Bước tới nội dung

Khác biệt giữa bản sửa đổi của “Ung thư”

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Nội dung được xóa Nội dung được thêm vào
→‎Phân loại ung thư: Sửa đổi phần "Phòng ngừa", xóa phần viết cũ, viết phần được dịch và chú thích
Dòng 5: Dòng 5:
Việc sử dụng [[thuốc lá]] là nguyên nhân gây ra 22% số ca [[Chết|tử vong]] vì ung thư.<ref name="WHO2018">{{chú thích web|url=https://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/cancer|title=Cancer|tác giả=|họ=|tên=|date=ngày 12 tháng 9 năm 2018|website=World Health Organization|url lưu trữ=|ngày lưu trữ=|url hỏng=|accessdate=ngày 19 tháng 12 năm 2018}}</ref> Ngoài ra còn 10% do béo phì, kém ăn, lười vận động và sử dụng thức uống có cồn quá mức<ref name="WHO2018" /><ref>{{chú thích web|url=http://www.cancer.gov/about-cancer/causes-prevention/risk/obesity/obesity-fact-sheet#q3|title=Obesity and Cancer Risk|tác giả=|họ=|tên=|date=ngày 3 tháng 1 năm 2012|website=National Cancer Institute|archive-url=https://web.archive.org/web/20150704154440/http://www.cancer.gov/about-cancer/causes-prevention/risk/obesity/obesity-fact-sheet#q3|archive-date=ngày 4 tháng 7 năm 2015|url hỏng=live|accessdate=ngày 4 tháng 7 năm 2015}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Jayasekara H, MacInnis RJ, Room R, English DR | title = Long-Term Alcohol Consumption and Breast, Upper Aero-Digestive Tract and Colorectal Cancer Risk: A Systematic Review and Meta-Analysis | journal = Alcohol and Alcoholism | volume = 51 | issue = 3 | pages = 315–30 | date = May 2016 | pmid = 26400678 | doi = 10.1093/alcalc/agv110 }}</ref>. Một số nguyên nhân khác của ung thư bao gồm một số dạng phơi nhiễm, tiếp xúc với [[bức xạ]] và [[ô nhiễm môi trường]]<ref name="Enviro2008">{{cite journal|vauthors=Anand P, Kunnumakkara AB, Sundaram C, Harikumar KB, Tharakan ST, Lai OS, Sung B, Aggarwal BB|date=September 2008|title=Cancer is a preventable disease that requires major lifestyle changes|url=|journal=Pharmaceutical Research|volume=25|issue=9|pages=2097–116|doi=10.1007/s11095-008-9661-9|pmc=2515569|pmid=18626751}}</ref>. Ở các [[nước đang phát triển]], gần 20% bệnh ung thư là do phơi nhiễm với các vi khuẩn hoặc virus như ''[[Helicobacter pylori]]'', [[viêm gan B]], [[viêm gan C]], [[virus Epstein–Barr]], [[nhiễm virus papilloma ở người]] và [[HIV]]<ref name=WHO2018/>. Các nhân tố này tác động bằng cách, ít nhất là góp phần, làm thay đổi các [[gen]] trong tế bào.<ref name="WCR2014Bio">{{cite book|url=http://www.searo.who.int/publications/bookstore/documents/9283204298/en/|title=World Cancer Report 2014|last=|first=|date=2014|publisher=World Health Organization|year=|isbn=978-92-832-0429-9|location=|pages=Chapter 1.1|archive-url=https://web.archive.org/web/20170712114430/http://www.searo.who.int/publications/bookstore/documents/9283204298/en/|archive-date=12 July 2017}}</ref> Thông thường, tế bào cần tích lũy một lượng không nhỏ những biến đổi về gen trước khi phát triển thành ung thư.<ref name="WCR2014Bio" /> Cũng có khoảng 5-10% bệnh ung thư là do di truyền các khuyết tật về gen từ trong gia đình.<ref name="ACS-heredity">{{cite web|url=http://www.cancer.org/cancer/cancercauses/geneticsandcancer/heredity-and-cancer|title=Heredity and Cancer|tác giả=|họ=|tên=|ngày=|website=|publisher=[[American Cancer Society]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130802043732/http://www.cancer.org/cancer/cancercauses/geneticsandcancer/heredity-and-cancer|archive-date=2 August 2013|url hỏng=|accessdate=22 July 2013}}</ref> Ung thư thường được phát hiện nhờ vào các dấu hiệu và triệu chứng hoặc từ quá trình [[tầm soát ung thư]]. Những kết quả ban đầu này thường sẽ được xem xét kỹ hơn bằng phương pháp [[Hình ảnh y khoa|chụp ảnh y khoa]] và được xác nhận bằng [[sinh thiết]].<ref>{{cite web|url=http://www.cancer.org/treatment/understandingyourdiagnosis/examsandtestdescriptions/testingbiopsyandcytologyspecimensforcancer/testing-biopsy-and-cytology-specimens-for-cancer-how-is-cancer-diagnosed|title=How is cancer diagnosed?|tác giả=|họ=|tên=|date=29 January 2013|website=American Cancer Society|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714120018/http://www.cancer.org/treatment/understandingyourdiagnosis/examsandtestdescriptions/testingbiopsyandcytologyspecimensforcancer/testing-biopsy-and-cytology-specimens-for-cancer-how-is-cancer-diagnosed|archive-date=14 July 2014|url hỏng=|accessdate=10 June 2014}}</ref>
Việc sử dụng [[thuốc lá]] là nguyên nhân gây ra 22% số ca [[Chết|tử vong]] vì ung thư.<ref name="WHO2018">{{chú thích web|url=https://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/cancer|title=Cancer|tác giả=|họ=|tên=|date=ngày 12 tháng 9 năm 2018|website=World Health Organization|url lưu trữ=|ngày lưu trữ=|url hỏng=|accessdate=ngày 19 tháng 12 năm 2018}}</ref> Ngoài ra còn 10% do béo phì, kém ăn, lười vận động và sử dụng thức uống có cồn quá mức<ref name="WHO2018" /><ref>{{chú thích web|url=http://www.cancer.gov/about-cancer/causes-prevention/risk/obesity/obesity-fact-sheet#q3|title=Obesity and Cancer Risk|tác giả=|họ=|tên=|date=ngày 3 tháng 1 năm 2012|website=National Cancer Institute|archive-url=https://web.archive.org/web/20150704154440/http://www.cancer.gov/about-cancer/causes-prevention/risk/obesity/obesity-fact-sheet#q3|archive-date=ngày 4 tháng 7 năm 2015|url hỏng=live|accessdate=ngày 4 tháng 7 năm 2015}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Jayasekara H, MacInnis RJ, Room R, English DR | title = Long-Term Alcohol Consumption and Breast, Upper Aero-Digestive Tract and Colorectal Cancer Risk: A Systematic Review and Meta-Analysis | journal = Alcohol and Alcoholism | volume = 51 | issue = 3 | pages = 315–30 | date = May 2016 | pmid = 26400678 | doi = 10.1093/alcalc/agv110 }}</ref>. Một số nguyên nhân khác của ung thư bao gồm một số dạng phơi nhiễm, tiếp xúc với [[bức xạ]] và [[ô nhiễm môi trường]]<ref name="Enviro2008">{{cite journal|vauthors=Anand P, Kunnumakkara AB, Sundaram C, Harikumar KB, Tharakan ST, Lai OS, Sung B, Aggarwal BB|date=September 2008|title=Cancer is a preventable disease that requires major lifestyle changes|url=|journal=Pharmaceutical Research|volume=25|issue=9|pages=2097–116|doi=10.1007/s11095-008-9661-9|pmc=2515569|pmid=18626751}}</ref>. Ở các [[nước đang phát triển]], gần 20% bệnh ung thư là do phơi nhiễm với các vi khuẩn hoặc virus như ''[[Helicobacter pylori]]'', [[viêm gan B]], [[viêm gan C]], [[virus Epstein–Barr]], [[nhiễm virus papilloma ở người]] và [[HIV]]<ref name=WHO2018/>. Các nhân tố này tác động bằng cách, ít nhất là góp phần, làm thay đổi các [[gen]] trong tế bào.<ref name="WCR2014Bio">{{cite book|url=http://www.searo.who.int/publications/bookstore/documents/9283204298/en/|title=World Cancer Report 2014|last=|first=|date=2014|publisher=World Health Organization|year=|isbn=978-92-832-0429-9|location=|pages=Chapter 1.1|archive-url=https://web.archive.org/web/20170712114430/http://www.searo.who.int/publications/bookstore/documents/9283204298/en/|archive-date=12 July 2017}}</ref> Thông thường, tế bào cần tích lũy một lượng không nhỏ những biến đổi về gen trước khi phát triển thành ung thư.<ref name="WCR2014Bio" /> Cũng có khoảng 5-10% bệnh ung thư là do di truyền các khuyết tật về gen từ trong gia đình.<ref name="ACS-heredity">{{cite web|url=http://www.cancer.org/cancer/cancercauses/geneticsandcancer/heredity-and-cancer|title=Heredity and Cancer|tác giả=|họ=|tên=|ngày=|website=|publisher=[[American Cancer Society]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130802043732/http://www.cancer.org/cancer/cancercauses/geneticsandcancer/heredity-and-cancer|archive-date=2 August 2013|url hỏng=|accessdate=22 July 2013}}</ref> Ung thư thường được phát hiện nhờ vào các dấu hiệu và triệu chứng hoặc từ quá trình [[tầm soát ung thư]]. Những kết quả ban đầu này thường sẽ được xem xét kỹ hơn bằng phương pháp [[Hình ảnh y khoa|chụp ảnh y khoa]] và được xác nhận bằng [[sinh thiết]].<ref>{{cite web|url=http://www.cancer.org/treatment/understandingyourdiagnosis/examsandtestdescriptions/testingbiopsyandcytologyspecimensforcancer/testing-biopsy-and-cytology-specimens-for-cancer-how-is-cancer-diagnosed|title=How is cancer diagnosed?|tác giả=|họ=|tên=|date=29 January 2013|website=American Cancer Society|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714120018/http://www.cancer.org/treatment/understandingyourdiagnosis/examsandtestdescriptions/testingbiopsyandcytologyspecimensforcancer/testing-biopsy-and-cytology-specimens-for-cancer-how-is-cancer-diagnosed|archive-date=14 July 2014|url hỏng=|accessdate=10 June 2014}}</ref>


Nhiều loại ung thư có thể được ngăn ngừa bằng cách không hút thuốc, duy trì cân nặng khỏe mạnh, không uống quá nhiều rượu, ăn nhiều [[Rau củ|rau]], [[Quả|trái cây]] và [[Ngũ cốc nguyên cám|ngũ cốc nguyên hạt]], [[Vắc-xin|tiêm phòng]] ngừa các bệnh truyền nhiễm nhất định, không ăn quá nhiều [[Thịt chế biến sẵn|thịt chế biến]] và [[thịt đỏ]] cũng như tránh phơi nắng quá nhiều.<ref>{{Chú thích web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Cancer#cite_note-Kushi2012-14|tiêu đề=Kushi LH, Doyle C, McCullough M, Rock CL, Demark-Wahnefried W, Bandera EV, Gapstur S, Patel AV, Andrews K, Gansler T (2012). "Hướng dẫn của Hiệp hội Ung thư Hoa Kỳ về dinh dưỡng và hoạt động thể chất để phòng ngừa ung thư: giảm nguy ung thư với các lựa chọn thực phẩm lành mạnh và hoạt động thể chất". Cà. 62 (1): 30-67. PMID 22237782. doi: 10.3322 / caac.20140.}}</ref><ref>{{Chú thích web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Cancer#cite_note-15|tiêu đề=Parkin DM, Boyd L, Walker LC (Tháng 12 năm 2011). "16. Tỷ lệ ung thư do lối sống và các yếu tố môi trường ở Anh năm 2010". Tạp chí Ung thư Anh. 105 Suppl 2: S77-81. PMC 3252065 Tự do tiếp cận được. PMID 22158327. doi: 10.1038 / bjc.2011.489.}}</ref> Phát hiện ung thư sớm rất có ích, nhất là với [[ung thư cổ tử cung]] hay [[ung thư đại tràng]].<ref name=":0">{{Chú thích web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Cancer#cite_note-WCR2014Scr-16|tiêu đề=Báo cáo về Ung thư Thế giới năm 2014. Tổ chức Y tế Thế giới. 2014. Trang. Chương 4.7. ISBN 9283204298.}}</ref> Ung thư thường được điều trị sự kết hợp của các phương pháp khác nhau như [[Trị liệu bức xạ|xạ trị liệu]], [[phẫu thuật]], [[Hóa trị liệu|hóa trị]] và [[điều trị đích]].<ref name="TCT2018">{{cite web|url=https://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/types/targeted-therapies/targeted-therapies-fact-sheet|title=Targeted Cancer Therapies|date=26 February 2018|website=cancer.gov|publisher=National Cancer Institute|accessdate=28 March 2018}}</ref><ref name=":0" /> Quản lý đau cũng như các triệu chứng là một phần quan trọng trong điều trị ung thư. Chăm sóc giảm nhẹ là thiết yếu đối với những người có ung thư ở các giai đoạn sau. Cơ hội sống còn phụ thuộc vào loại ung thư và [[mức độ của bệnh]] khi bắt đầu điều trị.<ref name="WCR2014Bio" /> Ở trẻ em dưới 15 tuổi khi tham gia chẩn đoán, [[Tỷ lệ sống 5 năm|tỷ lệ sống sót 5 năm]] ở [[các nước phát triển]] trung bình vào khoảng 80%.<ref name="WCR2014Peads">{{cite book|url=http://www.searo.who.int/publications/bookstore/documents/9283204298/en/|title=World Cancer Report 2014|last=|first=|date=2014|publisher=World Health Organization|year=|isbn=978-92-832-0429-9|location=|pages=Chapter 1.3|archive-url=https://web.archive.org/web/20170712114430/http://www.searo.who.int/publications/bookstore/documents/9283204298/en/|archive-date=12 July 2017}}</ref> Đối với bệnh ung thư ở Hoa Kỳ, tỷ lệ sống 5 năm trung bình năm là 66%.<ref name="Seer2014">{{cite web|url=http://seer.cancer.gov/statfacts/html/all.html|title=SEER Stat Fact Sheets: All Cancer Sites|tác giả=|họ=|tên=|ngày=|website=|publisher=National Cancer Institute|archive-url=https://web.archive.org/web/20100926191037/http://seer.cancer.gov/statfacts/html/all.html|archive-date=26 September 2010|url hỏng=|accessdate=18 June 2014}}</ref>
Nhiều loại ung thư có thể được ngăn ngừa bằng cách không hút thuốc, duy trì cân nặng khỏe mạnh, không uống quá nhiều rượu, ăn nhiều [[Rau củ|rau]], [[Quả|trái cây]] và [[Ngũ cốc nguyên cám|ngũ cốc nguyên hạt]], [[Vắc-xin|tiêm phòng]] ngừa các bệnh truyền nhiễm nhất định, không ăn quá nhiều [[Thịt chế biến sẵn|thịt chế biến]] và [[thịt đỏ]] cũng như tránh phơi nắng quá nhiều.<ref name="Kushi2012">{{cite journal|vauthors=Kushi LH, Doyle C, McCullough M, Rock CL, Demark-Wahnefried W, Bandera EV, Gapstur S, Patel AV, Andrews K, Gansler T|year=2012|title=American Cancer Society Guidelines on nutrition and physical activity for cancer prevention: reducing the risk of cancer with healthy food choices and physical activity|journal=CA Cancer J Clin|volume=62|issue=1|pages=30–67|doi=10.3322/caac.20140|pmid=22237782|s2cid=2067308}}</ref><ref>{{Chú thích web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Cancer#cite_note-15|tiêu đề=Parkin DM, Boyd L, Walker LC (Tháng 12 năm 2011). "16. Tỷ lệ ung thư do lối sống và các yếu tố môi trường ở Anh năm 2010". Tạp chí Ung thư Anh. 105 Suppl 2: S77-81. PMC 3252065 Tự do tiếp cận được. PMID 22158327. doi: 10.1038 / bjc.2011.489.}}</ref> Phát hiện ung thư sớm rất có ích, nhất là với [[ung thư cổ tử cung]] hay [[ung thư đại tràng]].<ref name=":0">{{Chú thích web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Cancer#cite_note-WCR2014Scr-16|tiêu đề=Báo cáo về Ung thư Thế giới năm 2014. Tổ chức Y tế Thế giới. 2014. Trang. Chương 4.7. ISBN 9283204298.}}</ref> Ung thư thường được điều trị sự kết hợp của các phương pháp khác nhau như [[Trị liệu bức xạ|xạ trị liệu]], [[phẫu thuật]], [[Hóa trị liệu|hóa trị]] và [[điều trị đích]].<ref name="TCT2018">{{cite web|url=https://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/types/targeted-therapies/targeted-therapies-fact-sheet|title=Targeted Cancer Therapies|date=26 February 2018|website=cancer.gov|publisher=National Cancer Institute|accessdate=28 March 2018}}</ref><ref name=":0" /> Quản lý đau cũng như các triệu chứng là một phần quan trọng trong điều trị ung thư. Chăm sóc giảm nhẹ là thiết yếu đối với những người có ung thư ở các giai đoạn sau. Cơ hội sống còn phụ thuộc vào loại ung thư và [[mức độ của bệnh]] khi bắt đầu điều trị.<ref name="WCR2014Bio" /> Ở trẻ em dưới 15 tuổi khi tham gia chẩn đoán, [[Tỷ lệ sống 5 năm|tỷ lệ sống sót 5 năm]] ở [[các nước phát triển]] trung bình vào khoảng 80%.<ref name="WCR2014Peads">{{cite book|url=http://www.searo.who.int/publications/bookstore/documents/9283204298/en/|title=World Cancer Report 2014|last=|first=|date=2014|publisher=World Health Organization|year=|isbn=978-92-832-0429-9|location=|pages=Chapter 1.3|archive-url=https://web.archive.org/web/20170712114430/http://www.searo.who.int/publications/bookstore/documents/9283204298/en/|archive-date=12 July 2017}}</ref> Đối với bệnh ung thư ở Hoa Kỳ, tỷ lệ sống 5 năm trung bình năm là 66%.<ref name="Seer2014">{{cite web|url=http://seer.cancer.gov/statfacts/html/all.html|title=SEER Stat Fact Sheets: All Cancer Sites|tác giả=|họ=|tên=|ngày=|website=|publisher=National Cancer Institute|archive-url=https://web.archive.org/web/20100926191037/http://seer.cancer.gov/statfacts/html/all.html|archive-date=26 September 2010|url hỏng=|accessdate=18 June 2014}}</ref>


Vào năm 2015, trên thế giới có khoảng 90,5 triệu người bị ung thư.<ref name=GBD2015Pre>{{Chú thích web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Cancer#cite_note-GBD2015Pre-6|tiêu đề=GBD 2015 Tỷ lệ và sự lây lan bệnh tật và thương tật, Cộng tác viên. (8 tháng 10 năm 2016). "Tần suất, tỷ lệ, và tỷ lệ mắc bệnh, thương tích ở toàn cầu, khu vực và quốc gia, 1990-2015: một phân tích có hệ thống về Gánh nặng Bệnh tật Toàn cầu năm 2015.". Lancet. 388 (10053): 1545-1602. PMC 5055577 Tự do tiếp cận được. PMID 27733282. doi: 10.1016 / S0140-6736 (16) 31678-6.}}</ref> Tính đến năm 2019, mỗi năm thế giới ghi nhận thêm 18 triệu ca mắc mới.<ref>{{cite journal|last1=Sciacovelli|first1=Marco|last2=Schmidt|first2=Christina|last3=Maher|first3=Eamonn R.|last4=Frezza|first4=Christian|date=|year=2020|title=Metabolic Drivers in Hereditary Cancer Syndromes|url=|journal=Annual Review of Cancer Biology|volume=4|pages=77–97|doi=10.1146/annurev-cancerbio-030419-033612|via=}}</ref> Ung thư cướp đi sinh mạng của 8,8 triệu người (tỉ lệ tử vong là 15,7%).<ref name=GBD2015De>{{cite journal |last1=GBD 2015 Mortality and Causes of Death |first1=Collaborators. |title=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980–2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |date=8 October 2016 |volume=388 |issue=10053 |pages=1459–1544 |pmid=27733281 |doi=10.1016/s0140-6736(16)31012-1 |pmc=5388903}}</ref> Các loại ung thư phổ biến nhất ở nam giới là [[ung thư phổi]], [[ung thư tuyến tiền liệt]], [[ung thư đại trực tràng]] và [[ung thư dạ dày]].<ref name="WCR2014">{{cite book|title=World Cancer Report 2014|date=2014|publisher=World Health Organization|isbn=978-92-832-0429-9|pages=Chapter 1.1}}</ref> Ở nữ giới, các loại phổ biến nhất là [[ung thư vú]], ung thư đại trực tràng, ung thư phổi và [[ung thư cổ tử cung]].<ref name="WCR2014Bio" /> Trong năm 2012, khoảng 165.000 trẻ em dưới 15 tuổi được chẩn đoán mắc bệnh ung thư.<ref name="WCR2014" /> Tỷ lệ mắc ung thư tăng lên đáng kể cùng với độ tăng của tuổi tác và nhiều bệnh ung thư thường gặp hơn ở các nước phát triển.<ref name=":2">{{Chú thích web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Cancer#cite_note-WCR2014Bio-11|tiêu đề=Báo cáo về Ung thư Thế giới năm 2014. Tổ chức Y tế Thế giới. 2014. Trang 1.1. ISBN 9283204298.}}</ref><ref name=":3">{{Chú thích web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Cancer#cite_note-Epi11-21|tiêu đề=Jemal A, Bray F, Trung tâm MM, Ferlay J, Phường E, Forman D (Tháng 2 năm 2011). "Số liệu thống kê về ung thư toàn cầu". Cà. 61 (2): 69-90. PMID 21296855. doi: 10.3322 / caac.20107.}}</ref> Ở các [[nước đang phát triển]], tỷ lệ mắc ung thư cũng đang tăng lên do quá trình [[lão hóa dân số]] cũng như các thay đổi trong lối sống.<ref name="Epi11">{{cite journal|vauthors=Jemal A, Bray F, Center MM, Ferlay J, Ward E, Forman D|date=February 2011|title=Global cancer statistics|url=https://semanticscholar.org/paper/a512385be058b1e2e1d8b418a097065707622ecd|journal=Ca|volume=61|issue=2|pages=69–90|doi=10.3322/caac.20107|pmid=21296855}}</ref> Bệnh ung thư ước tính đã tiêu tốn khoảng 1,16 nghìn tỷ USD mỗi năm kể từ năm 2010.<ref>{{Chú thích web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Cancer#cite_note-WCR2014Eco-22|tiêu đề=Báo cáo về Ung thư Thế giới năm 2014. Tổ chức Y tế Thế giới. 2014. Trang. Chương 6.7. ISBN 9283204298.}}</ref>
Vào năm 2015, trên thế giới có khoảng 90,5 triệu người bị ung thư.<ref name=GBD2015Pre>{{Chú thích web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Cancer#cite_note-GBD2015Pre-6|tiêu đề=GBD 2015 Tỷ lệ và sự lây lan bệnh tật và thương tật, Cộng tác viên. (8 tháng 10 năm 2016). "Tần suất, tỷ lệ, và tỷ lệ mắc bệnh, thương tích ở toàn cầu, khu vực và quốc gia, 1990-2015: một phân tích có hệ thống về Gánh nặng Bệnh tật Toàn cầu năm 2015.". Lancet. 388 (10053): 1545-1602. PMC 5055577 Tự do tiếp cận được. PMID 27733282. doi: 10.1016 / S0140-6736 (16) 31678-6.}}</ref> Tính đến năm 2019, mỗi năm thế giới ghi nhận thêm 18 triệu ca mắc mới.<ref>{{cite journal|last1=Sciacovelli|first1=Marco|last2=Schmidt|first2=Christina|last3=Maher|first3=Eamonn R.|last4=Frezza|first4=Christian|date=|year=2020|title=Metabolic Drivers in Hereditary Cancer Syndromes|url=|journal=Annual Review of Cancer Biology|volume=4|pages=77–97|doi=10.1146/annurev-cancerbio-030419-033612|via=}}</ref> Ung thư cướp đi sinh mạng của 8,8 triệu người (tỉ lệ tử vong là 15,7%).<ref name=GBD2015De>{{cite journal |last1=GBD 2015 Mortality and Causes of Death |first1=Collaborators. |title=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980–2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |date=8 October 2016 |volume=388 |issue=10053 |pages=1459–1544 |pmid=27733281 |doi=10.1016/s0140-6736(16)31012-1 |pmc=5388903}}</ref> Các loại ung thư phổ biến nhất ở nam giới là [[ung thư phổi]], [[ung thư tuyến tiền liệt]], [[ung thư đại trực tràng]] và [[ung thư dạ dày]].<ref name="WCR2014">{{cite book|title=World Cancer Report 2014|date=2014|publisher=World Health Organization|isbn=978-92-832-0429-9|pages=Chapter 1.1}}</ref> Ở nữ giới, các loại phổ biến nhất là [[ung thư vú]], ung thư đại trực tràng, ung thư phổi và [[ung thư cổ tử cung]].<ref name="WCR2014Bio" /> Trong năm 2012, khoảng 165.000 trẻ em dưới 15 tuổi được chẩn đoán mắc bệnh ung thư.<ref name="WCR2014" /> Tỷ lệ mắc ung thư tăng lên đáng kể cùng với độ tăng của tuổi tác và nhiều bệnh ung thư thường gặp hơn ở các nước phát triển.<ref name=":2">{{Chú thích web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Cancer#cite_note-WCR2014Bio-11|tiêu đề=Báo cáo về Ung thư Thế giới năm 2014. Tổ chức Y tế Thế giới. 2014. Trang 1.1. ISBN 9283204298.}}</ref><ref name=":3">{{Chú thích web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Cancer#cite_note-Epi11-21|tiêu đề=Jemal A, Bray F, Trung tâm MM, Ferlay J, Phường E, Forman D (Tháng 2 năm 2011). "Số liệu thống kê về ung thư toàn cầu". Cà. 61 (2): 69-90. PMID 21296855. doi: 10.3322 / caac.20107.}}</ref> Ở các [[nước đang phát triển]], tỷ lệ mắc ung thư cũng đang tăng lên do quá trình [[lão hóa dân số]] cũng như các thay đổi trong lối sống.<ref name="Epi11">{{cite journal|vauthors=Jemal A, Bray F, Center MM, Ferlay J, Ward E, Forman D|date=February 2011|title=Global cancer statistics|url=https://semanticscholar.org/paper/a512385be058b1e2e1d8b418a097065707622ecd|journal=Ca|volume=61|issue=2|pages=69–90|doi=10.3322/caac.20107|pmid=21296855}}</ref> Bệnh ung thư ước tính đã tiêu tốn khoảng 1,16 nghìn tỷ USD mỗi năm kể từ năm 2010.<ref>{{Chú thích web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Cancer#cite_note-WCR2014Eco-22|tiêu đề=Báo cáo về Ung thư Thế giới năm 2014. Tổ chức Y tế Thế giới. 2014. Trang. Chương 6.7. ISBN 9283204298.}}</ref>
Dòng 195: Dòng 195:


== Phòng ngừa ==
== Phòng ngừa ==
{{Chính|Phòng ngừa ung thư}}
Phòng ngừa ung thư được định nghĩa là các biện pháp tích cực nhằm giảm nguy cơ ung thư. [107] Phần lớn các trường hợp ung thư là do chịu ảnh hưởng từ các yếu tố nguy cơ đến từ môi trường. Nhiều trong số những yếu tố này là những lựa chọn lối sống có thể kiểm soát được. Do đó, nhìn chung, ung thư là có thể phòng ngừa. [108] Có khoảng 70% đến 90% các loại ung thư phổ biến là do các yếu tố môi trường nên những căn bệnh này có thể ngăn ngừa được nếu có biện pháp phù hợp. [109]
Phòng ngừa ung thư được định nghĩa là các biện pháp tích cực nhằm giảm nguy cơ ung thư.<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/cancer-prevention/CA00024|title=Cancer prevention: 7 steps to reduce your risk|date=27 September 2008|publisher=[[Mayo Clinic]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20100208082208/http://www.mayoclinic.com/health/cancer-prevention/CA00024|archive-date=8 February 2010|accessdate=30 January 2010|url-status=live}}</ref> Phần lớn các trường hợp ung thư là do chịu ảnh hưởng từ các yếu tố nguy cơ đến từ môi trường. Nhiều trong số những yếu tố này là những lựa chọn lối sống có thể kiểm soát được. Do đó, nhìn chung, ung thư là có thể phòng ngừa.<ref name="Danaei">{{cite journal|vauthors=Danaei G, Vander Hoorn S, Lopez AD, Murray CJ, Ezzati M|date=November 2005|title=Causes of cancer in the world: comparative risk assessment of nine behavioural and environmental risk factors|journal=Lancet|volume=366|issue=9499|pages=1784–93|doi=10.1016/S0140-6736(05)67725-2|pmid=16298215|s2cid=17354479}}</ref> Có khoảng 70% đến 90% các loại ung thư phổ biến là do các yếu tố môi trường nên những căn bệnh này có thể ngăn ngừa được nếu có biện pháp phù hợp.<ref>{{cite journal|vauthors=Wu S, Powers S, Zhu W, Hannun YA|date=January 2016|title=Substantial contribution of extrinsic risk factors to cancer development|journal=Nature|volume=529|issue=7584|pages=43–7|bibcode=2016Natur.529...43W|doi=10.1038/nature16166|pmc=4836858|pmid=26675728}}</ref>


Hơn 30% ca tử vong do ung thư có thể được ngăn ngừa bằng cách tránh các yếu tố nguy cơ bao gồm: thuốc lá, thừa cân/béo phì, chế độ ăn uống không đủ chất, lười vận động, sử dụng rượu, mắc các bệnh lây truyền qua đường tình dục và ô nhiễm không khí. [110] Tuy nhiên, không phải tất cả các nguyên nhân môi trường đều có thể kiểm soát được, một số ví dụ có thể kể đến như bức xạ nền trong không khí hoặc các bệnh ung thư do rối loạn di truyền trong dòng họ. Những yếu tố này là không thể kiểm soát thông qua những hành vi cá nhân.
Hơn 30% ca tử vong do ung thư có thể được ngăn ngừa bằng cách tránh các yếu tố nguy cơ bao gồm: [[thuốc lá]], [[Thừa cân|thừa cân/béo phì]], chế độ ăn uống không đủ chất, lười vận động, [[Thức uống có cồn|sử dụng rượu]], [[Bệnh lây truyền qua đường tình dục|mắc các bệnh lây truyền qua đường tình dục]][[ô nhiễm không khí]].<ref name="Cancer Cancer">{{cite web|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs297/en/|title=Cancer|website=World Health Organization|archive-url=https://web.archive.org/web/20101229092321/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs297/en/|archive-date=29 December 2010|accessdate=9 January 2011|url-status=live}}</ref> Tuy nhiên, không phải tất cả các nguyên nhân môi trường đều có thể kiểm soát được, một số ví dụ có thể kể đến như [[bức xạ nền trong không khí]] hoặc các bệnh ung thư do [[rối loạn di truyền]] trong dòng họ. Những yếu tố này là không thể kiểm soát thông qua những hành vi cá nhân.


=== Chế độ ăn uống và ung thư ===
=== Chế độ ăn uống và ung thư ===
{{Chính|Chế độ ăn uống và ung thư}}
{{Chính|Chế độ ăn uống và ung thư}}
Dù đã có nhiều khuyến nghị về chế độ ăn uống được đưa ra với mục đích là giảm nguy cơ ung thư, song những bằng chứng đưa ra vẫn chưa được thiết lập chắc chắn về mặt khoa học. [14] [111] Các yếu tố chính trong chế độ ăn uống làm tăng nguy cơ là béo phì và uống rượu. Chế độ ăn ít trái cây và rau quả và nhiều thịt đỏ được đánh giá là có liên quan đến ung thư nhưng các đánh giá và phân tích tổng hợp không đưa ra được kết luận nhất quán. [112] [113] Một phân tích tổng hợp năm 2014 không tìm thấy mối liên hệ nào giữa trái cây và rau quả và ung thư. [114] Cà phê có liên quan đến việc giảm nguy cơ ung thư gan. [115] Các nghiên cứu đã chỉ ra mối liên kết giữa việc tiêu thụ quá mức thịt đỏ hoặc thịt đã qua chế biến với việc tăng nguy cơ ung thư vú, ung thư ruột kết và ung thư tuyến tụy; nguyên nhân có thể là do sự hiện diện của chất gây ung thư trong thịt nấu ở nhiệt độ cao. [116] [117] Vào năm 2015, IARC đã báo cáo rằng ăn thịt chế biến sẵn (ví dụ: thịt xông khói, giăm bông, xúc xích, xúc xích) và ở mức độ thấp hơn, thịt đỏ có liên quan đến một số bệnh ung thư. [118] [119]
Dù đã có nhiều khuyến nghị về chế độ ăn uống được đưa ra với mục đích là giảm nguy cơ ung thư, song những bằng chứng đưa ra vẫn chưa được thiết lập chắc chắn về mặt khoa học.<ref name="Kushi2012" /><ref name="Diet11">{{cite journal|vauthors=Wicki A, Hagmann J|date=September 2011|title=Diet and cancer|journal=Swiss Medical Weekly|volume=141|pages=w13250|doi=10.4414/smw.2011.13250|pmid=21904992|doi-access=free}}</ref>Các yếu tố chính trong chế độ ăn uống làm tăng nguy cơ là béo phì và uống rượu. Chế độ ăn ít trái cây và rau quả và nhiều thịt đỏ được đánh giá là có liên quan đến ung thư nhưng các đánh giá và phân tích tổng hợp không đưa ra được kết luận nhất quán.<ref name="pmid22202045">{{cite journal|vauthors=Cappellani A, Di Vita M, Zanghi A, Cavallaro A, Piccolo G, Veroux M, Berretta M, Malaguarnera M, Canzonieri V, Lo Menzo E|date=January 2012|title=Diet, obesity and breast cancer: an update|journal=Frontiers in Bioscience|volume=4|pages=90–108|doi=10.2741/253|pmid=22202045}}</ref><ref name="pmid21119663">{{cite journal|vauthors=Key TJ|date=January 2011|title=Fruit and vegetables and cancer risk|journal=British Journal of Cancer|volume=104|issue=1|pages=6–11|doi=10.1038/sj.bjc.6606032|pmc=3039795|pmid=21119663}}</ref> Một phân tích tổng hợp năm 2014 không tìm thấy mối liên hệ nào giữa trái cây và rau quả và ung thư.<ref>{{cite journal|vauthors=Wang X, Ouyang Y, Liu J, Zhu M, Zhao G, Bao W, Hu FB|date=July 2014|title=Fruit and vegetable consumption and mortality from all causes, cardiovascular disease, and cancer: systematic review and dose-response meta-analysis of prospective cohort studies|journal=BMJ|volume=349|pages=g4490|doi=10.1136/bmj.g4490|pmc=4115152|pmid=25073782}}</ref> Cà phê có liên quan đến việc giảm nguy cơ [[ung thư gan]].<ref name="pmid17484871">{{cite journal|vauthors=Larsson SC, Wolk A|date=May 2007|title=Coffee consumption and risk of liver cancer: a meta-analysis|url=http://www.gastrojournal.org/article/S0016508507005689/pdf|journal=Gastroenterology|volume=132|issue=5|pages=1740–5|doi=10.1053/j.gastro.2007.03.044|pmid=17484871}}</ref> Các nghiên cứu đã chỉ ra mối liên kết giữa việc tiêu thụ quá mức [[thịt đỏ]] hoặc [[thịt chế biến sẵn]] với việc tăng nguy cơ ung thư vú, ung thư ruột kết và ung thư tuyến tụy; nguyên nhân có thể là do sự hiện diện của chất gây ung thư trong thịt nấu ở nhiệt độ cao.<ref name="pmid19838915">{{cite journal|vauthors=Zheng W, Lee SA|year=2009|title=Well-done meat intake, heterocyclic amine exposure, and cancer risk|journal=Nutrition and Cancer|volume=61|issue=4|pages=437–46|doi=10.1080/01635580802710741|pmc=2769029|pmid=19838915}}</ref><ref name="pmid20374790">{{cite journal|vauthors=Ferguson LR|date=February 2010|title=Meat and cancer|journal=Meat Science|volume=84|issue=2|pages=308–13|doi=10.1016/j.meatsci.2009.06.032|pmid=20374790}}</ref> Vào năm 2015, IARC đã báo cáo rằng ăn thịt chế biến sẵn (ví dụ: [[Thịt hun khói|thịt xông khói]], [[Giăm bông|giăm-bông]], [[xúc xích]],...) và ở mức độ thấp hơn: thịt đỏ, có liên quan đến một số bệnh ung thư.<ref name="WHO-20151026">{{cite news|url=http://www.iarc.fr/en/media-centre/pr/2015/pdfs/pr240_E.pdf|title=World Health Organization – IARC Monographs evaluate consumption of red meat and processed meat|author=Staff|date=26 October 2015|work=[[International Agency for Research on Cancer]]|accessdate=26 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151026144543/http://www.iarc.fr/en/media-centre/pr/2015/pdfs/pr240_E.pdf|archive-date=26 October 2015|url-status=live}}</ref><ref name="NYT-20151026">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2015/10/27/health/report-links-some-types-of-cancer-with-processed-or-red-meat.html|title=W.H.O. Report Links Some Cancers With Processed or Red Meat|last=Hauser|first=Christine|date=26 October 2015|work=[[The New York Times]]|accessdate=26 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151026173834/http://www.nytimes.com/2015/10/27/health/report-links-some-types-of-cancer-with-processed-or-red-meat.html|archive-date=26 October 2015|url-status=live}}</ref>


Các khuyến nghị về chế độ ăn uống để phòng ngừa ung thư thường bao gồm nhấn mạnh vào rau, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt và cá và tránh thịt đỏ và thịt đã qua chế biến (thịt bò, thịt lợn, thịt cừu), mỡ động vật, thực phẩm ngâm chua và carbohydrate tinh chế. [14] [111]
Các khuyến nghị về chế độ ăn uống để phòng ngừa ung thư thường bao gồm nhấn mạnh vào rau, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt và cá và tránh thịt đỏ và thịt đã qua chế biến (thịt bò, thịt lợn, thịt cừu), [[mỡ động vật]], [[thực phẩm ngâm chua]][[carbohydrate tinh chế]].<ref name="Kushi2012" /><ref name="Diet11" />


==== Một số chất chống ung thư trong thực phẩm ====
=== Dược phẩm ===
Các loại thuốc có thể được sử dụng để ngăn ngừa ung thư trong một số trường hợp.<ref>Holland Chp.33</ref> Trong cộng đồng nói chung, [[Thuốc chống viêm không steroid|các loại thuốc chống viêm không steroid]] (NSAID) có thể làm giảm nguy cơ ung thư đại trực tràng; tuy nhiên, do thuốc có gây ra các tác dụng phụ về tim mạch và đường tiêu hóa, sử dụng loại dược phẩm này để phòng ngừa thì nhìn chung là lợi bất cập hại.<ref name="pmid17339623">{{cite journal|vauthors=Rostom A, Dubé C, Lewin G, Tsertsvadze A, Barrowman N, Code C, Sampson M, Moher D|date=March 2007|title=Nonsteroidal anti-inflammatory drugs and cyclooxygenase-2 inhibitors for primary prevention of colorectal cancer: a systematic review prepared for the U.S. Preventive Services Task Force|journal=Annals of Internal Medicine|volume=146|issue=5|pages=376–89|doi=10.7326/0003-4819-146-5-200703060-00010|pmid=17339623|doi-access=free}}</ref> [[Aspirin]] đã được chứng minh là làm giảm nguy cơ tử vong do ung thư khoảng 7%.<ref name="pmid21144578">{{cite journal|vauthors=Rothwell PM, Fowkes FG, Belch JF, Ogawa H, Warlow CP, Meade TW|date=January 2011|title=Effect of daily aspirin on long-term risk of death due to cancer: analysis of individual patient data from randomised trials|journal=Lancet|volume=377|issue=9759|pages=31–41|doi=10.1016/S0140-6736(10)62110-1|pmid=21144578|s2cid=22950940}}</ref> Thuốc ức chế COX-2 có thể làm giảm tỷ lệ hình thành polyp ở những người mắc bệnh [[đa polyp tuyến gia đình]]; tuy nhiên, chúng cũng có một số tác dụng phụ giống như NSAID.<ref name="pmid20594533">{{cite journal|vauthors=Cooper K, Squires H, Carroll C, Papaioannou D, Booth A, Logan RF, Maguire C, Hind D, Tappenden P|date=June 2010|title=Chemoprevention of colorectal cancer: systematic review and economic evaluation|journal=Health Technology Assessment|volume=14|issue=32|pages=1–206|doi=10.3310/hta14320|pmid=20594533|doi-access=free}}</ref> Sử dụng tamoxifen hoặc raloxifene hàng ngày có thể làm giảm nguy cơ ung thư vú ở phụ nữ có nguy cơ cao.<ref name="pmid19020189">{{cite journal|vauthors=Thomsen A, Kolesar JM|date=December 2008|title=Chemoprevention of breast cancer|journal=American Journal of Health-System Pharmacy|volume=65|issue=23|pages=2221–28|doi=10.2146/ajhp070663|pmid=19020189}}</ref> Với một số thuốc thuộc nhóm chất ức chế 5-alpha-reductase, chẳng hạn như Finasteride, tương quan giữa lợi và hại là chưa rõ ràng.<ref name="pmid18425978">{{cite journal|vauthors=Wilt TJ, MacDonald R, Hagerty K, Schellhammer P, Kramer BS|date=April 2008|editor1-last=Wilt|editor1-first=Timothy J|title=Five-alpha-reductase Inhibitors for prostate cancer prevention|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=2|pages=CD007091|doi=10.1002/14651858.CD007091|pmid=18425978}}</ref>
* [[Alliinase]], [[Myrosinase]].
* [[Selen]].
* [[β-Glucan]] (Beta glucan).
* [[Alliinase]], [[Myrosinase]].
* [[Probiotic]] (vi khuẩn có lợi).
* [[Curcumin]], [[Catechin]], [[Lycopene]].
* [[Sulforaphane]] (Sulphoraphane), [[3,3'-Diindolylmethane]] (DIM), [[Glucoraphanin]].


Bổ sung vitamin dường như không có hiệu quả trong việc ngăn ngừa ung thư.<ref name="pmid20939459">{{cite journal|date=August 2010|title=Vitamins and minerals: not for cancer or cardiovascular prevention|url=http://english.prescrire.org/en/81/168/46461/0/2010/ArchiveNewsDetails.aspx?page=2|journal=Prescrire International|volume=19|issue=108|page=182|pmid=20939459|archive-url=https://web.archive.org/web/20120525134048/http://english.prescrire.org/en/81/168/46461/0/2010/ArchiveNewsDetails.aspx?page=2|archive-date=25 May 2012|url-status=live}}</ref> Nồng độ vitamin D trong máu thấp có tương quan với việc tăng nguy cơ ung thư,<ref name="pmid16595781">{{cite journal|vauthors=Giovannucci E, Liu Y, Rimm EB, Hollis BW, Fuchs CS, Stampfer MJ, Willett WC|date=April 2006|title=Prospective study of predictors of vitamin D status and cancer incidence and mortality in men|journal=Journal of the National Cancer Institute|volume=98|issue=7|pages=451–59|citeseerx=10.1.1.594.1654|doi=10.1093/jnci/djj101|pmid=16595781}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cancer.org/docroot/NWS/content/NWS_1_1x_Vitamin_D_Has_Role_in_Colon_Cancer_Prevention.asp|title=Vitamin D Has Role in Colon Cancer Prevention|archive-url=https://web.archive.org/web/20061204052746/http://www.cancer.org/docroot/NWS/content/NWS_1_1x_Vitamin_D_Has_Role_in_Colon_Cancer_Prevention.asp|archive-date=4 December 2006|accessdate=27 July 2007|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Holick MF|date=January 2013|title=Vitamin D, sunlight and cancer connection|journal=Anti-Cancer Agents in Medicinal Chemistry|volume=13|issue=1|pages=70–82|doi=10.2174/187152013804487308|pmid=23094923}}</ref> nhưng những câu hỏi như: liệu giữa chúng có mối quan hệ nhân quả hay bổ sung vitamin D có tác dụng phòng ngừa hay không thì vẫn chưa có câu trả lời rõ ràng.<ref name="pmid16595770">{{cite journal|vauthors=Schwartz GG, Blot WJ|date=April 2006|title=Vitamin D status and cancer incidence and mortality: something new under the sun|journal=Journal of the National Cancer Institute|volume=98|issue=7|pages=428–30|doi=10.1093/jnci/djj127|pmid=16595770|doi-access=free}}</ref><ref name="Futil2014">{{cite journal|vauthors=Bolland MJ, Grey A, Gamble GD, Reid IR|date=April 2014|title=The effect of vitamin D supplementation on skeletal, vascular, or cancer outcomes: a trial sequential meta-analysis|journal=The Lancet. Diabetes & Endocrinology|volume=2|issue=4|pages=307–20|doi=10.1016/S2213-8587(13)70212-2|pmid=24703049}}</ref> Một đánh giá năm 2014 cho thấy chất việc bổ sung vitamin không có tác động đáng kể đến nguy cơ ung thư.<ref name="Futil2014" /> Một đánh giá khác vào cùng năm lại kết luận rằng vitamin D3 có thể làm giảm nguy cơ tử vong do ung thư (giảm được một trường hợp tử vong trong số 150 người được điều trị trong 5 năm), nhưng cũng có một số nghi ngờ xoay quanh chất lượng của những số liệu thu được trong báo cáo này.<ref>{{cite journal|vauthors=Bjelakovic G, Gluud LL, Nikolova D, Whitfield K, Wetterslev J, Simonetti RG, Bjelakovic M, Gluud C|date=January 2014|title=Vitamin D supplementation for prevention of mortality in adults|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=1|issue=1|pages=CD007470|doi=10.1002/14651858.cd007470.pub3|pmid=24414552|s2cid=205189615}}</ref>
==== Một số thực phẩm giúp ngăn ngừa ung thư ====
* Lá/rau: [[Bông cải xanh]], [[Cải xoăn]], [[Rau chân vịt]].
* Củ: [[Nghệ]], [[Tỏi]], [[Hành tây]].
* [[Nấm]].
* Quả: [[Cà chua]].
* [[Sữa chua]].
*Các loại hạt, ngũ cốc.


Bổ sung Beta-Carotene làm tăng tỷ lệ ung thư phổi ở những người có nguy cơ cao.<ref name="pmid21738614">{{cite journal|display-authors=6|vauthors=Fritz H, Kennedy D, Fergusson D, Fernandes R, Doucette S, Cooley K, Seely A, Sagar S, Wong R, Seely D|year=2011|editor1-last=Minna|editor1-first=John D|title=Vitamin A and retinoid derivatives for lung cancer: a systematic review and meta analysis|journal=PLOS ONE|volume=6|issue=6|pages=e21107|bibcode=2011PLoSO...6E1107F|doi=10.1371/journal.pone.0021107|pmc=3124481|pmid=21738614}}</ref> Việc bổ sung axit folic không có hiệu quả trong việc ngăn ngừa ung thư ruột kết và có thể làm tăng thêm các khối polyp đại tràng.<ref name="pmid17551129">{{cite journal|display-authors=6|vauthors=Cole BF, Baron JA, Sandler RS, Haile RW, Ahnen DJ, Bresalier RS, McKeown-Eyssen G, Summers RW, Rothstein RI, Burke CA, Snover DC, Church TR, Allen JI, Robertson DJ, Beck GJ, Bond JH, Byers T, Mandel JS, Mott LA, Pearson LH, Barry EL, Rees JR, Marcon N, Saibil F, Ueland PM, Greenberg ER|date=June 2007|title=Folic acid for the prevention of colorectal adenomas: a randomized clinical trial|journal=JAMA|volume=297|issue=21|pages=2351–9|doi=10.1001/jama.297.21.2351|pmid=17551129|doi-access=free}}</ref> Bổ sung selen cũng chưa được chứng minh là có thể làm giảm nguy cơ ung thư.<ref>{{cite journal|display-authors=6|vauthors=Vinceti M, Filippini T, Del Giovane C, Dennert G, Zwahlen M, Brinkman M, Zeegers MP, Horneber M, D'Amico R, Crespi CM|date=January 2018|title=Selenium for preventing cancer|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=1|pages=CD005195|doi=10.1002/14651858.CD005195.pub4|pmc=6491296|pmid=29376219}}</ref>
=== Các chất hóa dự phòng khác ===
Sử dụng hằng ngày [[tamoxifen]], một chất điều hoà chọn lọc [[thụ thể estrogen]], cho đến 5 năm, đã tỏ ra làm giảm nguy cơ phát triển ung thư vú ở phụ nữ nguy cơ cao khoảng 50%. [[Axít cis-retinoic]] cũng tỏ ra giảm nguy cơ các ung thư nguyên phát tái phát ở các bệnh nhân ung thư nguyên phát vùng đầu - cổ. [[Finasteride]], là chất [[ức chế men 5-alpha reductase]], có thể hạ thấp nguy cơ ung thư tiền liệt tuyến. Các ví dụ khác về thuốc tỏ ra có hứa hẹn trong hóa dự phòng gồm thuốc [[ức chế men COX-2]] (ức chế men [[cyclooxygenase]] liên quan đến tổng hợp [[prostaglandin]] tiền viêm).


=== Vắc xin trong ung thư ===
=== Tiêm vắc-xin ===
Một số loại vắc xin đã được phát triển để ngăn ngừa sự lây nhiễm của một số virus có thể gây ung thư.<ref name="vacc_facts_nci">{{cite web|url=https://www.cancer.gov/about-cancer/causes-prevention/vaccines-fact-sheet|title=Cancer Vaccine Fact Sheet|date=8 June 2006|publisher=[[National Cancer Institute|NCI]]|accessdate=28 March 2018}}</ref> [[Vắc-xin HPV|Vắc-xin ngừa virus HPV]] (Gardasil và Cervarix) làm giảm nguy cơ phát triển ung thư cổ tử cung.<ref name="vacc_facts_nci2">{{cite web|url=https://www.cancer.gov/about-cancer/causes-prevention/vaccines-fact-sheet|title=Cancer Vaccine Fact Sheet|date=8 June 2006|publisher=[[National Cancer Institute|NCI]]|accessdate=28 March 2018}}</ref> [[Vắc-xin viêm gan siêu vi B|Vắc-xin ngừa viêm gan B]] giúp ngăn ngừa nhiễm virus viêm gan B và do vậy giúp làm giảm nguy cơ ung thư gan.<ref name="vacc_facts_nci3">{{cite web|url=https://www.cancer.gov/about-cancer/causes-prevention/vaccines-fact-sheet|title=Cancer Vaccine Fact Sheet|date=8 June 2006|publisher=[[National Cancer Institute|NCI]]|accessdate=28 March 2018}}</ref> Việc tiêm hai loại vắc-xin này được khuyến nghị khi điều kiện về nguồn lực cho phép.<ref name="pmid24176569">{{cite journal|vauthors=Lertkhachonsuk AA, Yip CH, Khuhaprema T, Chen DS, Plummer M, Jee SH, Toi M, Wilailak S|date=November 2013|title=Cancer prevention in Asia: resource-stratified guidelines from the Asian Oncology Summit 2013|journal=The Lancet. Oncology|volume=14|issue=12|pages=e497–507|arxiv=cond-mat/0606434|doi=10.1016/S1470-2045(13)70350-4|pmid=24176569}}</ref>
{{Chính|Vắc-xin ung thư}}
Ngày nay các nỗ lực đáng kể trong việc phát triển [[vắc-xin|vaccine]] (để dự phòng các tác nhân lây nhiễm sinh u, cũng như phát động đáp ứng miễn dịch chống lại các [[epitope]] đặc hiệu cho ung thư) và để phát triển [[gene tri liệu]] đối với các cá thể có các đột biến di truyền hay đa hình thái khiến họ đối diện nguy cơ ung thư cao. Hiện tại không có vaccine nào được sử dụng, và hầu hết các nghiên cứu vẫn còn ở giai đoạn bắt đầu.

=== Xét nghiệm di truyền ===
[[Xét nghiệm di truyền]] được dùng cho cá thể nguy cơ cao, nhằm tăng cường giám sát, hóa dự phòng, hay phẫu thuật để giảm nguy cơ cho các đối tượng có xét nghiệm dương tính. Hiện tại xét nghiệm này đã có sẵn cho vài loại đột biến gene có liên quan đến ung thư.


== Điều trị ung thư ==
== Điều trị ung thư ==

Phiên bản lúc 03:32, ngày 6 tháng 9 năm 2020

Ung thư
Tên khácKhối u ác tính
Bức hình chụp cắt lớp vi tính cho thấy một khối u ác tính
Chú thích: → khối u ←, ✱ Trung tâm tràn dịch màng phổi, 1 & 3 Phổi, 2 Cột sống, 4 Xương sườn, 5 Động mạch chủ, 6 Lách, 7 & 8 Thận, 9 Gan
Phát âm
Khoa/NgànhUng thư học
Triệu chứngU bướu, chảy máu bất thường, ho kéo dài, sụt cân không rõ lý, thay đổi trong đại tiện[1]
Yếu tố nguy cơThuốc lá, béo phì, thiếu dinh dưỡng, thiếu vận động, sử dụng quá mức thức uống có cồn, một số dạng phơi nhiễm [2][3]
Điều trịXạ trị, phẫu thuật, hóa trị, và điều trị đích.[2][4]
Tiên lượngTrung bình tỷ lệ sống 5 năm 66% (Mỹ)[5]
Dịch tễ90.5 triệu người (2015)[6]
Tử vong8.8 triệu người (2015)[7]

Ung thư là một nhóm các bệnh liên quan đến việc tăng sinh tế bào một cách mất kiểm soát và những tế bào đó có khả năng xâm lấn những khác bằng cách phát triển trực tiếp vào mô lân cận hoặc di chuyển đến những cơ phần khác trong cơ thể (di căn).[2][8] Không phải tất cả các khối u đều là ung thư, có một số khối u thuộc vào nhóm lành tính, tức là khối u không xâm lấn các bộ phận khác của cơ thể.[8] Một số dấu hiệu và triệu chứng của khối u bao gồm chảy máu bất thường, ho kéo dài không rõ nguyên nhân, sụt cân và có những bất thường trong đại tiểu tiện.[1] Mặc dù các triệu chứng này có thể là dấu hiệu của ung thư, chúng cũng có thể có các nguyên nhân khác.[1] Hiện nay có khoảng hơn 100 loại ung thư tác động đến cuộc sống con người.[8]

Việc sử dụng thuốc lá là nguyên nhân gây ra 22% số ca tử vong vì ung thư.[2] Ngoài ra còn 10% do béo phì, kém ăn, lười vận động và sử dụng thức uống có cồn quá mức[2][9][10]. Một số nguyên nhân khác của ung thư bao gồm một số dạng phơi nhiễm, tiếp xúc với bức xạô nhiễm môi trường[3]. Ở các nước đang phát triển, gần 20% bệnh ung thư là do phơi nhiễm với các vi khuẩn hoặc virus như Helicobacter pylori, viêm gan B, viêm gan C, virus Epstein–Barr, nhiễm virus papilloma ở ngườiHIV[2]. Các nhân tố này tác động bằng cách, ít nhất là góp phần, làm thay đổi các gen trong tế bào.[11] Thông thường, tế bào cần tích lũy một lượng không nhỏ những biến đổi về gen trước khi phát triển thành ung thư.[11] Cũng có khoảng 5-10% bệnh ung thư là do di truyền các khuyết tật về gen từ trong gia đình.[12] Ung thư thường được phát hiện nhờ vào các dấu hiệu và triệu chứng hoặc từ quá trình tầm soát ung thư. Những kết quả ban đầu này thường sẽ được xem xét kỹ hơn bằng phương pháp chụp ảnh y khoa và được xác nhận bằng sinh thiết.[13]

Nhiều loại ung thư có thể được ngăn ngừa bằng cách không hút thuốc, duy trì cân nặng khỏe mạnh, không uống quá nhiều rượu, ăn nhiều rautrái cây và ngũ cốc nguyên hạttiêm phòng ngừa các bệnh truyền nhiễm nhất định, không ăn quá nhiều thịt chế biếnthịt đỏ cũng như tránh phơi nắng quá nhiều.[14][15] Phát hiện ung thư sớm rất có ích, nhất là với ung thư cổ tử cung hay ung thư đại tràng.[16] Ung thư thường được điều trị sự kết hợp của các phương pháp khác nhau như xạ trị liệu, phẫu thuậthóa trị và điều trị đích.[4][16] Quản lý đau cũng như các triệu chứng là một phần quan trọng trong điều trị ung thư. Chăm sóc giảm nhẹ là thiết yếu đối với những người có ung thư ở các giai đoạn sau. Cơ hội sống còn phụ thuộc vào loại ung thư và mức độ của bệnh khi bắt đầu điều trị.[11] Ở trẻ em dưới 15 tuổi khi tham gia chẩn đoán, tỷ lệ sống sót 5 năm ở các nước phát triển trung bình vào khoảng 80%.[17] Đối với bệnh ung thư ở Hoa Kỳ, tỷ lệ sống 5 năm trung bình năm là 66%.[5]

Vào năm 2015, trên thế giới có khoảng 90,5 triệu người bị ung thư.[6] Tính đến năm 2019, mỗi năm thế giới ghi nhận thêm 18 triệu ca mắc mới.[18] Ung thư cướp đi sinh mạng của 8,8 triệu người (tỉ lệ tử vong là 15,7%).[7] Các loại ung thư phổ biến nhất ở nam giới là ung thư phổiung thư tuyến tiền liệtung thư đại trực tràng và ung thư dạ dày.[19] Ở nữ giới, các loại phổ biến nhất là ung thư vú, ung thư đại trực tràng, ung thư phổi và ung thư cổ tử cung.[11] Trong năm 2012, khoảng 165.000 trẻ em dưới 15 tuổi được chẩn đoán mắc bệnh ung thư.[19] Tỷ lệ mắc ung thư tăng lên đáng kể cùng với độ tăng của tuổi tác và nhiều bệnh ung thư thường gặp hơn ở các nước phát triển.[20][21] Ở các nước đang phát triển, tỷ lệ mắc ung thư cũng đang tăng lên do quá trình lão hóa dân số cũng như các thay đổi trong lối sống.[22] Bệnh ung thư ước tính đã tiêu tốn khoảng 1,16 nghìn tỷ USD mỗi năm kể từ năm 2010.[23]

Định nghĩa

Ung thư là một nhóm lớn các bệnh liên quan đến sự tăng sinh bất thường của tế bào với khả năng xâm lấn hoặc lan sang các bộ phận khác của cơ thể.[2][8] Chúng tạo nên một tập hợp các khối u (neoplasm hoặc tumour). Khối u là một nhóm tế bào bị phân chia mất kiểm soát và thường sẽ tạo thành một khối hoặc u bướu rõ ràng, nhưng đôi khi khối u cũng có thể được phân bố đều (không tạo nên bướu rõ ràng).[24][25]

Tất cả các tế bào khối u cho thấy sáu đặc trưng của ung thư. Những đặc điểm này đều cần để tạo nên một khối u ác tính. Chúng bao gồm:[26]

  1. Tăng sinh tế bào khi không có tín hiệu phù hợp
  2. Tăng sinh liên tục ngay cả khi đã có tín hiệu kiểm soát
  3. Tránh được quá trình chết theo chương trình
  4. Tế bào có thể phân chia vô hạn lần
  5. Kích thích hình thành mạch máu
  6. Xâm lấn mô và hình thành di căn[26]

Sự tiến triển từ "tế bào bình thường" đến "tế bào có thể tạo khối u rõ ràng" cho đến "ung thư hoàn toàn" cần có nhiều bước và còn được gọi là quá trình tiến triển ác tính.[26][27]

Dấu hiệu và triệu chứng của ung thư

Triệu chứng của khối u di căn phụ thuộc vào vị trí của khối u.

Khi ung thư mới xuất hiện, chúng thường không tạo ra triệu chứng gì. Các dấu hiệu và triệu chứng bắt đầu xuất hiện khi khối lớn lên hoặc loét. Kết quả của quá trình chẩn đoán phụ thuộc vào loại và vị trí của ung thư. Một số triệu chứng là đặc trưng của khối u ác tính, một số triệu chứng khác lại thường xuyên bắt gặp ở những bệnh khác. Ung thư có thể rất khó chẩn đoán và sẽ không sai nếu coi nó là một “kẻ ngụy trang vĩ đại”.[28]

Bệnh nhân có thể trở nên lo lắng hoặc trầm cảm sau khi chẩn đoán ung thư. Nguy cơ tự tử ở những người bị ung thư cao gần gấp đôi so với những người bình thường.[29]

Triệu chứng cục bộ

Các triệu chứng cục bộ có thể xuất hiện do khối u hoặc sự loét của nó. Ví dụ, khối u từ ung thư phổi có thể chẹn phế quản dẫn đến ho hoặc viêm phổi; ung thư thực quản có thể làm hẹp thực quản, gây khó khăn hoặc đau khi nuốt; và ung thư đại trực tràng có thể dẫn đến hẹp hoặc tắc nghẽn trong ruột, ảnh hưởng đến việc đi đại tiện. Ung thư ở vú hoặc tinh hoàn có thể tạo ra các cục u quan sát được bằng mắt thường. Vết loét có thể gây chảy máu dẫn đến các triệu chứng như ho ra máu (ung thư phổi), thiếu máu hoặc chảy máu ruột (ung thư ruột kết), tiểu ra máu (ung thư bàng quang) hoặc chảy máu âm đạo bất thường (ung thư nội mạc tử cung hoặc cổ tử cung). Đau cục bộ có thể xuất hiện ở ung thư giai đoạn sau, khối u ban đầu thường sẽ không đau. Một số bệnh ung thư có thể gây tích dịch trong ngực hoặc bụng.[28]

Triệu chứng toàn thân

Các triệu chứng toàn thân có thể xảy ra do phản ứng của cơ thể với ung thư. Một số ví dụ có thể kể đến như mệt mỏi, giảm cân không chủ ý hoặc xuất hiện những thay đổi trên da.[30] Một số bệnh ung thư có thể gây ra tình trạng viêm toàn thân dẫn đến mất và yếu cơ liên tục, được gọi là cachexia (đôi khi được dịch là hội chứng suy kiệt).[31]

Một số loại ung thư như bệnh Hodgkin, bệnh bạch cầuung thư gan hoặc thận có thể gây sốt dai dẳng.[28]

Một số triệu chứng toàn thân của bệnh ung thư là do nội tiết tố hoặc các phân tử khác do khối u tạo ra, được gọi là hội chứng cận ung thư. Các hội chứng cận ung thư phổ biến bao gồm tăng canxi huyết dẫn đến trạng thái tinh thần thay đổi, táo bón và mất nước, hoặc hạ natri huyết cũng có thể khiến tâm trạng thay đổi, nôn mửa, đau đầu hoặc co giật.[32]

Di căn

Ung thư có thể lây lan từ vị trí ban đầu của nó bằng cách lây lân cục bộ, lan truyền theo đường bạch huyết đến các hạch bạch huyết cục bộ hoặc lan truyền trong mạch máu để đến với các vị trí cách xa vị trí ban đầu, được gọi là di căn. Khi ung thư đã xâm nhập được vào mạch máu, chúng có thể di chuyển và lây lan khắp cơ thể nhưng mỗi loại ung thư thường có xu hướng lan truyền đến một số khu vực nhất định. Các triệu chứng của ung thư di căn phụ thuộc vào vị trí khối u và có thể kể đến như sưng hạch bạch huyết (có thể sờ hoặc nhìn thấy dưới da và thường cứng), gan hoặc lá lách phình to - có thể cảm nhận được ở vùng bụng, đau hoặc gãy với những xương bị ảnh hưởng và các triệu chứng thần kinh.[28]

Nguyên nhân

Tỷ lệ số người chết vì ung thư có liên quan đến hút thuốc lá trên thế giới vào năm 2016.[33]

Đại đa số các bệnh ung thư, khoảng 90–95% các trường hợp, là do các đột biến gen xuất phát các yếu tố môi trường và lối sống.[3] 5–10% còn lại là do các yếu tố di truyền.[3] Yếu tố môi trường ở đây muốn đề cập đến bất kỳ nguyên nhân nào không phải do di truyền, chẳng hạn như lối sống, kinh tế và các yếu tố hành vi chứ không chỉ là ô nhiễm nói chung.[34] Các yếu tố môi trường phổ biến góp phần gây tử vong do ung thư bao gồm thuốc lá (25–30%), chế độ ăn uống và béo phì (30–35%), nhiễm trùng (15–20%), bức xạ (cả ion hóa và không ion hóa, lên đến 10%), thiếu hoạt động thể chất, và ô nhiễm.[3][35] Căng thẳng tâm lý dường như không phải là một yếu tố gây khởi phát ung thư,[36][37] nhưng chúng có thể làm trầm trọng bệnh trạng ở những người đã bị chẩn đoán mắc bệnh.[36]

Nhìn chung, không thể chỉ rõ đích xác nguyên nhân gì đã dẫn đến một dạng ung thư cụ thể vì các nguyên nhân khác nhau không để lại các dấu ấn đặc hiệu để phân biệt. Ví dụ, nếu một người sử dụng thuốc lá lâu ngày bị chẩn đoán mắc ung thư phổi thì nguyên nhân có thể xuất phát từ việc sử dụng thuốc lá, nhưng vì mọi người đều có xác suất nhỏ mắc ung thư phổi do ô nhiễm không khí hoặc bức xạ, ung thư cũng có thể đến từ một trong những lý do này. Ngoại trừ một số trường hợp lây truyền hiếm gặp xảy ra với những người mang thai hoặc hiến tạng, ung thư nói chung không phải là một bệnh truyền nhiễm.[38]

Các chất hóa học

Mắc ung thư phổi có liên quan mật thiết đến việc hút thuốc lá.

Một số các chất hóa học đã được chứng minh là có thể gây nên một số các loại ung thư cụ thể nếu con người phơi nhiễm với chúng. Những chất hóa học này được gọi là tác nhân gây ung thư.

Ví dụ, 90% ung thư phổi có liên quan đến khói thuốc lá.[39] Ngoài ra, khói thuốc cũng là nguyên nhân gây ung thư ở thanh quản, đầu, cổ, dạ dày, bàng quang, thận, thực quản và tuyến tụy.[40] Khói thuốc lá chứa hơn năm mươi chất gây ung thư mà nhân loại được biết đến, bao gồm nitrosamine và hydrocacbon thơm đa vòng.[41]

Thuốc lá chịu trách nhiệm cho khoảng 20% số ca tử vong do ung thư trên toàn thế giới[41], con số này là 33% ở các nước phát triển.[42] Mối tương quan giữa tỷ lệ tử vong do ung thư phổi và tiêu thụ thuốc lá trở nên rất rõ ràng khi được đặt lên biểu đồ, khi tiêu thụ thuốc là tăng mạnh thì tỷ lệ tử vong do ung thư phổi cũng nhảy vọt và gần đây, sự giảm trong tiêu thụ thuốc lá vào những năm 1950 được theo sau bởi sự giảm tỷ lệ tử vong do ung thư phổi ở nam giới vào những năm 1990.[43][44]

Ở Tây Âu, 10% ung thư ở nam và 3% ung thư ở nữ có nguyên nhân liên quan đến rượu, đặc biệt là ung thư gan và đường tiêu hóa.[45] Ung thư do tiếp xúc với chất liên quan đến công việc có thể chiếm từ 2 đến 20% trong tổng số các ca,[46] với ít nhất là 200.000 ca tử vong.[47] Các bệnh ung thư như ung thư phổi và ung thư trung mạc có thể xuất phát từ việc hít phải khói thuốc lá hoặc sợi amiăng, một ví dụ khác là ung thư bạch cầu có thể có nguyên nhân từ việc tiếp xúc với benzen.[47]

Chế độ dinh dưỡng và tập luyện

Chế độ dinh dưỡng, lười vận động và béo phì có liên quan đến 30–35% trường hợp tử vong do ung thư.[3][48] Tại Hoa Kỳ, thừa cân có liên quan đến sự phát triển của nhiều loại ung thư và có liên quan đến 14–20% các ca tử vong do ung thư.[48] Một nghiên cứu của Vương quốc Anh với dữ liệu từ 5 triệu người cho thấy: chỉ số khối cơ thể (BMI) cao có liên quan đến ít nhất 10 loại ung thư và chịu trách nhiệm cho khoảng 12.000 ca mỗi năm tại cùng quốc gia.[49] Lười vận động cũng được cho là góp phần vào nguy cơ ung thư, không chỉ vì chúng có ảnh hưởng đến khối lượng cơ thể mà còn thông qua các tác động tiêu cực đến hệ miễn dịch và hệ nội tiết.[48] Hơn một nửa ảnh hưởng từ chế độ ăn uống là do thừa dinh dưỡng (ăn quá nhiều), chứ không phải do ăn quá ít rau hoặc các thực phẩm có lợi cho sức khỏe khác.

Một số loại thực phẩm cụ thể có liên quan đến một số các bệnh ung thư đặc thù. Chế độ ăn nhiều muối có liên quan đến ung thư dạ dày.[50] Aflatoxin B1, một tập chất thường có trong thực phẩm, gây ung thư gan.[50] Nhai hạt cau có thể gây ung thư miệng.[50] Nền ẩm thực đa dạng ở các quốc gia khác nhau có thể giải thích phần nào sự khác biệt về tỷ lệ mắc bệnh ung thư. Ví dụ, ung thư dạ dày phổ biến hơn ở Nhật Bản do chế độ ăn nhiều muối [51] trong khi ung thư ruột kết phổ biến hơn ở Hoa Kỳ. Hồ sơ ung thư của những người nhập cư có xu hướng giống với đất nước mà họ đến, thường là sau một thế hệ.[52]

Phơi nhiễm

Trên phạm vi toàn cầu, khoảng 18% số ca tử vong do ung thư là có liên quan đến các bệnh truyền nhiễm.[3] Tỷ lệ này dao động từ mức cao 25% ở châu Phi đến dưới 10% ở các nước phát triển.[3] Trong số các tác nhân truyền nhiễm có thể gây ung thư thì virus là thường được nhắc đến nhất, nhưng vi khuẩn ung thư và ký sinh trùng có lẽ cũng đóng một vai trò nào đó.

Một số loại virus sinh ung (virus có thể gây ung thư, tiếng Anh: Oncovirus) có thể kể đến như virus papilloma ở người (ung thư cổ tử cung), virus Epstein – Barr (bệnh tăng sinh lympho bào Bung thư vòm họng), virus herpes Kaposi's sarcoma (ung thư Kaposiu lympho tràn dịch nguyên phát), virus viêm gan Bviêm gan C (ung thư biểu mô tế bào gan) và virus gây bệnh bạch cầu tế bào T ở người loại 1 (ung thư lympho bào T). Nhiễm vi khuẩn cũng có thể làm tăng nguy cơ bị một số dạng ung thư nhất định, như ta đã thấy trong ví dụ ung thư biểu mô dạ dày do vi khuẩn Helicobacter pylori gây ra.[53][54] Một số loại ký sinh trùng có liên quan đến ung thư bao gồm sán máng Schistosoma haematobium (ung thư bàng quang) và sán lá gan, Opisthorchis viverriniClonorchis sinensis (ung thư biểu mô đường mật).[55]

Bức xạ

Tiếp xúc với các loại bức xạ như tia cực tím và các chất phóng xạ là một yếu tố tiềm ẩn nguy cơ gây ung thư.[56][57][58] Rất nhiều loại ung thư da không phải ung thư hắc tố có nguyên nhân đến từ bức xạ tử ngoại, chủ yếu tới từ ánh sáng mặt trời.[57] Bức xạ ion hóa có thể đến từ một số nguồn như chụp ảnh y tế (chẳng hạn như sử dụng X quang) và khí radon.[57]

Chỉ riêng bức xạ ion hóa thì không phải là một tác nhân gây đột biến quá mạnh.[59] Ví dụ, tiếp xúc với khí radon trong khu dân cư có nguy cơ ung thư tương tự như hút thuốc lá thụ động.[59] Tuy nhiên, chúng là nguồn gây ung thư mạnh hơn khi kết hợp với các tác nhân gây ung thư khác, chẳng hạn như vừa tiếp xúc với radon và vừa hút thuốc lá.[59] Bức xạ có thể gây ung thư ở hầu hết các bộ phận của cơ thể, ở tất cả các loài động vật và ở mọi lứa tuổi. Trẻ em có nguy cơ mắc bệnh bạch cầu do phóng xạ cao gấp hai lần so với người lớn; con số này là mười lần nếu như bị phơi nhiễm phóng xạ trước khi sinh.[59]

Sử dụng bức xạ ion hóa trong y tế là một nguồn nhỏ nhưng cũng tiềm tàng nguy cơ gây ung thư. Bức xạ ion hóa có thể được sử dụng để điều trị một số các bệnh ung thư, nhưng trong một số trường hợp, chúng có thể kích ứng tạo ra một dạng ung thư mới.[59] Như đã nói, bức xạ ion hóa cũng được sử dụng trong một số dạng chụp ảnh y khoa.[60]

Tiếp xúc lâu dài với bức xạ tia cực tím từ mặt trời có thể dẫn đến ung thư hắc tố và các loại u ác tính khác về liên quan đến da.[61] Các bằng chứng khoa học chỉ rõ rằng bức xạ tử ngoại, đặc biệt là bức xạ không ion hóa của tia tử ngoại B, là nguyên nhân của hầu hết các loại ung thư da không phải ung thư hắc tố, là dạng ung thư phổ biến nhất trên thế giới.[61]

Bức xạ tần số vô tuyến không ion hóa có từ các nguồn như điện thoại di động, truyền tải điện và các nguồn tương tự khác được Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế của Tổ chức Y tế Thế giới cho là tác nhân gây ung thư tiềm năng.[62] Tuy nhiên, không có những bằng chứng xác đáng hỗ trợ luận điểm này.[56][63] Đã có nhiều nghiên cứu không tìm thấy hoặc chỉ ra được mối liên hệ nhất quán giữa bức xạ điện thoại di động và nguy cơ ung thư.[64]

Di truyền

Phần lớn các bệnh ung thư là không di truyền (ung thư đơn lẻ). Các bệnh ung thư có thể di truyền chủ yếu đến từ các khiếm khuyết di truyền. Có dưới 0,3% dân số là những người mang những đột biến di truyền có ảnh hưởng đáng kể đến nguy cơ ung thư và những nguyên nhân này chiếm chưa đến 3–10% trong tổng số ca ung thư.[65] Một số hội chứng có thể kể đến như các đột biến di truyền ở các gen BRCA1BRCA2, những người mang các khiếm khuyết này có nguy cơ mắc ung thư vú và ung thư buồng trứng vào khoảng 75%.[65] Một ví dụ khác là ung thư đại trực tràng không polyp di truyền (còn được gọi là hội chứng Lynch) chiếm tỷ lệ khoảng 3% trong tổng số người bị ung thư đại trực tràng,[66] ngoài ra còn một số các bệnh ung thư khác.

Theo thống kê đối với các bệnh ung thư gây tử vong nhiều nhất, tỷ số nguy cơ mắc ung thư đại trực tràng khi họ hàng gần nhất (first-degree relative, tức cha mẹ, anh chị em ruột hoặc con cái) đã được chẩn đoán mắc bệnh này là khoảng 2.[67] Tỷ số nguy cơ tương ứng là 1,5 đối với ung thư phổi,[68] và 1,9 đối với ung thư tuyến tiền liệt.[69] Đối với ung thư vú, tỷ số nguy cơ là 1,8 khi họ hàng gần nhất bị chẩn đoán mắc bệnh lúc 50 tuổi trở lên và 3,3 khi họ hàng phát bệnh khi dưới 50 tuổi.[70]

Những người cao có nguy cơ ung thư cao hơn vì họ có nhiều tế bào hơn so với những người thấp hơn. Do chiều cao được quy định một phần nhiều bởi các yếu tố di truyền, những người cao cũng có nguy cơ mắc các bệnh ung thư di truyền lớn hơn.[71]

Các tác nhân vật lý

Một số chất gây ung thư chủ yếu thông qua các tác động vật lý chứ không phải hóa học.[72] Một ví dụ nổi bật là việc tiếp xúc lâu dài với amiăng - một loại sợi khoáng tự nhiên - là nguyên nhân chính gây nên ung thư trung mạc (ung thư màng thanh dịch), thường là màng thanh dịch bao quanh phổi.[72] Một số các tác nhân khác thuộc này có thể kể đến là các loại sợi (cả tự nhiên và nhân tạo) giống như sợi amiăng, chẳng hạn như wollastonite, attapulgite, sợi bông thủy tinhbông khoáng; chúng được cho là có tác động giống như amiăng.[72] Bên cạnh các loại sợi, một số các tác nhân vật lý gây ung thư khác bao gồm các loại bột kim loại như coban, nikensilica tinh thể (thạch anh, cristobalitetridymite).[72] Thông thường, các chất gây ung thư bằng tác động vật lý phải xâm nhập vào bên trong cơ thể (chẳng hạn như qua đường hô hấp) và cần nhiều năm tiếp xúc để gây nên ung thư.[72]

Chấn thương cơ học dẫn đến ung thư là tương đối hiếm.[73] Chẳng hạn, những báo cáo cho rằng rằng việc gãy xương dẫn đến ung thư xương là chưa được xác minh bằng khoa học.[73] Tương tự, chấn thương cơ học không được chấp nhận là nguyên nhân gây ra ung thư cổ tử cung, ung thư vú hoặc ung thư não.[73] Một nguyên nhân được chấp nhận là việc cơ thể tiếp xúc với vật có nhiệt độ cao liên tục và trong một thời gian dài. Các vết bỏng lặp đi lặp lại trên cùng một phần của cơ thể, chẳng hạn như các vết bỏng gây ra bởi lò sưởi kangerkairo (máy sưởi tay chạy bằng than), có thể là nguyên nhân dẫn đến ung thư da, đặc biệt là khi các hóa chất gây ung thư cũng hiện diện.[73] Uống trà quá nóng thường xuyên cũng có thể gây ung thư thực quản.[73] Nhìn chung, người ta tin rằng ung thư phát sinh (hoặc nếu đã có ung thư từ trước thì là tiến triển) trong quá trình phục hồi của cơ thể hơn là trực tiếp do chấn thương.[73] Tuy nhiên, chấn thương lặp đi lặp lại đối với các mô giống nhau có thể thúc đẩy sự tăng sinh tế bào quá mức, có thể khiến tăng tỷ lệ xuất hiện các đột biến gây ung thư.

Viêm mãn tính được giả thuyết là trực tiếp gây ra đột biến.[73][74] Viêm có thể góp phần vào quá trình tăng sinh, tồn tại, hình thành mạch và di cư của tế bào ung thư bằng cách ảnh hưởng đến vi môi trường của khối u.[75][76] Các gen sinh ung cũng có khả năng dựng nên một vi môi trường viêm là tiền đề cho khối u phát triển.[77]

Nội tiết tố

Một số loại nội tiết tố (hay hormone) có vai trò trong sự tiến triển của ung thư do thúc đẩy tăng sinh tế bào.[78] Các yếu tố tăng trưởng giống insulin (IGF) và các protein bám với yếu tố này đóng vai trò thiết yếu trong quá trình tăng sinh, biệt hóachết theo chương trình của tế bào ung thư, gợi ý về mối liên quan giữa chúng và quá trình sinh ung thư.[79]

Hormone là tác nhân quan trọng trong các bệnh ung thư liên quan đến giới tính, chẳng hạn như ung thư vú, nội mạc tử cung, tuyến tiền liệt, buồng trứng và tinh hoàn cũng như ung thư tuyến giápung thư xương.[78] Ví dụ, con gái của những phụ nữ bị ung thư vú có nồng độ estrogen và progesterone cao hơn đáng kể so với con gái của những phụ nữ không bị ung thư vú. Nồng độ hormone cao có thể là lý do khiến nguy cơ ung thư vú của những người này cao hơn mức bình thường, ngay cả khi họ không có gen ung thư vú. [79] Tương tự, nam giới gốc Phi có mức testosterone cao hơn đáng kể so với nam giới gốc Âu và họ cũng có mức độ ung thư tuyến tiền liệt cao hơn tương ứng.[78] Đàn ông gốc Á, có nồng độ androstanediol glucuronide được hoạt hóa bởi testosterone là thấp nhất, có mức độ ung thư tuyến tiền liệt thấp nhất.[78]

Một số yếu tố khác có thể có liên quan như: những người béo phì có nồng độ của hormone liên quan đến ung thư cao hơn người bình thường và tỷ lệ mắc các bệnh ung thư đó cũng cao hơn.[78] Phụ nữ áp dụng liệu pháp hormone thay thế có nguy cơ cao mắc các bệnh ung thư liên quan đến các hormone đó.[78] Ngược lại, những người thường xuyên tập thể dục có lượng hormone này thấp hơn và nguy cơ ung thư cũng thấp hơn.[78] Ung thư xương có thể được thúc đẩy bởi các hormone tăng trưởng.[78] Căn cứ vào nguyên nhân này, một trong số những cách phòng và chữa ung thư xương là chủ động làm giảm nồng độ hormone và nhờ đó ngăn ngừa loại ung thư nhạy cảm với hormone này.[78]

Bệnh tự miễn

Có mối liên quan giữa mắc bệnh celiac và tăng nguy cơ mắc tất cả các bệnh ung thư. Những người bị bệnh celiac không được điều trị có nguy cơ cao hơn, nhưng nguy cơ này giảm dần theo thời gian sau khi chẩn đoán và điều trị nghiêm ngặt; nguyên nhân cho sự giảm này có thể là do áp dụng chế độ ăn không có gluten, dường như có vai trò bảo vệ chống lại sự phát triển của bệnh ác tính ở những người bị bệnh celiac. Tuy nhiên, việc chẩn đoán và bắt đầu chế độ ăn không có gluten muộn có vẻ sẽ làm tăng nguy cơ mắc các khối u ác tính.[80] Tương tự như vậy, tỷ lệ ung thư đường tiêu hóa là cao hơn ở những người bị bệnh Crohnviêm loét đại tràng, liên quan đến viêm mãn tính. Ngoài ra, các chất điều hòa miễn dịch và các tác nhân sinh học được sử dụng để điều trị những bệnh này có thể thúc đẩy phát triển các khối u ác tính ngoài ruột.[81]

Sinh bệnh học

Di truyền học

Ung thư được gây ra bởi một loạt các đột biến. Các đột biến sẽ làm thay đổi hành trạng của tế bào theo các cách khác nhau.

Về cơ bản, ung thư là một loại bệnh liên quan đến việc kiểm soát sự tăng sinh của mô. Để một tế bào bình thường chuyển dạng thành tế bào ung thư, các gen quy định sự phát triển và biệt hóa của tế bào phải bị biến đổi.[82]

Các gen bị ảnh hưởng được chia thành hai nhóm lớn. Các gen sinh ung là gen thúc đẩy sự phát triển và nhân lên của tế bào. Các gen ức chế khối u là gen ức chế sự phân chia và tồn tại của tế bào. Sự chuyển dạng ác tính có thể đến từ việc hình thành các gen sinh ung mới, sự biểu hiện quá mức của các gen sinh ung bình thường, hoặc do sự biểu hiện thiếu hụt hoặc không biểu hiện của các gen ức chế khối u. Thông thường, cần có nhiều thay đổi trong nhiều gen để tế bào bình thường chuyển thành tế bào ung thư.[83]

Sự thay đổi di truyền có thể xảy ra ở các mức độ khác nhau và theo các cơ chế khác nhau. Việc tăng hoặc mất toàn bộ nhiễm sắc thể có thể xuất hiện thông qua các sai sót trong nguyên phân. Phổ biến hơn là các đột biến, tức những thay đổi trong trình tự nucleotide của phân tử DNA trong bộ gen.

Đột biến quy mô lớn liên quan đến việc mất hoặc thêm một phần của nhiễm sắc thể. Việc lặp gen xảy ra khi một tế bào có thêm các bản sao (thường là 20 hoặc nhiều hơn) của một locus nhiễm sắc thể nhỏ, thường chứa một hoặc nhiều gen sinh ung thư cũng như các vật liệu di truyền liền kề. Chuyển đoạn xảy ra khi hai vùng nhiễm sắc thể riêng biệt dung hợp với nhau theo một cách bất thường, thường ở một số vị trí đặc trưng. Một ví dụ nổi tiếng về chuyển đoạn gây ung thư là nhiễm sắc thể Philadelphia, xuất hiện từ đột biến chuyển đoạn của nhiễm sắc thể 9 và 22, có mặt trong bệnh bạch cầu myeloid mãn tính. Nguyên nhân là do sự chuyển đoạn bất thường này đã tạo nên protein dung hợp BCR-abl, một tyrosine kinase gây ung thư.

Đột biến quy mô nhỏ thường gồm các đột biến điểm, mất hoặc thêm một số đoạn nhỏ,. Đột biến có thể xảy ra tại vùng khởi động (Promoter) và làm ảnh hưởng đến sự biểu hiện của gen hoặc có thể xảy ra trong vùng mã hóa của gen và làm thay đổi chức năng hoặc tính ổn định của sản phẩm protein. Một gen cũng có thể bị gián đoạn khi bị vật liệu di truyền của virus DNA hoặc retrovirus xen cài vào giữa, điều này làm cho gen sinh ung của virus có thể được biểu hiện trong tế bào bị ảnh hưởng cũng như các tế bào thế hệ sau của nó.

Việc sao chép dữ liệu chứa trong DNA của các tế bào sống luôn có xác suất để tạo nên những sai khác hay đột biến. Tuy nhiên, tế bào cũng sẵn có những hệ thống phức tạp nhằm phòng tránh cũng như sửa chữa những lỗi sai này, giúp bảo vệ tế bào trước nguy cơ trở thành ung thư. Nếu một sai hỏng nghiêm trọng xảy ra, tế bào bị tổn thương có thể tự hủy thông qua quá trình chết rụng tế bào, hay còn gọi là "quá trình chết theo chương trình". Nếu sai hỏng có thể vượt qua được hệ thống kiểm soát này, chúng sẽ tồn tại và được truyền lại sang các tế bào con.

Một số môi trường làm cho đột biến dễ phát sinh và lan truyền hơn. Một số ví dụ có thể kể đến như sự hiện diện của các tác nhân gây ung thư, chấn thương cơ thể lặp đi lặp lại, nhiệt, bức xạ ion hóa hoặc tình trạng thiếu oxy.[84]

Các sai hỏng dẫn đến ung thư thường có khả năng tự khuếch đại và cộng gộp với nhau, chẳng hạn như:

  • Đột biến ở hệ thống kiểm soát lỗi của tế bào có thể khiến chính nó và những đời con của nó tích lũy thêm nhiều đột biến khác.
  • Một đột biến nữa ở gen sinh ung có thể khiến tế bào tăng sinh với tốc độ và tần suất lớn hơn so với các tế bào cùng nhóm bình thường.
  • Một đột biến sau đó có thể làm bất hoạt gen ức chế khối u, khiến quá trình chết theo chương trình không thể thực hiện được và làm tế bào trở nên bất tử.
  • Một đột biến tiếp đó trong bộ máy truyền tín hiệu của tế bào có thể gửi tín hiệu gây lỗi đến các tế bào lân cận.

Sự biến đổi từ tế bào bình thường thành tế bào ung thư giống như một phản ứng dây chuyền được châm ngòi bởi những sai hỏng ban đầu, những sai hỏng này lại tiếp tục là nguyên nhân dẫn đến những đột biến ngày càng nghiêm trọng hơn, từng bước cho phép tế bào thoát khỏi các chốt kiểm soát đang duy trì phát triển bình thường của mô. Kịch bản này là một dạng chọn lọc tự nhiên mà ta không hề mong muốn vì các tế bào có cơ hội được giữ lại cao hơn là các tế bào càng có khả năng tăng sinh nhiều, hay nói cách khác, càng giống ung thư. Một khi ung thư bắt đầu phát triển, quá trình liên tục này, được gọi là tiến hóa dòng, đẩy ung thư nhanh đến các giai đoạn xâm lấn hơn.[85] Sự tiến hóa dòng dẫn đến sự không đồng nhất về mặt di truyền của các tế bào trong khối u (các tế bào khác nhau có các kiểu đột biến khác nhau, không đồng nhất, ngay cả là trong cùng một khối u) gây khó khăn cho việc thiết kế các chiến lược điều trị hiệu quả.

Có một số các đặc điểm là điển hình của tế bào ung thư được chia thành các nhóm chính như sau: trốn tránh chết rụng tế bào, tự cung cấp tín hiệu tăng trưởng, không nhạy cảm với tín hiệu ức chế sinh trưởng, hình thành các mạch máu bền vững, có khả năng nhân lên vô hạn, di căn, tái lập trình bộ máy trao đổi chất và lách khỏi sự tấn công đến từ hệ miễn dịch.[26][27]

Các yếu tố ngoại di truyền

Những sai hỏng của DNA cũng như các biến đổi ngoại di truyền đóng một vai trò quan trọng trong việc phát sinh hình thành ung thư.

Các cách nhìn cổ điển thường coi ung thư là tập hợp các bệnh được thúc đẩy bởi các bất thường về di truyền như các đột biến gen (đặc biệt là ở gen ức chế khối u và gen sinh ung) và đột biến nhiễm sắc thể. Sau này, vai trò của các yếu tố ngoại di truyền (hoặc còn gọi là các yếu tố biểu sinh) mới được xác định.[86]

Biến đổi ngoại di truyền muốn nói đến những thay đổi có liên quan về mặt chức năng đối với bộ gen mà không làm thay đổi trình tự nucleotide. Một số ví dụ biến đổi ngoại di truyền là những thay đổi trong quá trình methyl hóa DNA (methyl hóa nhiều hơn và methyl hóa ít hơn), biến đổi protein histone[87] và tái cấu trúc nhiễm sắc thể (xuất hiện sự biểu hiện không phù hợp của các protein như HMGA2 hoặc HMGA1).[88] Những biến đổi như vậy đều điều chỉnh sự biểu hiện gen mà không làm thay đổi trình tự DNA cơ bản. Những thay đổi này có thể vẫn tồn tại qua các lần phân bào, kéo dài qua nhiều thế hệ và có thể được coi là những ngoại đột biến hoặc "đột biến biểu sinh" (tương đương với đột biến).

Những biến đổi biểu sinh xuất hiện thường xuyên trong các bệnh ung thư. Ví dụ, một nghiên cứu đã liệt kê các gen cấu trúc thường xuyên bị thay đổi mức độ methyl hóa có liên quan đến ung thư ruột kết. Danh sách này bao gồm 147 gen bị methyl hóa quá mức và 27 gen methyl hóa dưới mức. Trong số các gen bị methyl hóa quá mức, 10 gen bị methyl hóa quá mức trong 100% trường hợp ung thư ruột kết và nhiều gen khác bị methyl hóa quá mức trong hơn 50% trường hợp.[89]

Trong số các thay đổi ngoại di truyền được tìm thấy trong các bệnh ung thư, những thay đổi biểu sinh trong các gen sửa chữa DNA, gây giảm biểu hiện của các protein sửa chữa DNA, có thể có tầm quan trọng đặc biệt. Những biến đổi như vậy được cho là đã xuất hiện sớm trong quá trình tiến triển bệnh và có khả năng là nguyên nhân dẫn đến sự bất ổn định di truyền thường thấy ở ung thư.[90][91][92]

Giảm biểu hiện của các gen sửa chữa DNA làm gián đoạn quá trình sửa chữa DNA. Điều này được thể hiện ở hàng thứ 4 từ trên xuống trên hình. (Trong hình, những chữ màu đỏ thể hiện vai trò trung tâm của các sai hỏng DNA và các khiếm khuyết trong quá trình sửa chữa DNA trong quá trình dẫn tới ung thư.) Khi quá trình sửa chữa DNA không được thực hiện hoàn chỉnh, các tổn thương DNA sẽ tồn tại trong tế bào ở mức cao hơn bình thường (hàng thứ 5) và tần số của các đột biến và/hoặc ngoại đột biến cũng sẽ tăng lên (hàng số 6). Tỷ lệ đột biến tăng lên đáng kể ở các tế bào bị lỗi trong quá trình sửa chữa bắt cặp nhầm DNA [93] [94] hoặc trong quá trình sửa chữa tái tổ hợp tương đồng (HRR).[95] Tái sắp xếp nhiễm sắc thể và thể dị bội cũng được bắt gặp nhiều hơn ở các tế bào khiếm khuyết cơ chế HRR.[96]

Mức độ tổn thương DNA cao hơn gây ra sự tăng của các đột biến (bên phải của hình vẽ) và các ngoại đột biến. Trong quá trình sửa chữa đứt mạch kép DNA, hoặc sửa chữa các tổn thương DNA khác, các vị trí chưa được sửa hoàn toàn có thể gây tắt sự biểu hiện của gen.[97][98]

Sự biểu hiện thiếu hụt của các protein sửa chữa DNA do đột biến di truyền có thể làm tăng nguy cơ ung thư. Những người bị khiếm khuyết di truyền ở bất kỳ gen nào trong số 34 gen sửa chữa DNA (xem bài báo Rối loạn thiếu hụt sửa chữa DNA) có nguy cơ ung thư cao hơn người bình thường. Ở một số gen, sai hỏng nhất thiết sẽ dẫn đến ung thư (ví dụ như đột biến p53).[99] Các đột biến sửa chữa DNA dòng mầm được ghi ở phía bên trái của hình. Tuy nhiên, những đột biến dòng mầm như vậy (gây ra các hội chứng ung thư có độ thâm nhập cao) chỉ là nguyên nhân của khoảng 1% các ca ung thư.[100]

Trong các ca ung thư đơn lẻ, khiếm khuyết trong quá trình sửa chữa DNA có thể do đột biến tại các gen sửa chữa DNA gây ra song nguyên nhân phổ biến hơn nhiều là do các thay đổi biểu sinh làm giảm hoặc tắt biểu hiện của các gen sửa chữa DNA. Điều này được chỉ ra trong hình ở hàng thứ 3. Nhiều nghiên cứu về quá trình sinh ung thư do kim loại nặng cho thấy các kim loại nặng này gây ra sự giảm biểu hiện của các enzyme sửa chữa DNA, một số thông qua cơ chế ngoại di truyền. Sự ức chế sửa chữa DNA được đề xuất là một cơ chế chủ yếu gây nên ung thư do kim loại nặng. Ngoài ra, nhiều thay đổi ngoại di truyền xảy ra tại các trình tự DNA mã hóa các RNA nhỏ được gọi là microRNA (hoặc miRNA). miRNA không mã hóa protein, nhưng có thể "nhắm mục tiêu" đến các gen mã hóa protein và giảm biểu hiện của chúng.

Ung thư thường phát sinh từ một tập hợp các đột biến và biểu hiện tạo ra lợi thế chọn lọc dẫn đến sự mở rộng dòng. Tuy nhiên, các đột biến có thể không thường hiện diện ở các bệnh ung thư như các thay đổi biểu sinh. Trung bình, ung thư vú hoặc đại tràng có khoảng 60 đến 70 đột biến thay đổi protein, trong đó chỉ có ba hoặc bốn đột biến có thể được coi là các đột biến "lái xe" còn những đột biến còn lại có thể là đột biến "hành khách".[101]

Di căn

Di căn là sự phát tán của ung thư đến các vị trí khác trong cơ thể. Các khối u tại các vị trí mới được gọi là khối u di căn còn khối u ban đầu được gọi là khối u nguyên phát. Hầu như tất cả các bệnh ung thư đều có thể di căn.[102] Hầu hết các ca tử vong liên quan đến ung thư là do khối u đã di căn.[103]

Di căn thường gặp ở giai đoạn cuối của ung thư, con đường mà khối u sử dụng để di chuyển có thể là hệ thống mạch máu hoặc mạch bạch huyết, hoặc là cả hai. Các giai đoạn điển hình của di căn lần lượt là xâm lấn cục bộ, xâm nhập vào mạch máu hoặc mạch bạch huyết, tuần hoàn trong cơ thể, thoát mạch vào mô mới, tăng sinh tế bào và hình thành mạch máu mới đến khối u. Các loại ung thư khác nhau có xu hướng di căn đến các cơ quan khác nhau, nhưng nhìn chung, những nơi phổ biến nhất để di căn xảy ra là phổi, gan, não và xương.[102]

Chẩn đoán ung thư

Hầu hết các bệnh ung thư ban đầu được xác định do sự xuất hiện của các triệu chứng bệnh hoặc thông qua tầm soát. Tuy nhiên, cả hai phương pháp này đều không dẫn đến chẩn đoán xác định, loại chẩn đoán yêu cầu bác sĩ bệnh học kiểm tra mẫu mô. Những người bị nghi ngờ ung thư sẽ được kiểm tra bằng các xét nghiệm y tế. Một số loại xét nghiệm thường được sử dụng là xét nghiệm máu, chụp X-quang, chụp cắt lớp vi tínhnội soi.

Chẩn đoán mô từ sinh thiết cho biết loại tế bào đang tăng sinh, phân độ khối u (tương tự như giai đoạn ung thư), các bất thường di truyền cũng như các đặc điểm khác. Việc kết hợp tất cả những dữ kiện này là rất hữu ích khi đánh giá tiên lượng và lựa chọn phương pháp điều trị tốt nhất.

Bên cạnh sinh thiết, di truyền học tế bàohóa mô miễn dịch là các loại xét nghiệm mô khác. Loại xét nghiệm này cung cấp thông tin về những thay đổi phân tử (chẳng hạn như đột biến, gen dung hợp và thay đổi số lượng nhiễm sắc thể) và do đó cũng góp phần đưa ra tiên lượng và cách điều trị tốt nhất.

Chẩn đoán ung thư có thể gây ra tổn thương tâm lý; những liệu pháp can thiệp tâm lý xã hội, chẳng hạn như liệu pháp trò chuyện, có thể hỗ trợ bệnh nhân đương đầu với điều này.[104]

Phân loại ung thư

Ung thư được phân loại theo loại tế bào mà các tế bào trong khối u những điểm tương đồng, đây cũng là cơ sở để xác định nguồn gốc của khối u. Ung thư được chia thành các loại lớn gồm:[105]

  • Ung thư biểu mô (Carcinoma): Ung thư có nguồn gốc từ các tế bào biểu mô. Nhóm này bao gồm nhiều loại ung thư phổ biến nhất và có chứa gần như tất cả các loại ung thư ở vú, tuyến tiền liệt, phổi, tuyến tụy và ruột kết.
  • Ung thư mô liên kết (Sarcoma): Ung thư phát sinh từ các mô liên kết (ví dụ như xương, sụn, mỡ, thần kinh), mỗi loại ung thư phát triển từ các tế bào có nguồn gốc từ tế bào trung mô bên ngoài tủy xương.
  • Ung thư bạch huyết (Lymphoma) và bệnh bạch cầu (Leukemia): Hai nhóm ung thư này phát sinh từ các tế bào tạo máu rời khỏi tủy xương và có xu hướng trưởng thành trong hạch bạch huyết và máu, lần lượt theo thứ tự.[106]
  • Ung thư tế bào mầm: Các khối ung thư có nguồn gốc từ các tế bào đa năng, thường gặp nhiều nhất ở tinh hoàn hoặc buồng trứng - với tên gọi tương ứng là u tinh bào (Seminoma) và u nghịch mầm (Dysgerminoma).
  • Ung thư nguyên bào (Blastoma): Ung thư có nguồn gốc từ các tế bào "tiền thân" chưa trưởng thành hoặc từ mô phôi.

Trong tiếng Anh, ung thư thường được đặt tên bằng cách sử dụng các cụm -carcinoma, -sarcoma hoặc -blastoma làm hậu tố, còn từ gốc là tên cơ quan hoặc mô khởi phát ung thư trong tiếng Latin hoặc tiếng Hy Lạp. Ví dụ, ung thư nhu mô gan phát sinh từ các tế bào biểu mô ác tính được gọi là hepatocarcinoma, nếu ung thư phát sinh từ các tế bào tiền thân nguyên thủy của gan thì được gọi là hepatoblastoma, ung thư phát sinh từ các tế bào mỡ được gọi là liposarcoma. Đối với một số bệnh ung thư phổ biến, tên cơ quan sẽ được viết bằng tiếng Anh. Ví dụ, loại ung thư vú phổ biến nhất là ung thư biểu mô ống dẫn xâm lấn, được viết trong tiếng Anh là ductal carcinoma of the breast.

Trong tiếng Việt, tên gọi của một loại bệnh ung thư cụ thể thường được viết ở dạng: "tên loại ung thư", theo sau là "tên cơ quan ảnh hưởng" và có thể kèm theo tính từ chỉ tính chất của bệnh (lành tính/ác tính hoặc mãn tính/cấp tính). Chẳng hạn, bệnh "retinoblastoma" sẽ có tên trong tiếng việt là "ung thư/u nguyên bào võng mạc". Cũng có một số bệnh ung thư có cách gọi tên khác so với cách gọi tên thường gặp này, chẳng hạn như ung thư bạch cầu còn được gọi là bệnh máu trắng và "sarcoma" thường được để nguyên là "sarcoma" hoặc phiên âm thành "sác-côm" chứ ít khi được dịch thành "ung thư mô liên kết".[107][108]

Các khối u lành tính (không phải là ung thư) được đặt tên bằng cách sử dụng -oma làm hậu tố với tên cơ quan là gốc. Ví dụ, một dạng khối u lành tính của các tế bào cơ trơn được gọi là leiomyoma (tên gọi phổ biến của loại u lành tính thường gặp này tại tử cung là u xơ tử cung). Có một điều dễ gây nhầm lẫn là, một số loại ung thư hay khối u ác tính lại sử dụng hậu tố là -noma (và do vậy dễ nhầm với -oma), chẳng hạn như melanoma (ung thư hắc tố) và seminoma (ung thư tinh bào).[109][110]

Một số loại ung thư được đặt tên theo kích thước và hình dạng của tế bào dưới kính hiển vi, chẳng hạn như ung thư biểu mô tế bào khổng lồ, ung thư biểu mô tế bào hình sợiung thư biểu mô tế bào nhỏ.

Phòng ngừa

Phòng ngừa ung thư được định nghĩa là các biện pháp tích cực nhằm giảm nguy cơ ung thư.[111] Phần lớn các trường hợp ung thư là do chịu ảnh hưởng từ các yếu tố nguy cơ đến từ môi trường. Nhiều trong số những yếu tố này là những lựa chọn lối sống có thể kiểm soát được. Do đó, nhìn chung, ung thư là có thể phòng ngừa.[112] Có khoảng 70% đến 90% các loại ung thư phổ biến là do các yếu tố môi trường nên những căn bệnh này có thể ngăn ngừa được nếu có biện pháp phù hợp.[113]

Hơn 30% ca tử vong do ung thư có thể được ngăn ngừa bằng cách tránh các yếu tố nguy cơ bao gồm: thuốc lá, thừa cân/béo phì, chế độ ăn uống không đủ chất, lười vận động, sử dụng rượu, mắc các bệnh lây truyền qua đường tình dụcô nhiễm không khí.[114] Tuy nhiên, không phải tất cả các nguyên nhân môi trường đều có thể kiểm soát được, một số ví dụ có thể kể đến như bức xạ nền trong không khí hoặc các bệnh ung thư do rối loạn di truyền trong dòng họ. Những yếu tố này là không thể kiểm soát thông qua những hành vi cá nhân.

Chế độ ăn uống và ung thư

Dù đã có nhiều khuyến nghị về chế độ ăn uống được đưa ra với mục đích là giảm nguy cơ ung thư, song những bằng chứng đưa ra vẫn chưa được thiết lập chắc chắn về mặt khoa học.[14][115]Các yếu tố chính trong chế độ ăn uống làm tăng nguy cơ là béo phì và uống rượu. Chế độ ăn ít trái cây và rau quả và nhiều thịt đỏ được đánh giá là có liên quan đến ung thư nhưng các đánh giá và phân tích tổng hợp không đưa ra được kết luận nhất quán.[116][117] Một phân tích tổng hợp năm 2014 không tìm thấy mối liên hệ nào giữa trái cây và rau quả và ung thư.[118] Cà phê có liên quan đến việc giảm nguy cơ ung thư gan.[119] Các nghiên cứu đã chỉ ra mối liên kết giữa việc tiêu thụ quá mức thịt đỏ hoặc thịt chế biến sẵn với việc tăng nguy cơ ung thư vú, ung thư ruột kết và ung thư tuyến tụy; nguyên nhân có thể là do sự hiện diện của chất gây ung thư trong thịt nấu ở nhiệt độ cao.[120][121] Vào năm 2015, IARC đã báo cáo rằng ăn thịt chế biến sẵn (ví dụ: thịt xông khói, giăm-bông, xúc xích,...) và ở mức độ thấp hơn: thịt đỏ, có liên quan đến một số bệnh ung thư.[122][123]

Các khuyến nghị về chế độ ăn uống để phòng ngừa ung thư thường bao gồm nhấn mạnh vào rau, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt và cá và tránh thịt đỏ và thịt đã qua chế biến (thịt bò, thịt lợn, thịt cừu), mỡ động vật, thực phẩm ngâm chuacarbohydrate tinh chế.[14][115]

Dược phẩm

Các loại thuốc có thể được sử dụng để ngăn ngừa ung thư trong một số trường hợp.[124] Trong cộng đồng nói chung, các loại thuốc chống viêm không steroid (NSAID) có thể làm giảm nguy cơ ung thư đại trực tràng; tuy nhiên, do thuốc có gây ra các tác dụng phụ về tim mạch và đường tiêu hóa, sử dụng loại dược phẩm này để phòng ngừa thì nhìn chung là lợi bất cập hại.[125] Aspirin đã được chứng minh là làm giảm nguy cơ tử vong do ung thư khoảng 7%.[126] Thuốc ức chế COX-2 có thể làm giảm tỷ lệ hình thành polyp ở những người mắc bệnh đa polyp tuyến gia đình; tuy nhiên, chúng cũng có một số tác dụng phụ giống như NSAID.[127] Sử dụng tamoxifen hoặc raloxifene hàng ngày có thể làm giảm nguy cơ ung thư vú ở phụ nữ có nguy cơ cao.[128] Với một số thuốc thuộc nhóm chất ức chế 5-alpha-reductase, chẳng hạn như Finasteride, tương quan giữa lợi và hại là chưa rõ ràng.[129]

Bổ sung vitamin dường như không có hiệu quả trong việc ngăn ngừa ung thư.[130] Nồng độ vitamin D trong máu thấp có tương quan với việc tăng nguy cơ ung thư,[131][132][133] nhưng những câu hỏi như: liệu giữa chúng có mối quan hệ nhân quả hay bổ sung vitamin D có tác dụng phòng ngừa hay không thì vẫn chưa có câu trả lời rõ ràng.[134][135] Một đánh giá năm 2014 cho thấy chất việc bổ sung vitamin không có tác động đáng kể đến nguy cơ ung thư.[135] Một đánh giá khác vào cùng năm lại kết luận rằng vitamin D3 có thể làm giảm nguy cơ tử vong do ung thư (giảm được một trường hợp tử vong trong số 150 người được điều trị trong 5 năm), nhưng cũng có một số nghi ngờ xoay quanh chất lượng của những số liệu thu được trong báo cáo này.[136]

Bổ sung Beta-Carotene làm tăng tỷ lệ ung thư phổi ở những người có nguy cơ cao.[137] Việc bổ sung axit folic không có hiệu quả trong việc ngăn ngừa ung thư ruột kết và có thể làm tăng thêm các khối polyp đại tràng.[138] Bổ sung selen cũng chưa được chứng minh là có thể làm giảm nguy cơ ung thư.[139]

Tiêm vắc-xin

Một số loại vắc xin đã được phát triển để ngăn ngừa sự lây nhiễm của một số virus có thể gây ung thư.[140] Vắc-xin ngừa virus HPV (Gardasil và Cervarix) làm giảm nguy cơ phát triển ung thư cổ tử cung.[141] Vắc-xin ngừa viêm gan B giúp ngăn ngừa nhiễm virus viêm gan B và do vậy giúp làm giảm nguy cơ ung thư gan.[142] Việc tiêm hai loại vắc-xin này được khuyến nghị khi điều kiện về nguồn lực cho phép.[143]

Điều trị ung thư

Ung thư có thể được điều trị bằng phẫu thuật, hóa trị liệu, xạ trị liệu, miễn dịch trị liệu hay các phương pháp khác. Việc chọn lựa phương pháp điều trị phụ thuộc vào vị trí và độ (grade) của khối u, giai đoạn của bệnh, cũng như tổng trạng của bệnh nhân. Một số điều trị ung thư thực nghiệm cũng đang được phát triển.

Loại bỏ hoàn toàn khối u mà không làm tổn thương phần còn lại của cơ thể là mục tiêu điều trị. Đôi khi công việc này được thực hiện bằng phẫu thuật, nhưng khả năng xâm lấn ung thư đến các mô lân cận hay lan đến nơi xa ở mức độ vi thể thường hạn chế hiệu quả diều trị. Hiệu quả của hóa trị thì hạn chế bởi độc tính đối với các mô lành khác. Xạ trị cũng gây thương tổn đến mô lành.

Bởi vì ung thư được xem như là tập hợp các bệnh lý, nên dường như chẳng bao giờ có một phác đồ điều trị ung thư đơn lẻ so với khả năng có một phác đồ điều trị duy nhất cho tất cả các bệnh lý nhiễm trùng.

Phẫu thuật

Nếu khối u còn khu trú, phẫu thuật là phương pháp thường được lựa chọn. Ví dụ có phẫu thuật cắt bỏ tuyến vú ở ung thư vú, cắt bỏ tuyến tiền liệt ở ung thư tuyến tiền liệt. Mục đích của phẫu thuật là có thể cắt bỏ chỉ khối u đơn thuần hoặc toàn bộ cơ quan. Khi một tế bào ung thư phát triển thành một khối u khá lớn, việc chỉ cắt bỏ khối u đơn thuần dẫn đến tăng nguy cơ tái phát. Bờ của mô lành cũng thường được cắt bỏ để đảm bảo toàn bộ mô ung thư được loại bỏ. phương pháp này có thể gây tế bào ung thư bị biến dạng và khi ung thư đã di căn thì việc xác định được điểm xuất phát khối u là rất khó để loại bỏ hết.

Bên cạnh việc cắt bỏ khối u nguyên phát, phẫu thuật cần thiết cho phân loại giai đoạn, ví dụ như xác định độ lan tràn của bệnh, xem thử đã có di căn đến các hạch bạch huyết vùng hay chưa. Phân loại giai đoạn cho biết tiên lượng và nhu cầu điều trị bổ sung.

Đôi khi, phẫu thuật cần thiết cho kiểm soát triệu chứng, như chèn ép tủy sống hay tắc ruột. Đây được gọi là điều trị tạm thời.

Hóa trị liệu

Hóa trị liệu là điều trị ung thư bằng thuốc ("thuốc chống ung thư") có khả năng tiêu diệt tế bào ung thư. Chúng can thiệp vào phân bào theo các cách khác nhau, ví dụ như sự sao chép DNA hay quá trình phân chia các nhiễm sắc thể mới được tạo thành. Hầu hết các dạng hóa trị đều nhắm vào các tế bào phân chia nhanh chóng và không đặc hiệu cho tế bào ung thư. Vì vậy, hóa trị có khả năng làm tổn thương các mô lành, nó cũng tiêu diệt các tế bào khỏe của cơ thể trong tủy xương và tế bào tiêu hóa trong ruột. Nó cũng làm hư hại các cơ quan khác như lá lách, thận, tim, phổi... đặc biệt là các mô có tần suất thay thế nhanh chóng (ví dụ như niêm mạc ruột). Những tế bào này thường tự sửa chữa sau khi hóa trị.

Vì một số thuốc hoạt động tốt khi phối hợp với nhau hơn là dùng đơn độc, nên hai hay nhiều thuốc thường được kết hợp cùng lúc với nhau. Đó được gọi là "hóa trị phối hợp"; hầu hết các phác đồ hóa trị ở dạng phối hợp. Ví dụ như tác dụng hỗ trợ thuốc ung thư của mật gấu ngựa

Một kỹ thuật mới liên quan đến việc lấy mẫu mô của bệnh nhân trước khi hóa trị. Những mẫu mô này được kiểm tra để đảm bảo chúng không chứa tế bào ung thư. Mẫu mô này được phát triển nhờ vào kỹ thuật phát triển mô (tissue engineering) sau đó chúng được cấy vào lại trong cơ thể để thay thế cho mô đã bị tổn thương hay hủy hoại bằng cách nào đó bởi quá trình hóa trị liều cao. Một dạng khác của phương pháp này là dùng mẫu mô dị gen (allogenic) (lấy từ người cho khác) thay cho mô của chính bệnh nhân4.

Miễn dịch trị liệu (Tăng cường hệ miễn dịch)

Miễn dịch trị liệu ung thư là sử dụng cơ chế miễn nhiễm chống lại khối u. Chúng được dùng trong các dạng ung thư khác nhau, như ung thư vú (trastuzumab/Herceptin®) và leukemia (gemtuzumab ozogamicin/Mylotarg®). Các chất đó là kháng thể đơn dòng nhằm chống lại các protein đặc trưng cho các tế bào ung thư, hay các cytokine điều hoà đáp ứng của hệ miễn dịch. -Miễn dịch trị liệu là kích hoạt và làm tăng số lượng của các tế bào miễn dịch của cơ thể gọi là macrophage và tế bào "sát thủ tự nhiên" NK Cell. Macrophage là hàng rào miễn dịch đầu tiên bảo vệ và chống lại bất cứ yếu tố ngoại lai nào xâm nhập cơ thể, kể cả các tế bào ung thư. NK Cell là một tế bào miễn dịch đặc hiệu có chức năng nhận biết và tiêu diệt tế bào Ung Thư.

Xạ trị liệu

Xạ trị liệu (điều trị bằng tia X hay chiếu xạ) là sử dụng một dạng năng lượng (gọi là phóng xạ ion hoá) để diệt tế bào ung thư và làm teo nhỏ khối u. Xạ trị làm tổn thương hay hủy hoại các tế bào được điều trị ("mô đích") bằng cách làm tổn thương vật chất di truyền của chúng, khiến chúng không thể phát triển và phân chia. Mặc dù xạ trị làm tổn thương cả tế bào ung thư và tế bào lành, hầu hết các tế bào lành có thể hồi phục và hoạt động bình thường. Mục tiêu của xạ trị là làm tổn thương càng nhiều tế bào ung thư trong khi giới hạn tổn thương đối với mô lành lân cận.

Xạ trị có thể được dùng để điều trị hầu hết các loại u đặc, gồm ung thư não, vú, cổ tử cung, thanh quản, tụy, tiền liệt tuyến, da, cột sống, dạ dày, tử cung hay các sarcoma mô mềm. Xạ trị cũng có thể được dùng trong leukemia và lymphoma (ung thư của tế bào tạo máu và hệ thống bạch huyết). Liều xạ trị cho mỗi vị trí tùy thuộc vào một số yếu tố như loại ung thư và có hay không khả năng mô hay cơ quan xung quanh bị tổn thương bởi xạ trị.

Ức chế nội tiết tố

Sự phát triển của hầu hết các mô, bao gồm ung thư, có thể được gia tăng hay bị ức chế bằng cách cung cấp hay ngăn chặn các loại hormone nào đó. Điều này cho phép một phương pháp bổ sung trong điều trị nhiều loại ung thư. Các ví dụ thông thường của khối u nhạy cảm với hormone là một số loại ung thư vú, tiền liệt tuyến, và tuyến giáp. Việc loại bỏ hay ức chế estrogen (đối với ung thư vú), testosterone (ung thư tiền liệt tuyến), hay TSH (ung thư tuyến giáp) là phương pháp điều trị bổ sung quan trọng.

Kiểm soát triệu chứng

Mặc dù kiểm soát triệu chứng không là cách điều trị trực tiếp lên ung thư, nó vẫn được xem là yếu tố quan trọng quyết định chất lượng sống của bệnh nhân, và giữ vai trò quan trọng trong quyết định áp dụng các điều trị khác trên bệnh nhân. Mặc dù mọi thầy thuốc thực hành đều có thể điều trị kiểm soát đau, buồn nôn, nôn, tiêu chảy, xuất huyết và các vấn đề thường gặp khác ở bệnh nhân ung thư, chuyên khoa săn sóc tạm thời (palliative care) đã xuất hiện để đáp ứng nhu cầu kiểm soát triệu chứng ở nhóm bệnh nhân này.

Thuốc giảm đau (thường là các opioid như morphine) và thuốc chống nôn rất thường được sử dụng ở bệnh nhân có các triệu chứng liên hệ đến ung thư.

Các thử nghiệm điều trị

Thử nghiệm điều trị, cũng còn gọi là nghiên cứu điều trị, dùng để kiểm tra các phương pháp điều trị mới trên bệnh nhân ung thư. Mục đích của nghiên cứu này là đi tìm ra các phương pháp tốt hơn để điều trị ung thư và giúp đỡ bệnh nhân ung thư. Các thử nghiệm lâm sàng khảo sát nhiều loại điều trị như thuốc mới, phương pháp phẫu thuật hay xạ trị mới, phối hợp trị liệu mới, hoặc phương pháp điều trị mới như gene liệu pháp.

Thử nghiệm lâm sàng là một trong các giai đoạn cuối cùng của quá trình nghiên cứu ung thư cẩn thận và lâu dài. Việc tìm kiếm phương pháp điều trị mới bắt đầu trong phòng thí nghiệm, ở đó các nhà khoa học lần đầu triển khai và kiểm tra các ý tưởng mới. Nếu một hướng nghiên cứu có triển vọng, bước kế tiếp có thể là thử nghiệm điều trị trên động vật để xem nó ảnh hưởng thế nào đến ung thư trên cơ thể sống đồng thời xem thử độc tính của nó thế nào. Dĩ nhiên, các phương pháp điều trị có kết quả tốt trong phòng thí nghiệm hay trên động vật chưa hẳn đã là tốt trên người. Nghiên cứu được thực hiện trên bệnh nhân ung thư để xác định xem các phương pháp điểu trị hứa hẹn này có an toàn và hiệu quả hay không.

Các bệnh nhân tham gia có thể đựợc giúp đỡ về mặt cá nhân nhờ vào điều trị mà họ nhận được. Họ nhận được sự săn sóc cập nhật nhất từ các chuyên gia ung thư, và họ nhận được hoặc một phương pháp điều trị mới đang được thử nghiệm hoặc một phương pháp điểu trị tiêu chuẩn tốt nhất đang có cho bệnh lý ung thư của họ. Lẽ dĩ nhiên không có sự đảm bảo nào về các phương pháp điều trị mới hay chuẩn này mang lại kết quả tốt. Các phương pháp điều trị mới cũng có những nguy cơ không được xác định, nhưng nếu một phương pháp điều trị mới chứng minh được hiệu quả hay hiệu quả hơn phương pháp chuẩn, các bệnh nhân nghiên cứu có thể nằm trong số những người đầu tiên hưởng được lợi ích này.

Y khoa thế giới ghi nhận một liệu pháp chữa trị ung thư xuất phát từ Việt Nam đang được nghiên cứu và thử nghiệm đó là sử dụng các chế phẩm từ nấm lim xanh – một loài nấm đặc hữu của Việt Nam. Tạp chí Tin tức Y tế xuất bản tại Mỹ số ra tháng 5/2012 cho biết các bác sĩ ở bệnh viện St. John tại Birmingham nước Anh đã thử nghiệm sử dụng nấm lim xanh trong điều trị ung thư và cho kết quả khả quan.

Y học thay thế và bổ sung

Y học thay thế và bổ sung (complementary and alternative medicine - CAM) là nhóm phong phú các hệ thống săn sóc sức khỏe và y tế, thực hành và sản phẩm vốn không được xem là có hiệu quả bởi các chuẩn mực của y học quy ước. Một số phương pháp điều trị không quy ước được dùng "bổ sung" cho điều trị quy ước, nhằm tạo sự thoải mái và nâng cao tinh thần cho bệnh nhân. Một số phương pháp điều trị không quy ước khác được dùng thay thế điều trị quy ước với hy vọng chữa lành ung thư.

Các phương pháp bổ sung thông thường như cầu nguyện hay các biện pháp tâm lý như "tưởng tượng." Nhiều người cảm thấy phương pháp này mang lợi ích cho họ, nhưng hầu hết không chứng minh được tính khoa học và vì thể phải đối diện với sự hồ nghi. Các phương pháp bổ sung khác bao gồm y học cổ truyền như Đông y (thuốc nam/thuốc bắc).

Nhiều biện pháp điều trị thay thế đã được sử dụng trong ung thư ở thế kỷ qua. Tính hấp dẫn của trị liệu thay thế đến từ các nguy cơ gây chán nản với điều trị, chi phí và tác dụng phụ của điều trị quy ước, hoặc triển vọng chữa lành thấp. Những người đề nghị các phương pháp này không thể hay không muốn chứng minh tính hiệu quả bằng các tiêu chuẩn quy ước. Các điều trị thay thế bao gồm chế độ ăn đặc biệt hoặc bổ sung thành phần thức ăn (ví dụ "chế độ ăn nho" hay điều trị vitamin liều cao), các dụng cụ điện (ví dụ "các máy xoa bóp"), các chất có công thức đặc biệt (như laetrile), sử dụng không theo quy ước các thuốc quy ước (như insulin), xổ ruột hay thụt tháo, các thao tác vật lý trên cơ thể. Một vài phương pháp điều trị này mang tính lừa dối hay xảo thuật. Tóm lại chúng được đánh giá bởi các giới hồ nghi như phương pháp lang vườn điều trị ung thư. Một danh sách có giải thích các phương pháp điều trị này có sẵn tại Quackwatch (Quan sát lang vườn) [1]. Hầu hết các thầy thuốc chống lại việc sử dụng các phương pháp này đơn độc trong điều trị các bệnh lý có khả năng tử vong như ung thư.

Dịch tễ học

Ở các nước phương Tây như Mỹ1 và Anh2, ung thư đang vượt qua bệnh tim mạch là nguyên nhân gây chết hàng đầu. Ở nhiều quốc gia thuộc Thế giới thứ ba tỷ lệ phát hiện ung thư (đến mức có thể tính được) có vẻ thấp hơn nhiều, hầu hết do bởi tỷ lệ tử vong cao hơn vì các bệnh nhiễm trùng và chấn thương. Với sự gia tăng kiểm soát sốt rétlao ở một số nước Thế giới thứ ba, tỷ lệ ung thư được trông đợi sẽ tăng lên; điều này được gọi là hiện tượng tảng băng trong thuật ngữ dịch tễ học.

Dịch tễ học ung thư phản ánh sát sự phân bố yếu tố nguy cơ ở các nước khác nhau. Ung thư biểu mô tế bào gan (ung thư gan) hiếm gặp ở các nước phương Tây nhưng là ung thư chính ở Trung Quốc và các nước lân cận, hầu hết do hiện diện nội dịch của viêm gan Baflatoxin trong dân cư. Cũng vậy, với việc hút thuốc lá đang càng ngày càng phổ biến ở các nước Thế giới thứ ba, tỷ lệ mắc ung thư phổi cũng tăng theo hướng song song.

Đối diện với ung thư

Nhiều tổ chức địa phương cung cấp các dịch vụ thực hành và hỗ trợ khác nhau cho các bệnh nhân ung thư. Hỗ trợ gồm các hình thức nhóm hỗ trợ, tham vấn, khuyên nhủ, hỗ trợ tài chính, vận chuyển đi lại trong điều trị, hay các thông tin về ung thư. Các tổ chức lân cận, các người cung cấp các dịch vụ y tế địa phương, hay các bệnh viện khu vực là nơi tốt để tìm kiếm hỗ trợ.

Mặc dù có một số người lưỡng lự trong việc tìm kiếm tham vấn, các nghiên cứu chỉ ra rằng có người nào đó để trao đổi giúp giảm căng thẳng tinh thần và giúp họ về mặt tinh thần và thể chất. Tham vấn cũng có thể giúp hỗ trợ tình cảm đối với bệnh nhân ung thư và giúp họ hiểu tốt hơn bệnh lý của họ. Các dạng tham vấn khác nhau là cá nhân, nhóm, gia đình và tự giúp nhau (đôi khi được gọi là tham vấn đồng hành), thăm viếng người quá cố, bệnh nhân với bệnh nhân và vấn đề tình dục.

Nhiều tổ chức chính phủ và từ thiện được thành lập để giúp đỡ các bệnh nhân đối diện với ung thư. Các tổ chức này thường liên quan đến dự phòng ung thư, điều trị ung thư và nghiên cứu ung thư. Ví dụ như: Hội ung thư Mỹ, Tổ chức ung thư BC, Tổ chức xoa dịu ung thư Macmillan, Nghiên cứu ung thư Anh, Hội ung thư Canada, Tổ chức quốc tế nghiên cứu ung thưViện ung thư quốc gia (Mỹ).

Tác động đối với xã hội

Ung thư có tiếng là căn bệnh chết chóc. Tuy nhiên điều này chỉ đúng cho một vài dạng cụ thể nào đó. Một số loại ung thư có tiên lượng còn tốt hơn các bệnh không ác tính như suy timtai biến mạch máu não.

Các bệnh lý ác tính diễn tiến và lan tỏa có ảnh hưởng quan trọng đến chất lượng sống của bệnh nhân, và nhiều điều trị (như hoá trị) có thể có tác dụng phụ nặng nề. Ở giai đoạn tiến triển ung thư, nhiều bệnh nhân các săn sóc tăng cường, và ảnh hưởng đến người thân và bạn bè. Giải pháp săn sóc tạm thời có thể là săn sóc điều dưỡng nội trú vĩnh viễn hay ngắn hạn.

Nghiên cứu ung thư

Nghiên cứu ung thư là nỗ lực khoa học nhằm tìm hiểu quá trinh bệnh lý và phát hiện các phương pháp điều trị có thể áp dụng được. Trong khi ung thư tăng theo cấp lũy tiến từ thập niên cuối của thế kỷ XX, các phương pháp điều trị mới triệt để chỉ phát hiện và giới thiệu một cách từ tốn.

Ức chế men tyrosine kinases (imatinibgefitinib) vào cuối thập niên 1990 được xem như là bước đột phá lớn, chúng can thiệp một cách đặc hiệu vào protein đặc hiệu của khối u. Kháng thể đơn dòng chứng tỏ là một tiến bộ lớn khác trong điều trị ung thư.

Hiện tình bệnh ung thư

Mỗi năm, 14,1 triệu người được chẩn đoán mắc bệnh ung thư và 8,2 triệu người chết vì căn bệnh này. Trong một so sánh tổng thể, cứ 4 người chết thì có 1 chết vì bệnh có bướu. Nam giới thường mắc bệnh ung thư phổi và phế quảnung thư tuyến tiền liệt, ở nữ giới, ung thư vú là nguyên nhân gây tử vong nhiều nhất, tiếp theo là ung thư phổi và phế quản.[144] Hiện khoảng 23 triệu người đang sống chung với ung thư. Nếu không có các biện pháp can thiệp kịp thời thì con số này sẽ lên tới 30 triệu vào năm 2020.[145] Những việc phòng ngừa đúng cách và sống lành mạnh có thể giảm một phần ba những trường hợp mắc bệnh, một phần ba nữa có thể giảm qua việc thường xuyên kiểm tra sức khỏe và xét nghiệm sàng lọc sớm.[144][145]

Tại các nước phát triển, ung thư là nguyên nhân gây tử vong đứng hàng thứ hai sau tim mạch. Ở các nước đang phát triển, ung thư đứng hàng thứ ba sau bệnh nhiễm trùng, ký sinh trùng và tim mạch.[145]

Vào Ngày ung thư thế giới năm 2010, người đoạt giải Nobel về y học Harald zur Hausen khởi xướng việc nâng cao ý thức của người dân toàn cầu, và đề nghị cha mẹ và ông bà trên thế giới nên nêu gương sống lành mạnh cho trẻ em và các cháu: "Lối sống sẽ góp phần đáng kể vào việc mà bạn và con bạn được khỏe mạnh. Ai sống phóng túng, nguy hiểm, không chỉ gây hại cho sức khỏe của chính mình, mà còn của con trẻ của mình... Một sự thay đổi lối sống lâu dài là có thể ngăn chặn khoảng một nửa trong số tất cả các bệnh ung thư".[146]

Việt Nam

Các số liệu

Theo số liệu của Tổ chức Y tế thế giới (WHO), Việt Nam là nước có số lượng bệnh nhân ung thư chết cao nhất thế giới với 315 người chết mỗi ngày, tương ứng 115.000 người chết/năm.[147][148] Tốc độ gia tăng bệnh ung thư ở Việt Nam đứng thứ 2 thế giới, cứ mỗi ngày Việt Nam lại có thêm 450 người mắc mới ung thư, tương đương 165.000 ca mắc mới mỗi năm.[148][149].

Theo thống kê của ngành Ung thư và Bộ Y tế, mỗi năm Việt Nam có khoảng 150 ngàn ca mới mắc và trên 75 ngàn trường hợp tử vong do ung thư. Trong bản đồ ung thư thế giới, tỷ lệ mắc ung thư ở nam giới Việt Nam được xếp vào nhóm nước cao thứ 3, với gần 200 ca mắc trên 100.000 người. Tuy nhiên, tỷ lệ nam giới tử vong do ung thư ở Việt Nam lại nằm trong nhóm nước dẫn đầu thế giới, với hơn 142 trường hợp tử vong trong số 100.000 người.[150] Tại các nước phát triển, trên 80% ca bệnh ung thư có thể chữa khỏi được trong khi ở Việt Nam, tỷ lệ chữa khỏi ung thư ở nam giới chỉ là 33%, nữ giới là 40%.[151] [152]

Ước tính trong năm 2020 sẽ có ít nhất gần 200.000 ca ung thư mới mắc. Dẫn đầu ở nam là ung thư phổi, sau đó đến dạ dày, gan, đại trực tràng, thực quản, vòm, hạch, máu, tiền liệt tuyến... Tỷ lệ mắc mới ở nữ nhiều nhất lần lượt là ung thư vú, dạ dày, phổi, đại trực tràng, cổ tử cung, giáp trạng, buồng trứng...[145]

Chất lượng số liệu thống kê ung thư

Các báo chí Việt Nam thường lấy thông tin Việt Nam xếp hạng 78/172 quốc gia và thuộc top 2 trên bản đồ ung thư thế giới để cho rằng xếp hạng ung thư ở Việt Nam ở mức trung bình của thế giới. Tuy nhiên thực tế Việt Nam đang số liệu ung thư thống kê từ năm 2010 đến nay chưa được cập nhật, trong khi năm 2010 số lượng ca ung thư đã tăng gần 2 lần so với 10 năm trước đó. Dựa vào số liệu của năm 2010, WHO xếp Việt Nam đứng thứ 78. Từ năm 2010 đến nay chưa được cập nhật số liệu, do đó chưa xác định được xếp hạng chính xác của Việt Nam trên bản đồ ung thư thế giới khi ngành y tế chưa tiến hành một cuộc điều tra mới. Giáo sư Nguyễn Chấn Hùng, Chủ tịch Hội Ung thư Việt Nam thừa nhận: "Trong khi trên thế giới cứ 5 năm lại công bố kết quả điều tra về ung thư một lần thì tại nước ta gần 7 năm qua (-tính đến 2016) vẫn chưa có điều tra mới. Số liệu điều tra về ung thư ở Việt Nam rất cũ và tản mạn." [153] Do chất lượng thống kê thấp, số lượng người chết và người mắc ung thư tại Việt Nam có thể cao hơn gấp nhiều lần bởi hạ tầng ngành y tế của Việt Nam còn nhiều hạn chế trong cả phát hiện và điều trị bệnh. Trung tâm nghiên cứu ung thư của Vương quốc Anh chỉ chấm điểm 4/6 cho chất lượng dữ liệu y tế của Việt Nam (Mức 6 tức là mức kém tin tưởng nhất đối với dữ liệu y tế của toàn bộ các nước ở châu Phi). Các chuyên gia nghiên cứu thuộc Viện nghiên cứu ung thư Hoa Kỳ đã chỉ ra rằng, chính trình độ phát triển rất kém của hệ thống y tế các nước có thu nhập thấp và trung bình thấp khiến số liệu ung thư được công bố thấp hơn rất nhiều lần so với thực tế.[154]

Tỷ lệ phát hiện ung thư qua các nghiên cứu, khảo sát ở Việt Nam cao hơn đáng kể so với tỉ lệ ghi nhận. Tính tới năm 2016 Việt Nam mới chỉ có 9 địa phương có đơn vị ghi nhận ung thư, các số liệu có được chủ yếu từ các bệnh viện, cơ sở y tế và chưa có hệ thống giám sát ung thư quốc gia. Một nghiên cứu về ung thư thực hiện trên 532.000 người tại Hải Dương, Thanh Hóa, Nam Định, Bắc Ninh, Vĩnh Phúc, Hà Nội, Thái Nguyên, Hải Phòng, Thừa Thiên Huế, Cần Thơ, Kiên Giang, Nghệ An, Thái Bình, Hưng Yên gian đoạn 2011-2015 cho kết quả:

  • Ung thư vú: Tỉ lệ phát hiện ung thư vú là 63,7/100.000 phụ nữ. Trong khi tỉ lệ chỉ là 21-40/100.000 dân.
  • Ung thư cổ tử cung: Tỷ lệ phát hiện qua khám sàng lọc là 22,6/100.000 phụ nữ. Trong khi tỉ lệ ghi nhận ung thư chỉ 5-16/100.000 dân.
  • Ung thư đại trực tràng: Tỷ lệ phát hiện qua khám sàng lọc là 15/100.000 dân. Trong khi tỷ lệ ghi nhận chỉ là 5-9/100.000 dân.

Nguyên nhân

Theo Hiệp hội ung thư Việt Nam, thực phẩm bẩn là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến ung thư,chiếm tới gần 40% trong số các yếu tố gây ung thư. Tại Việt Nam, mỗi ngày có tới gần 550 ca ung thư mới.[155]

- Theo PGS. TS Trần Văn Thuấn, 80% nguyên do gây ra bệnh ung thư là do môi trường bên ngoài:[152]

  • Thuốc lá là nguyên nhân của trên 30% trong tổng số các loại ung thư bao gồm ung thư phổi. Có tới trên 90% bệnh ung thư phổi có liên quan tới thuốc lá. Bên cạnh đó, các loại ung thư khác như khoang miệng, thực quản, hà họng tinh quản, thậm chí, ung thư vú, ung thư cổ tử cung ở nữ cũng có liên quan tới thuốc lá.
  • Chế độ dinh dưỡng không hợp lý, chế độ ăn có quá nhiều chất đạm, mỡ, đặc biệt là mỡ động vật, ít hoa quả và rau xanh và dùng các loại thực phẩm không rõ nguồn gốc, đặc biệt là các thực phẩm có bảo quản thuốc thực phẩm.
  • Nhiễm trùng: nhiễm các siêu vi viêm gan B,C sẽ dẫn tới viêm gan, ung thư gan. Nhiễm virut HPV thì sẽ gây ra ung thư cổ tử cung, nhiễm vi khuẩn HP thì sẽ gây ra ung thư dạ dày.
  • Khoảng 5 -10% ung thư có liên quan tới yếu tố di truyền.

- Theo giáo sư Nguyễn Bá Đức, phó chủ tịch Hội Ung thư Việt Nam, 35% số ca mới mắc có nguyên nhân do ăn phải thực phẩm bẩn chứa chất gây ung thư.[156]

Xem thêm

Tham khảo

Chú thích

  1. ^ a b c “Cancer – Signs and symptoms”. NHS Choices. Bản gốc lưu trữ ngày 8 tháng 6 năm 2014. Truy cập ngày 10 tháng 6 năm 2014.
  2. ^ a b c d e f g “Cancer”. World Health Organization. ngày 12 tháng 9 năm 2018. Truy cập ngày 19 tháng 12 năm 2018.
  3. ^ a b c d e f g h Anand P, Kunnumakkara AB, Sundaram C, Harikumar KB, Tharakan ST, Lai OS, Sung B, Aggarwal BB (tháng 9 năm 2008). “Cancer is a preventable disease that requires major lifestyle changes”. Pharmaceutical Research. 25 (9): 2097–116. doi:10.1007/s11095-008-9661-9. PMC 2515569. PMID 18626751.
  4. ^ a b “Targeted Cancer Therapies”. cancer.gov. National Cancer Institute. 26 tháng 2 năm 2018. Truy cập ngày 28 tháng 3 năm 2018.
  5. ^ a b “SEER Stat Fact Sheets: All Cancer Sites”. National Cancer Institute. Bản gốc lưu trữ ngày 26 tháng 9 năm 2010. Truy cập ngày 18 tháng 6 năm 2014.
  6. ^ a b “GBD 2015 Tỷ lệ và sự lây lan bệnh tật và thương tật, Cộng tác viên. (8 tháng 10 năm 2016). "Tần suất, tỷ lệ, và tỷ lệ mắc bệnh, thương tích ở toàn cầu, khu vực và quốc gia, 1990-2015: một phân tích có hệ thống về Gánh nặng Bệnh tật Toàn cầu năm 2015.". Lancet. 388 (10053): 1545-1602. PMC 5055577 Tự do tiếp cận được. PMID 27733282. doi: 10.1016 / S0140-6736 (16) 31678-6”.
  7. ^ a b GBD 2015 Mortality and Causes of Death, Collaborators. (8 tháng 10 năm 2016). “Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980–2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015”. Lancet. 388 (10053): 1459–1544. doi:10.1016/s0140-6736(16)31012-1. PMC 5388903. PMID 27733281.
  8. ^ a b c d “Defining Cancer”. National Cancer Institute. ngày 17 tháng 9 năm 2007. Truy cập ngày 28 tháng 3 năm 2018.
  9. ^ “Obesity and Cancer Risk”. National Cancer Institute. ngày 3 tháng 1 năm 2012. Bản gốc lưu trữ ngày 4 tháng 7 năm 2015. Truy cập ngày 4 tháng 7 năm 2015.
  10. ^ Jayasekara H, MacInnis RJ, Room R, English DR (tháng 5 năm 2016). “Long-Term Alcohol Consumption and Breast, Upper Aero-Digestive Tract and Colorectal Cancer Risk: A Systematic Review and Meta-Analysis”. Alcohol and Alcoholism. 51 (3): 315–30. doi:10.1093/alcalc/agv110. PMID 26400678.
  11. ^ a b c d World Cancer Report 2014. World Health Organization. 2014. tr. Chapter 1.1. ISBN 978-92-832-0429-9. Bản gốc lưu trữ ngày 12 tháng 7 năm 2017.
  12. ^ “Heredity and Cancer”. American Cancer Society. Bản gốc lưu trữ ngày 2 tháng 8 năm 2013. Truy cập ngày 22 tháng 7 năm 2013.
  13. ^ “How is cancer diagnosed?”. American Cancer Society. 29 tháng 1 năm 2013. Bản gốc lưu trữ ngày 14 tháng 7 năm 2014. Truy cập ngày 10 tháng 6 năm 2014.
  14. ^ a b c Kushi LH, Doyle C, McCullough M, Rock CL, Demark-Wahnefried W, Bandera EV, Gapstur S, Patel AV, Andrews K, Gansler T (2012). “American Cancer Society Guidelines on nutrition and physical activity for cancer prevention: reducing the risk of cancer with healthy food choices and physical activity”. CA Cancer J Clin. 62 (1): 30–67. doi:10.3322/caac.20140. PMID 22237782. S2CID 2067308.
  15. ^ “Parkin DM, Boyd L, Walker LC (Tháng 12 năm 2011). "16. Tỷ lệ ung thư do lối sống và các yếu tố môi trường ở Anh năm 2010". Tạp chí Ung thư Anh. 105 Suppl 2: S77-81. PMC 3252065 Tự do tiếp cận được. PMID 22158327. doi: 10.1038 / bjc.2011.489”.
  16. ^ a b “Báo cáo về Ung thư Thế giới năm 2014. Tổ chức Y tế Thế giới. 2014. Trang. Chương 4.7. ISBN 9283204298”.
  17. ^ World Cancer Report 2014. World Health Organization. 2014. tr. Chapter 1.3. ISBN 978-92-832-0429-9. Bản gốc lưu trữ ngày 12 tháng 7 năm 2017.
  18. ^ Sciacovelli, Marco; Schmidt, Christina; Maher, Eamonn R.; Frezza, Christian (2020). “Metabolic Drivers in Hereditary Cancer Syndromes”. Annual Review of Cancer Biology. 4: 77–97. doi:10.1146/annurev-cancerbio-030419-033612.
  19. ^ a b World Cancer Report 2014. World Health Organization. 2014. tr. Chapter 1.1. ISBN 978-92-832-0429-9.
  20. ^ “Báo cáo về Ung thư Thế giới năm 2014. Tổ chức Y tế Thế giới. 2014. Trang 1.1. ISBN 9283204298”.
  21. ^ “Jemal A, Bray F, Trung tâm MM, Ferlay J, Phường E, Forman D (Tháng 2 năm 2011). "Số liệu thống kê về ung thư toàn cầu". Cà. 61 (2): 69-90. PMID 21296855. doi: 10.3322 / caac.20107”.
  22. ^ Jemal A, Bray F, Center MM, Ferlay J, Ward E, Forman D (tháng 2 năm 2011). “Global cancer statistics”. Ca. 61 (2): 69–90. doi:10.3322/caac.20107. PMID 21296855.
  23. ^ “Báo cáo về Ung thư Thế giới năm 2014. Tổ chức Y tế Thế giới. 2014. Trang. Chương 6.7. ISBN 9283204298”.
  24. ^ “What is cancer?”. cancer.gov. National Cancer Institute. 17 tháng 9 năm 2007. Truy cập ngày 28 tháng 3 năm 2018.
  25. ^ “Cancer Glossary”. cancer.org. American Cancer Society. Bản gốc lưu trữ ngày 1 tháng 9 năm 2013. Truy cập ngày 11 tháng 9 năm 2013.
  26. ^ a b c d Hanahan D, Weinberg RA (tháng 1 năm 2000). “The hallmarks of cancer”. Cell. 100 (1): 57–70. doi:10.1016/S0092-8674(00)81683-9. PMID 10647931.
  27. ^ a b Hanahan D, Weinberg RA (tháng 3 năm 2011). “Hallmarks of cancer: the next generation”. Cell. 144 (5): 646–74. doi:10.1016/j.cell.2011.02.013. PMID 21376230.
  28. ^ a b c d Little JB (2000). “Chapter 1: Molecular Biology”. Trong Kufe DW, Pollock RE, Weichselbaum RR, Bast RC, Gansler TS, Holland JF, Frei E (biên tập). Cancer medicine (ấn bản 6). Hamilton, Ont: B.C. Decker. ISBN 978-1-55009-113-7. Bản gốc lưu trữ ngày 2 tháng 1 năm 2016.
  29. ^ Anguiano L, Mayer DK, Piven ML, Rosenstein D (July–August 2012). “A literature review of suicide in cancer patients”. Cancer Nursing. 35 (4): E14–26. doi:10.1097/NCC.0b013e31822fc76c. PMID 21946906.
  30. ^ O'Dell, edited by Michael D. Stubblefield, Michael W. (2009). Cancer rehabilitation principles and practice. New York: Demos Medical. tr. 983. ISBN 978-1-933864-33-4.Quản lý CS1: văn bản dư: danh sách tác giả (liên kết)
  31. ^ Fearon K, Strasser F, Anker SD, Bosaeus I, Bruera E, Fainsinger RL, và đồng nghiệp (tháng 5 năm 2011). “Definition and classification of cancer cachexia: an international consensus”. The Lancet. Oncology. 12 (5): 489–95. doi:10.1016/S1470-2045(10)70218-7. PMID 21296615.
  32. ^ Dimitriadis GK, Angelousi A, Weickert MO, Randeva HS, Kaltsas G, Grossman A (tháng 6 năm 2017). “Paraneoplastic endocrine syndromes”. Endocrine-Related Cancer. 24 (6): R173–R190. doi:10.1530/ERC-17-0036. PMID 28341725.
  33. ^ “Share of cancer deaths attributed to tobacco”. Our World in Data. Truy cập ngày 5 tháng 3 năm 2020.
  34. ^ Manton, K.G.; Akushevich, Igor; Kravchenko, Julia (28 tháng 12 năm 2008). Cancer Mortality and Morbidity Patterns in the U.S. Population: An Interdisciplinary Approach. Springer Science & Business Media. ISBN 978-0-387-78193-8. The term environment refers not only to air, water, and soil but also to substances and conditions at home and at the workplace, including diet, smoking, alcohol, drugs, exposure to chemicals, sunlight, ionizing radiation, electromagnetic fields, infectious agents, etc. Lifestyle, economic and behavioral factors are all aspects of our environment. Đã bỏ qua tham số không rõ |name-list-format= (gợi ý |name-list-style=) (trợ giúp)
  35. ^ Islami F, Goding Sauer A, Miller KD, Siegel RL, Fedewa SA, Jacobs EJ, McCullough ML, Patel AV, Ma J, Soerjomataram I, Flanders WD, Brawley OW, Gapstur SM, Jemal A (tháng 1 năm 2018). “Proportion and number of cancer cases and deaths attributable to potentially modifiable risk factors in the United States”. Ca. 68 (1): 31–54. doi:10.3322/caac.21440. PMID 29160902.
  36. ^ a b Cohen S, Murphy ML, Prather AA (tháng 1 năm 2019). “Ten Surprising Facts About Stressful Life Events and Disease Risk”. Annual Review of Psychology. 70: 577–597. doi:10.1146/annurev-psych-010418-102857. PMC 6996482. PMID 29949726. the strongest conclusion derived from decades of research on stressors and cancer is that stressful events may be associated with decreased cancer survival but are probably not associated with disease incidence (Chida et al. 2008).
  37. ^ Heikkilä K, Nyberg ST, Theorell T, Fransson EI, Alfredsson L, Bjorner JB, và đồng nghiệp (tháng 2 năm 2013). “Work stress and risk of cancer: meta-analysis of 5700 incident cancer events in 116,000 European men and women”. BMJ. 346: f165. doi:10.1136/bmj.f165. PMC 3567204. PMID 23393080.
  38. ^ Tolar J, Neglia JP (tháng 6 năm 2003). “Transplacental and other routes of cancer transmission between individuals”. Journal of Pediatric Hematology/Oncology. 25 (6): 430–4. doi:10.1097/00043426-200306000-00002. PMID 12794519.
  39. ^ Biesalski HK, Bueno de Mesquita B, Chesson A, Chytil F, Grimble R, Hermus RJ, Köhrle J, Lotan R, Norpoth K, Pastorino U, Thurnham D (1998). “European Consensus Statement on Lung Cancer: risk factors and prevention. Lung Cancer Panel”. Ca. 48 (3): 167–76, discussion 164–66. doi:10.3322/canjclin.48.3.167. PMID 9594919.
  40. ^ Kuper H, Boffetta P, Adami HO (tháng 9 năm 2002). “Tobacco use and cancer causation: association by tumour type”. Journal of Internal Medicine. 252 (3): 206–24. doi:10.1046/j.1365-2796.2002.01022.x. PMID 12270001.
  41. ^ a b Kuper H, Adami HO, Boffetta P (tháng 6 năm 2002). “Tobacco use, cancer causation and public health impact”. Journal of Internal Medicine. 251 (6): 455–66. doi:10.1046/j.1365-2796.2002.00993.x. PMID 12028500.
  42. ^ Sasco AJ, Secretan MB, Straif K (tháng 8 năm 2004). “Tobacco smoking and cancer: a brief review of recent epidemiological evidence”. Lung Cancer. 45 Suppl 2: S3–9. doi:10.1016/j.lungcan.2004.07.998. PMID 15552776.
  43. ^ Thun MJ, Jemal A (tháng 10 năm 2006). “How much of the decrease in cancer death rates in the United States is attributable to reductions in tobacco smoking?”. Tobacco Control. 15 (5): 345–47. doi:10.1136/tc.2006.017749. PMC 2563648. PMID 16998161.
  44. ^ Dubey S, Powell CA (tháng 5 năm 2008). “Update in lung cancer 2007”. American Journal of Respiratory and Critical Care Medicine. 177 (9): 941–46. doi:10.1164/rccm.200801-107UP. PMC 2720127. PMID 18434333.
  45. ^ Schütze M, Boeing H, Pischon T, Rehm J, Kehoe T, Gmel G, Olsen A, Tjønneland AM, Dahm CC, Overvad K, Clavel-Chapelon F, Boutron-Ruault MC, Trichopoulou A, Benetou V, Zylis D, Kaaks R, Rohrmann S, Palli D, Berrino F, Tumino R, Vineis P, Rodríguez L, Agudo A, Sánchez MJ, Dorronsoro M, Chirlaque MD, Barricarte A, Peeters PH, van Gils CH, Khaw KT, Wareham N, Allen NE, Key TJ, Boffetta P, Slimani N, Jenab M, Romaguera D, Wark PA, Riboli E, Bergmann MM (tháng 4 năm 2011). “Alcohol attributable burden of incidence of cancer in eight European countries based on results from prospective cohort study”. BMJ. 342: d1584. doi:10.1136/bmj.d1584. PMC 3072472. PMID 21474525.
  46. ^ Irigaray P, Newby JA, Clapp R, Hardell L, Howard V, Montagnier L, Epstein S, Belpomme D (tháng 12 năm 2007). “Lifestyle-related factors and environmental agents causing cancer: an overview”. Biomedicine & Pharmacotherapy. 61 (10): 640–58. doi:10.1016/j.biopha.2007.10.006. PMID 18055160.
  47. ^ a b “WHO calls for prevention of cancer through healthy workplaces” (Thông cáo báo chí). World Health Organization. 27 tháng 4 năm 2007. Bản gốc lưu trữ ngày 12 tháng 10 năm 2007. Truy cập ngày 13 tháng 10 năm 2007.
  48. ^ a b c Kushi LH, Byers T, Doyle C, Bandera EV, McCullough M, McTiernan A, Gansler T, Andrews KS, Thun MJ (2006). “American Cancer Society Guidelines on Nutrition and Physical Activity for cancer prevention: reducing the risk of cancer with healthy food choices and physical activity”. Ca. 56 (5): 254–81, quiz 313–14. doi:10.3322/canjclin.56.5.254. PMID 17005596.
  49. ^ Bhaskaran K, Douglas I, Forbes H, dos-Santos-Silva I, Leon DA, Smeeth L (tháng 8 năm 2014). “Body-mass index and risk of 22 specific cancers: a population-based cohort study of 5·24 million UK adults”. Lancet. 384 (9945): 755–65. doi:10.1016/S0140-6736(14)60892-8. PMC 4151483. PMID 25129328.
  50. ^ a b c Park S, Bae J, Nam BH, Yoo KY (2008). “Aetiology of cancer in Asia”. Asian Pacific Journal of Cancer Prevention. 9 (3): 371–80. PMID 18990005. Bản gốc lưu trữ ngày 4 tháng 9 năm 2011.
  51. ^ Brenner H, Rothenbacher D, Arndt V (2009). Epidemiology of stomach cancer. Methods in Molecular Biology (Clifton, NJ). Methods in Molecular Biology. 472. tr. 467–77. doi:10.1007/978-1-60327-492-0_23. ISBN 978-1-60327-491-3. PMC 2166976. PMID 19107449.
  52. ^ Buell P, Dunn JE (tháng 5 năm 1965). “Cancer Mortality Among Japanese Issei and Nisei of California”. Cancer. 18 (5): 656–64. doi:10.1002/1097-0142(196505)18:5<656::AID-CNCR2820180515>3.0.CO;2-3. PMID 14278899.
  53. ^ Pagano JS, Blaser M, Buendia MA, Damania B, Khalili K, Raab-Traub N, Roizman B (tháng 12 năm 2004). “Infectious agents and cancer: criteria for a causal relation”. Seminars in Cancer Biology. 14 (6): 453–71. doi:10.1016/j.semcancer.2004.06.009. PMID 15489139.
  54. ^ Ljubojevic S, Skerlev M (2014). “HPV-associated diseases”. Clinics in Dermatology. 32 (2): 227–34. doi:10.1016/j.clindermatol.2013.08.007. PMID 24559558.
  55. ^ Samaras V, Rafailidis PI, Mourtzoukou EG, Peppas G, Falagas ME (tháng 6 năm 2010). “Chronic bacterial and parasitic infections and cancer: a review”. Journal of Infection in Developing Countries. 4 (5): 267–81. doi:10.3855/jidc.819. PMID 20539059. Bản gốc lưu trữ ngày 4 tháng 10 năm 2011.
  56. ^ a b “Radiation” (bằng tiếng Anh). National Cancer Institute. 29 tháng 4 năm 2015. Truy cập ngày 8 tháng 6 năm 2019.
  57. ^ a b c “Sunlight” (bằng tiếng Anh). National Cancer Institute. 29 tháng 4 năm 2015. Truy cập ngày 8 tháng 6 năm 2019.
  58. ^ “Cancer prevention”. WHO. Truy cập ngày 8 tháng 6 năm 2019.
  59. ^ a b c d e Little JB (2000). “Chapter 14: Ionizing Radiation”. Trong Kufe DW, Pollock RE, Weichselbaum RR, Bast RC, Gansler TS, Holland JF, Frei E (biên tập). Cancer medicine (ấn bản 6). Hamilton, Ont: B.C. Decker. ISBN 978-1-55009-113-7. Bản gốc lưu trữ ngày 2 tháng 1 năm 2016.
  60. ^ Brenner DJ, Hall EJ (tháng 11 năm 2007). “Computed tomography—an increasing source of radiation exposure”. The New England Journal of Medicine. 357 (22): 2277–84. doi:10.1056/NEJMra072149. PMID 18046031.
  61. ^ a b Cleaver JE, Mitchell DL (2000). “15. Ultraviolet Radiation Carcinogenesis”. Trong Bast RC, Kufe DW, Pollock RE, và đồng nghiệp (biên tập). Holland-Frei Cancer Medicine (ấn bản 5). Hamilton, Ontario: B.C. Decker. ISBN 978-1-55009-113-7. Bản gốc lưu trữ ngày 4 tháng 9 năm 2015. Truy cập ngày 31 tháng 1 năm 2011.
  62. ^ “IARC classifies radiofrequency electromagnetic fields as possibly carcinogenic to humans” (PDF). World Health Organization. Bản gốc (PDF) lưu trữ ngày 1 tháng 6 năm 2011.
  63. ^ “Electromagnetic Fields and Cancer” (bằng tiếng Anh). National Cancer Institute. 7 tháng 1 năm 2019. Truy cập ngày 8 tháng 6 năm 2019.
  64. ^ “Cell Phones and Cancer Risk – National Cancer Institute”. Cancer.gov. 8 tháng 5 năm 2013. Truy cập ngày 28 tháng 3 năm 2018.
  65. ^ a b Roukos DH (tháng 4 năm 2009). “Genome-wide association studies: how predictable is a person's cancer risk?”. Expert Review of Anticancer Therapy. 9 (4): 389–92. doi:10.1586/era.09.12. PMID 19374592.
  66. ^ Cunningham D, Atkin W, Lenz HJ, Lynch HT, Minsky B, Nordlinger B, Starling N (tháng 3 năm 2010). “Colorectal cancer”. Lancet. 375 (9719): 1030–47. doi:10.1016/S0140-6736(10)60353-4. PMID 20304247.
  67. ^ Kampman, E. (2007). “A First-Degree Relative with Colorectal Cancer: What Are We Missing?”. Cancer Epidemiology, Biomarkers & Prevention. 16 (1): 1–3. doi:10.1158/1055-9965.EPI-06-0984. ISSN 1055-9965. PMID 17220324.
  68. ^ Coté ML, Liu M, Bonassi S, Neri M, Schwartz AG, Christiani DC, và đồng nghiệp (tháng 9 năm 2012). “Increased risk of lung cancer in individuals with a family history of the disease: a pooled analysis from the International Lung Cancer Consortium”. European Journal of Cancer. 48 (13): 1957–68. doi:10.1016/j.ejca.2012.01.038. PMC 3445438. PMID 22436981.
  69. ^ Bruner DW, Moore D, Parlanti A, Dorgan J, Engstrom P (tháng 12 năm 2003). “Relative risk of prostate cancer for men with affected relatives: systematic review and meta-analysis”. International Journal of Cancer. 107 (5): 797–803. doi:10.1002/ijc.11466. PMID 14566830.
  70. ^ Singletary, S. Eva (2003). “Rating the Risk Factors for Breast Cancer”. Annals of Surgery. 237 (4): 474–82. doi:10.1097/01.SLA.0000059969.64262.87. ISSN 0003-4932. PMC 1514477. PMID 12677142.
  71. ^ Green J, Cairns BJ, Casabonne D, Wright FL, Reeves G, Beral V (tháng 8 năm 2011). “Height and cancer incidence in the Million Women Study: prospective cohort, and meta-analysis of prospective studies of height and total cancer risk”. The Lancet. Oncology. 12 (8): 785–94. doi:10.1016/S1470-2045(11)70154-1. PMC 3148429. PMID 21782509.
  72. ^ a b c d e Maltoni CF, Holland JF (2000). “Chapter 16: Physical Carcinogens”. Trong Bast RC, Kufe DW, Pollock RE, và đồng nghiệp (biên tập). Holland-Frei Cancer Medicine (ấn bản 5). Hamilton, Ontario: B.C. Decker. ISBN 978-1-55009-113-7. Bản gốc lưu trữ ngày 4 tháng 9 năm 2015. Truy cập ngày 31 tháng 1 năm 2011.
  73. ^ a b c d e f g Gaeta JF (2000). “Chapter 17: Trauma and Inflammation”. Trong Bast RC, Kufe DW, Pollock RE, và đồng nghiệp (biên tập). Holland-Frei Cancer Medicine (ấn bản 5). Hamilton, Ontario: B.C. Decker. ISBN 978-1-55009-113-7. Bản gốc lưu trữ ngày 4 tháng 9 năm 2015. Truy cập ngày 27 tháng 1 năm 2011. Đã bỏ qua tham số không rõ |name-list-format= (gợi ý |name-list-style=) (trợ giúp)
  74. ^ Colotta F, Allavena P, Sica A, Garlanda C, Mantovani A (tháng 7 năm 2009). “Cancer-related inflammation, the seventh hallmark of cancer: links to genetic instability”. Carcinogenesis (review). 30 (7): 1073–81. doi:10.1093/carcin/bgp127. PMID 19468060.
  75. ^ Ungefroren H, Sebens S, Seidl D, Lehnert H, Hass R (tháng 9 năm 2011). “Interaction of tumor cells with the microenvironment”. Cell Communication and Signaling. 9 (18): 18. doi:10.1186/1478-811X-9-18. PMC 3180438. PMID 21914164.
  76. ^ Mantovani A (tháng 6 năm 2010). “Molecular pathways linking inflammation and cancer”. Current Molecular Medicine (review). 10 (4): 369–73. doi:10.2174/156652410791316968. PMID 20455855.
  77. ^ Borrello MG, Degl'Innocenti D, Pierotti MA (tháng 8 năm 2008). “Inflammation and cancer: the oncogene-driven connection”. Cancer Letters (review). 267 (2): 262–70. doi:10.1016/j.canlet.2008.03.060. PMID 18502035.
  78. ^ a b c d e f g h i Henderson BE, Bernstein L, Ross RK (2000). “Chapter 13: Hormones and the Etiology of Cancer”. Trong Bast RC, Kufe DW, Pollock RE, và đồng nghiệp (biên tập). Holland-Frei Cancer Medicine (ấn bản 5). Hamilton, Ontario: B.C. Decker. ISBN 978-1-55009-113-7. Bản gốc lưu trữ ngày 10 tháng 9 năm 2017. Truy cập ngày 27 tháng 1 năm 2011.
  79. ^ Rowlands MA, Gunnell D, Harris R, Vatten LJ, Holly JM, Martin RM (tháng 5 năm 2009). “Circulating insulin-like growth factor peptides and prostate cancer risk: a systematic review and meta-analysis”. International Journal of Cancer. 124 (10): 2416–29. doi:10.1002/ijc.24202. PMC 2743036. PMID 19142965.
  80. ^ Han Y, Chen W, Li P, Ye J (tháng 9 năm 2015). “Association Between Coeliac Disease and Risk of Any Malignancy and Gastrointestinal Malignancy: A Meta-Analysis”. Medicine. 94 (38): e1612. doi:10.1097/MD.0000000000001612. PMC 4635766. PMID 26402826.
  81. ^ Axelrad JE, Lichtiger S, Yajnik V (tháng 5 năm 2016). “Inflammatory bowel disease and cancer: The role of inflammation, immunosuppression, and cancer treatment”. World Journal of Gastroenterology. 22 (20): 4794–801. doi:10.3748/wjg.v22.i20.4794. PMC 4873872. PMID 27239106.
  82. ^ Croce CM (tháng 1 năm 2008). “Oncogenes and cancer”. The New England Journal of Medicine. 358 (5): 502–11. doi:10.1056/NEJMra072367. PMID 18234754. S2CID 8813076.
  83. ^ Knudson AG (tháng 11 năm 2001). “Two genetic hits (more or less) to cancer”. Nature Reviews. Cancer. 1 (2): 157–62. doi:10.1038/35101031. PMID 11905807. S2CID 20201610.
  84. ^ Nelson DA, Tan TT, Rabson AB, Anderson D, Degenhardt K, White E (tháng 9 năm 2004). “Hypoxia and defective apoptosis drive genomic instability and tumorigenesis”. Genes & Development. 18 (17): 2095–107. doi:10.1101/gad.1204904. PMC 515288. PMID 15314031.
  85. ^ Merlo LM, Pepper JW, Reid BJ, Maley CC (tháng 12 năm 2006). “Cancer as an evolutionary and ecological process”. Nature Reviews. Cancer. 6 (12): 924–35. doi:10.1038/nrc2013. PMID 17109012. S2CID 8040576.
  86. ^ Baylin SB, Ohm JE (tháng 2 năm 2006). “Epigenetic gene silencing in cancer – a mechanism for early oncogenic pathway addiction?”. Nature Reviews. Cancer. 6 (2): 107–16. doi:10.1038/nrc1799. PMID 16491070. S2CID 2514545.
  87. ^ Kanwal R, Gupta S (tháng 4 năm 2012). “Epigenetic modifications in cancer”. Clinical Genetics. 81 (4): 303–11. doi:10.1111/j.1399-0004.2011.01809.x. PMC 3590802. PMID 22082348.
  88. ^ Baldassarre G, Battista S, Belletti B, Thakur S, Pentimalli F, Trapasso F, Fedele M, Pierantoni G, Croce CM, Fusco A (tháng 4 năm 2003). “Negative regulation of BRCA1 gene expression by HMGA1 proteins accounts for the reduced BRCA1 protein levels in sporadic breast carcinoma”. Molecular and Cellular Biology. 23 (7): 2225–38. doi:10.1128/MCB.23.7.2225-2238.2003. PMC 150734. PMID 12640109./
  89. ^ Schnekenburger M, Diederich M (tháng 3 năm 2012). “Epigenetics Offer New Horizons for Colorectal Cancer Prevention”. Current Colorectal Cancer Reports. 8 (1): 66–81. doi:10.1007/s11888-011-0116-z. PMC 3277709. PMID 22389639.
  90. ^ Jacinto FV, Esteller M (tháng 7 năm 2007). “Mutator pathways unleashed by epigenetic silencing in human cancer”. Mutagenesis. 22 (4): 247–53. doi:10.1093/mutage/gem009. PMID 17412712.
  91. ^ Lahtz C, Pfeifer GP (tháng 2 năm 2011). “Epigenetic changes of DNA repair genes in cancer”. Journal of Molecular Cell Biology. 3 (1): 51–8. doi:10.1093/jmcb/mjq053. PMC 3030973. PMID 21278452.
  92. ^ Bernstein C, Nfonsam V, Prasad AR, Bernstein H (tháng 3 năm 2013). “Epigenetic field defects in progression to cancer”. World Journal of Gastrointestinal Oncology. 5 (3): 43–49. doi:10.4251/wjgo.v5.i3.43. PMC 3648662. PMID 23671730.
  93. ^ Narayanan L, Fritzell JA, Baker SM, Liskay RM, Glazer PM (tháng 4 năm 1997). “Elevated levels of mutation in multiple tissues of mice deficient in the DNA mismatch repair gene Pms2”. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America. 94 (7): 3122–27. Bibcode:1997PNAS...94.3122N. doi:10.1073/pnas.94.7.3122. PMC 20332. PMID 9096356.
  94. ^ Hegan DC, Narayanan L, Jirik FR, Edelmann W, Liskay RM, Glazer PM (tháng 12 năm 2006). “Differing patterns of genetic instability in mice deficient in the mismatch repair genes Pms2, Mlh1, Msh2, Msh3 and Msh6”. Carcinogenesis. 27 (12): 2402–08. doi:10.1093/carcin/bgl079. PMC 2612936. PMID 16728433.
  95. ^ Tutt AN, van Oostrom CT, Ross GM, van Steeg H, Ashworth A (tháng 3 năm 2002). “Disruption of Brca2 increases the spontaneous mutation rate in vivo: synergism with ionizing radiation”. EMBO Reports. 3 (3): 255–60. doi:10.1093/embo-reports/kvf037. PMC 1084010. PMID 11850397.
  96. ^ German J (tháng 3 năm 1969). “Bloom's syndrome. I. Genetical and clinical observations in the first twenty-seven patients”. American Journal of Human Genetics. 21 (2): 196–227. PMC 1706430. PMID 5770175.
  97. ^ O'Hagan HM, Mohammad HP, Baylin SB (tháng 8 năm 2008). Lee JT (biên tập). “Double strand breaks can initiate gene silencing and SIRT1-dependent onset of DNA methylation in an exogenous promoter CpG island”. PLOS Genetics. 4 (8): e1000155. doi:10.1371/journal.pgen.1000155. PMC 2491723. PMID 18704159.
  98. ^ Cuozzo C, Porcellini A, Angrisano T, Morano A, Lee B, Di Pardo A, Messina S, Iuliano R, Fusco A, Santillo MR, Muller MT, Chiariotti L, Gottesman ME, Avvedimento EV (tháng 7 năm 2007). “DNA damage, homology-directed repair, and DNA methylation”. PLOS Genetics. 3 (7): e110. doi:10.1371/journal.pgen.0030110. PMC 1913100. PMID 17616978.
  99. ^ Malkin D (tháng 4 năm 2011). “Li-fraumeni syndrome”. Genes & Cancer. 2 (4): 475–84. doi:10.1177/1947601911413466. PMC 3135649. PMID 21779515.
  100. ^ Fearon ER (tháng 11 năm 1997). “Human cancer syndromes: clues to the origin and nature of cancer”. Science. 278 (5340): 1043–50. Bibcode:1997Sci...278.1043F. doi:10.1126/science.278.5340.1043. PMID 9353177.
  101. ^ Vogelstein B, Papadopoulos N, Velculescu VE, Zhou S, Diaz LA, Kinzler KW (tháng 3 năm 2013). “Cancer genome landscapes”. Science. 339 (6127): 1546–58. Bibcode:2013Sci...339.1546V. doi:10.1126/science.1235122. PMC 3749880. PMID 23539594.
  102. ^ a b “Metastatic Cancer: Questions and Answers”. National Cancer Institute. 12 tháng 5 năm 2015. Truy cập ngày 28 tháng 3 năm 2018.
  103. ^ “What is Metastasized Cancer?”. National Comprehensive Cancer Network. Bản gốc lưu trữ ngày 7 tháng 7 năm 2013. Truy cập ngày 18 tháng 7 năm 2013.
  104. ^ Galway K, Black A, Cantwell M, Cardwell CR, Mills M, Donnelly M (tháng 11 năm 2012). “Psychosocial interventions to improve quality of life and emotional wellbeing for recently diagnosed cancer patients”. The Cochrane Database of Systematic Reviews. 11: CD007064. doi:10.1002/14651858.cd007064.pub2. PMC 6457819. PMID 23152241.
  105. ^ “What Is Cancer?”. National Cancer Institute. 9 tháng 2 năm 2015.
  106. ^ Varricchio, Claudette G. (2004). A cancer source book for nurses. Boston: Jones and Bartlett Publishers. tr. 229. ISBN 978-0-7637-3276-9. Đã bỏ qua tham số không rõ |name-list-format= (gợi ý |name-list-style=) (trợ giúp)
  107. ^ Đỗ Tường Huân (25 tháng 6 năm 2019). “Ung thư là gì? Sự khác biệt giữa tế bào ung thư và tế bào bình thường”. Vinmec.
  108. ^ “Phân loại các khối u”. Bệnh viện Nguyễn Tri Phương.
  109. ^ American Cancer Society. “Melanoma Skin Cancer”. American Cancer Society. American Cancer Society. Truy cập ngày 5 tháng 7 năm 2017.
  110. ^ American Cancer Society. “What is Testicular Cancer”. American Cancer Society. American Cancer Society. Truy cập ngày 5 tháng 7 năm 2017.
  111. ^ “Cancer prevention: 7 steps to reduce your risk”. Mayo Clinic. 27 tháng 9 năm 2008. Lưu trữ bản gốc ngày 8 tháng 2 năm 2010. Truy cập ngày 30 tháng 1 năm 2010.
  112. ^ Danaei G, Vander Hoorn S, Lopez AD, Murray CJ, Ezzati M (tháng 11 năm 2005). “Causes of cancer in the world: comparative risk assessment of nine behavioural and environmental risk factors”. Lancet. 366 (9499): 1784–93. doi:10.1016/S0140-6736(05)67725-2. PMID 16298215. S2CID 17354479.
  113. ^ Wu S, Powers S, Zhu W, Hannun YA (tháng 1 năm 2016). “Substantial contribution of extrinsic risk factors to cancer development”. Nature. 529 (7584): 43–7. Bibcode:2016Natur.529...43W. doi:10.1038/nature16166. PMC 4836858. PMID 26675728.
  114. ^ “Cancer”. World Health Organization. Lưu trữ bản gốc ngày 29 tháng 12 năm 2010. Truy cập ngày 9 tháng 1 năm 2011.
  115. ^ a b Wicki A, Hagmann J (tháng 9 năm 2011). “Diet and cancer”. Swiss Medical Weekly. 141: w13250. doi:10.4414/smw.2011.13250. PMID 21904992.
  116. ^ Cappellani A, Di Vita M, Zanghi A, Cavallaro A, Piccolo G, Veroux M, Berretta M, Malaguarnera M, Canzonieri V, Lo Menzo E (tháng 1 năm 2012). “Diet, obesity and breast cancer: an update”. Frontiers in Bioscience. 4: 90–108. doi:10.2741/253. PMID 22202045.
  117. ^ Key TJ (tháng 1 năm 2011). “Fruit and vegetables and cancer risk”. British Journal of Cancer. 104 (1): 6–11. doi:10.1038/sj.bjc.6606032. PMC 3039795. PMID 21119663.
  118. ^ Wang X, Ouyang Y, Liu J, Zhu M, Zhao G, Bao W, Hu FB (tháng 7 năm 2014). “Fruit and vegetable consumption and mortality from all causes, cardiovascular disease, and cancer: systematic review and dose-response meta-analysis of prospective cohort studies”. BMJ. 349: g4490. doi:10.1136/bmj.g4490. PMC 4115152. PMID 25073782.
  119. ^ Larsson SC, Wolk A (tháng 5 năm 2007). “Coffee consumption and risk of liver cancer: a meta-analysis”. Gastroenterology. 132 (5): 1740–5. doi:10.1053/j.gastro.2007.03.044. PMID 17484871.
  120. ^ Zheng W, Lee SA (2009). “Well-done meat intake, heterocyclic amine exposure, and cancer risk”. Nutrition and Cancer. 61 (4): 437–46. doi:10.1080/01635580802710741. PMC 2769029. PMID 19838915.
  121. ^ Ferguson LR (tháng 2 năm 2010). “Meat and cancer”. Meat Science. 84 (2): 308–13. doi:10.1016/j.meatsci.2009.06.032. PMID 20374790.
  122. ^ Staff (26 tháng 10 năm 2015). “World Health Organization – IARC Monographs evaluate consumption of red meat and processed meat” (PDF). International Agency for Research on Cancer. Lưu trữ (PDF) bản gốc ngày 26 tháng 10 năm 2015. Truy cập ngày 26 tháng 10 năm 2015.
  123. ^ Hauser, Christine (26 tháng 10 năm 2015). “W.H.O. Report Links Some Cancers With Processed or Red Meat”. The New York Times. Lưu trữ bản gốc ngày 26 tháng 10 năm 2015. Truy cập ngày 26 tháng 10 năm 2015.
  124. ^ Holland Chp.33
  125. ^ Rostom A, Dubé C, Lewin G, Tsertsvadze A, Barrowman N, Code C, Sampson M, Moher D (tháng 3 năm 2007). “Nonsteroidal anti-inflammatory drugs and cyclooxygenase-2 inhibitors for primary prevention of colorectal cancer: a systematic review prepared for the U.S. Preventive Services Task Force”. Annals of Internal Medicine. 146 (5): 376–89. doi:10.7326/0003-4819-146-5-200703060-00010. PMID 17339623.
  126. ^ Rothwell PM, Fowkes FG, Belch JF, Ogawa H, Warlow CP, Meade TW (tháng 1 năm 2011). “Effect of daily aspirin on long-term risk of death due to cancer: analysis of individual patient data from randomised trials”. Lancet. 377 (9759): 31–41. doi:10.1016/S0140-6736(10)62110-1. PMID 21144578. S2CID 22950940.
  127. ^ Cooper K, Squires H, Carroll C, Papaioannou D, Booth A, Logan RF, Maguire C, Hind D, Tappenden P (tháng 6 năm 2010). “Chemoprevention of colorectal cancer: systematic review and economic evaluation”. Health Technology Assessment. 14 (32): 1–206. doi:10.3310/hta14320. PMID 20594533.
  128. ^ Thomsen A, Kolesar JM (tháng 12 năm 2008). “Chemoprevention of breast cancer”. American Journal of Health-System Pharmacy. 65 (23): 2221–28. doi:10.2146/ajhp070663. PMID 19020189.
  129. ^ Wilt TJ, MacDonald R, Hagerty K, Schellhammer P, Kramer BS (tháng 4 năm 2008). Wilt TJ (biên tập). “Five-alpha-reductase Inhibitors for prostate cancer prevention”. The Cochrane Database of Systematic Reviews (2): CD007091. doi:10.1002/14651858.CD007091. PMID 18425978.
  130. ^ “Vitamins and minerals: not for cancer or cardiovascular prevention”. Prescrire International. 19 (108): 182. tháng 8 năm 2010. PMID 20939459. Lưu trữ bản gốc ngày 25 tháng 5 năm 2012.
  131. ^ Giovannucci E, Liu Y, Rimm EB, Hollis BW, Fuchs CS, Stampfer MJ, Willett WC (tháng 4 năm 2006). “Prospective study of predictors of vitamin D status and cancer incidence and mortality in men”. Journal of the National Cancer Institute. 98 (7): 451–59. CiteSeerX 10.1.1.594.1654. doi:10.1093/jnci/djj101. PMID 16595781.
  132. ^ “Vitamin D Has Role in Colon Cancer Prevention”. Bản gốc lưu trữ ngày 4 tháng 12 năm 2006. Truy cập ngày 27 tháng 7 năm 2007.
  133. ^ Holick MF (tháng 1 năm 2013). “Vitamin D, sunlight and cancer connection”. Anti-Cancer Agents in Medicinal Chemistry. 13 (1): 70–82. doi:10.2174/187152013804487308. PMID 23094923.
  134. ^ Schwartz GG, Blot WJ (tháng 4 năm 2006). “Vitamin D status and cancer incidence and mortality: something new under the sun”. Journal of the National Cancer Institute. 98 (7): 428–30. doi:10.1093/jnci/djj127. PMID 16595770.
  135. ^ a b Bolland MJ, Grey A, Gamble GD, Reid IR (tháng 4 năm 2014). “The effect of vitamin D supplementation on skeletal, vascular, or cancer outcomes: a trial sequential meta-analysis”. The Lancet. Diabetes & Endocrinology. 2 (4): 307–20. doi:10.1016/S2213-8587(13)70212-2. PMID 24703049.
  136. ^ Bjelakovic G, Gluud LL, Nikolova D, Whitfield K, Wetterslev J, Simonetti RG, Bjelakovic M, Gluud C (tháng 1 năm 2014). “Vitamin D supplementation for prevention of mortality in adults”. The Cochrane Database of Systematic Reviews. 1 (1): CD007470. doi:10.1002/14651858.cd007470.pub3. PMID 24414552. S2CID 205189615.
  137. ^ Fritz H, Kennedy D, Fergusson D, Fernandes R, Doucette S, Cooley K, và đồng nghiệp (2011). Minna JD (biên tập). “Vitamin A and retinoid derivatives for lung cancer: a systematic review and meta analysis”. PLOS ONE. 6 (6): e21107. Bibcode:2011PLoSO...6E1107F. doi:10.1371/journal.pone.0021107. PMC 3124481. PMID 21738614.
  138. ^ Cole BF, Baron JA, Sandler RS, Haile RW, Ahnen DJ, Bresalier RS, và đồng nghiệp (tháng 6 năm 2007). “Folic acid for the prevention of colorectal adenomas: a randomized clinical trial”. JAMA. 297 (21): 2351–9. doi:10.1001/jama.297.21.2351. PMID 17551129.
  139. ^ Vinceti M, Filippini T, Del Giovane C, Dennert G, Zwahlen M, Brinkman M, và đồng nghiệp (tháng 1 năm 2018). “Selenium for preventing cancer”. The Cochrane Database of Systematic Reviews. 1: CD005195. doi:10.1002/14651858.CD005195.pub4. PMC 6491296. PMID 29376219.
  140. ^ “Cancer Vaccine Fact Sheet”. NCI. 8 tháng 6 năm 2006. Truy cập ngày 28 tháng 3 năm 2018.
  141. ^ “Cancer Vaccine Fact Sheet”. NCI. 8 tháng 6 năm 2006. Truy cập ngày 28 tháng 3 năm 2018.
  142. ^ “Cancer Vaccine Fact Sheet”. NCI. 8 tháng 6 năm 2006. Truy cập ngày 28 tháng 3 năm 2018.
  143. ^ Lertkhachonsuk AA, Yip CH, Khuhaprema T, Chen DS, Plummer M, Jee SH, Toi M, Wilailak S (tháng 11 năm 2013). “Cancer prevention in Asia: resource-stratified guidelines from the Asian Oncology Summit 2013”. The Lancet. Oncology. 14 (12): e497–507. arXiv:cond-mat/0606434. doi:10.1016/S1470-2045(13)70350-4. PMID 24176569.
  144. ^ a b (tiếng Đức) Weltkrebstag: Das vermeidbare Massensterben, Focus, 04.02.2011
  145. ^ a b c d “Ung thư sẽ tăng mạnh ở Việt Nam trong 5 năm tới”. vnexpress. 10 tháng 12 năm 2015.
  146. ^ (tiếng Đức) Welt-Krebstag: Krebs muss kein Schicksal sein, Deutsche Krebshilfe, 01.02.2010
  147. ^ “Việt Nam là nước có số lượng bệnh nhân ung thư tử vong cao nhất thế giới”. Báo Nhân dân. 24 tháng 11 năm 2017.
  148. ^ a b VnExpress. “Mỗi ngày hơn 300 người Việt chết vì ung thư - VnExpress”. vnexpress.net. Truy cập ngày 25 tháng 5 năm 2020.
  149. ^ “Việt Nam đứng thứ 2 thế giới về tốc độ gia tăng bệnh ung thư”. motthegioi.vn. ngày 4 tháng 4 năm 2018.
  150. ^ “Đàn ông Việt Nam chết do ung thư đứng hàng đầu thế giới”. VOV. 13 tháng 4 năm 2016.
  151. ^ “Tỷ lệ chữa khỏi ung thư ở nam giới đạt 33%, nữ giới đạt 40%”. Báo Điện tử An ninh Thủ đô. ngày 6 tháng 10 năm 2016.
  152. ^ a b “Ung thư do ăn uống tăng mạnh ở Việt Nam”. Vietnamnet. 17 tháng 11 năm 2015.
  153. ^ “Việt Nam vẫn dùng số liệu thống kê bệnh ung thư từ 7 năm trước?”. vov.vn.
  154. ^ “Số liệu ung thư ở Việt Nam thấp hơn cả Âu, Mỹ. Hiểu sao cho đúng?”. Cafebiz. Truy cập ngày 25 tháng 8 năm 2020.
  155. ^ “Thực phẩm bẩn là yếu tố gây ung thư hàng đầu”. vietnamnet.vn.
  156. ^ “Những tác nhân gây ung thư có trong thực phẩm bẩn”. Báo Người Lao động. 17 tháng 4 năm 2016.

Liên kết ngoài

(tiếng Việt)

(tiếng Anh)