một vị trí đặc quyền trong việc mua bán lúa gạo.

Những người nước ngoài được tiếp đọn trọng thị ở triều đình của Narai (16571688), một nhà vua có tầm nhìn thế giới tuy thận trọng về ảnh hưởng của bên ngoài. Các mối quan hệ thương mại quan trọng được tạo lập với Nhật Bản. Các công ty thương mại Anh và Hà Lan được phép lập nhà máy và các phái đoàn ngoại giao Thái được phái tới Paris hay La Hague. Nhờ duy trì những mối quan hệ này, triều đình Thái đã khéo léo khiến Hà Lan chống lại Anh và Pháp, tránh được một sự ảnh hưởng thái quá của một cường quốc.

Năm 1664, tuy nhiên, người Hà Lan đã sử dụng vũ lực bắt phải ký một hiệp ước ban cho họ đặc quyền ngoại giao cũng như quyền tự do thương mại hơn. Với sự thúc giục của bộ trưởng ngoại giao của mình, the Greek adventurer Constantine Phaulkon, Narai đã quay sang nhờ Pháp giúp đỡ. Các kỹ sư Pháp đã xây công sự và một cung điện tại Lopburi cho Narai. Ngoài ra, những người truyền giáo Pháp đã tham gia giáo dục và y tế và đã mang đến báo in đầu tiên ở nước này. Sự quan tâm cá nhân của Louis XIV được thức tỉnh bởi những báo từ những nhà truyền giáo rằng Narai có thể được thuyết phục chuyển qua Cơ Đốc giáo.

Trong gia đoạn đầu thế kỷ 20, Thái Lan sau khi học tập các bài học kinh nghiệm từ Myanma, một nước có quân đội mạnh nhưng không thể bảo vệ khỏi sự tấn công của quân đội Anh năm 1885 đã áp dụng các biện pháp ngoại giao khôn khéo và thỏa hiệp với các cường quốc phương Tây và với Nhật Bản.

Thời kỳ cuối[sửa | sửa mã nguồn]

3 ngôi chùa của Wat Phra Si Sanphet có chứa di hài của vua Borommatrailokanat, vua Borommarachathirat III và vua Ramathibodi II

Sau một thời kỳ chiến đấu đẫm máu của các triều vua, Ayutthaya bước vào một thời kỳ vàng son, một thời kỳ thái bình thịnh trị trong 25 năm cuối của thế kỷ 18, khi văn học, nghệ thuật và học thuật phát triển hưng thịnh. Có các cuộc ngoại chiến. Ayutthaya đánh nhau với các Chúa NguyễnĐằng Trong tranh giành nhau quyền kiểm soát Campuchia, bắt đầu từ năm 1715. Nhưng một đe dọa lớn hơn đến từ Miến Điện, nơi triều đại mới Alaungpaya trước đó đã chinh phục các quốc gia Shan.

Năm 1765 lãnh thổ của Thái bị quân đội Miến Điện hội tụ về Ayutthaya xâm lăng. Sự kháng chiến thành công đáng kể nhất của các lực lượng này là ở làng Bang Rajan. Sau một thời kỳ bao vây lâu dài, thành này đầu hàng và bị đốt năm 1767. Các tài sản nghệ thuật, các thư viện có các tác phẩm văn học và các ghi chép lịch sử hầu như hoàn toàn bị phá hủy và thành trở nên hoang phế.

Đất nước này trở nên hỗn loạn. Các tỉnh tuyên bố thành những quốc gia dưới quyền các chỉ huy quân sự, các nhà sư dỏm và các con thứ của hoàng gia. Người Thái đã tránh được sự nô dịch của Miến Điện do sự xâm chiếm Miến Điện đúng lúc của Trung Hoa và do sự lãnh đạo của một chỉ huy quân sự Thái là Taksin.

Tất cả những gì còn lại của phế tích này là vài hoàng cung. Vua Taksin đã thiết lập kinh đô ở Thonburi, ở bên kia Chao Phraya của thủ đô Bangkok ngày nay. Tàn tích của thành Ayutthaya lịch sử và các trấn lịch sử liên quan ở công viên lịch sử Ayutthaya được UNESCO công nhận là di sản thế giới. Thành Ayutthaya được tái lập gần thành cũ và ngày nay là thủ phủ của tỉnh Ayutthaya.

Danh sách các vị vua của Ayutthaya[sửa | sửa mã nguồn]

Triều Uthong (triều đại đầu tiên)[sửa | sửa mã nguồn]

Triều Suphannaphum (triều đại đầu tiên)[sửa | sửa mã nguồn]

Triều Uthong (lần 2)[sửa | sửa mã nguồn]

Triều Suphannaphum (triều thứ 2)[sửa | sửa mã nguồn]

Triều Sukhothai[sửa | sửa mã nguồn]

Triều Prasat Thong[sửa | sửa mã nguồn]

Triều Ban Phlu Luang[sửa | sửa mã nguồn]

Danh sách những người châu Âu ở Ayutthaya vào thế kỷ 17[sửa | sửa mã nguồn]

Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]

  1. ^ "The Aytthaya Era, 1350–1767". U. S. Library of Congress. Retrieved 2009-07-25.

Đọc thêm[sửa | sửa mã nguồn]

  • Smithies, Michael. A Siamese Embassy Lost in Africa 1686: The Odyssey of Ok-Khun Chamman. Chiang Mai: Silkworm Books, 1999.
  • Listopad, John A. "The art and architecture of the reign of Somdet Phra Narai." Diss. U of Michigan, 1995.
  • Chrystall, Beatrice. "Connections without limit: The refiguring of the Buddha in the Jinamahanidana." Diss. Harvard U, 2004.
  • Smith, George V. "The Dutch East India Company in the Kingdom of Ayutthaya, 1604-1694." Diss. Northern Illinois U, 1974.
  • Chrystall, Beatrice. "Connections without limit: The refiguring of the Buddha in the Jinamahanidana." Diss. Harvard U, 2004.
  • Peerapun, Wannasilpa. "The economic impact of historic sites on the economy of Ayutthaya, Thailand." Diss. U of Akron, 1991.

Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]

Các nguồn sử liệu khác[sửa | sửa mã nguồn]

  • Pongsawadarn Krung Sri Ayutthaya (Chronicles of Ayutthaya) - There are several editions of historical records on Ayutthaya kingdom
    • Pongsawadarn Krung Kao (Chabab Luang Prasertaksaranit)
    • Pongsawadarn Krung Sri Ayutthaya Chabab Pra Jakaphadiphong (Jad)
    • Pongsawadarn Krung Sri Ayutthaya Chabab Pan Jantanumas
    • Pongsawadarn Chabab Pra rajhathalekha
    • Pongsawadarn Krung Sri Ayutthaya Chabab Pra Ponarat
    • Culayuddhakaravamsa (Pali Edition)
    • Pongsawadarn Krung Sri Ayutthaya Chabab British Museum
    • Kam hai karn khong chow krungkao (translated from Burmese)
  • Cushman, Richard D. (2000). The Royal Chronicles of Ayutthaya: A Synoptic Translation, edited by David K. Wyatt. Bangkok: The Siam Society.

Second Voyage du Pere Tachard et des Jesuites envoyes par le Roi au Royaume de Siam. Paris: Horthemels, 1689.

Online Collection Southeast Asia Visions Collection by Cornell University Library, link title sea/

Chùm ảnh tàn tích Ayutthaya[sửa | sửa mã nguồn]

Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]