Đát Kỷ

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Bước tới: menu, tìm kiếm
Hình tượng Đát Kỷ trong tranh của Hokusai.

Đát Kỷ (chữ Hán: 妲己), cũng phiên âm là Đắc Kỷ, họ Kỷ, biểu tự Đát[1], là một nhân vật nổi tiếng trong huyền sử Trung Quốc thời nhà Thương. Bà là Vương hậu của Đế Tân (tức Trụ Vương), vị quân chủ cuối cùng của nhà Thương trong lịch sử Trung Quốc.

Hình tượng phổ biến nhất về Đát Kỷ có lẽ là sự tích do hồ ly tinh hóa thành. Trong nhiều câu chuyện cổ đến tiểu thuyết, sân khấu, nàng luôn được mô tả là có nhan sắc yêu kiều làm mê đắm lòng người, thuộc hàng đại mỹ nhân của Trung Hoa. Tuy nhiên, do là một yêu tinh và có nhiều hành vi trực tiếp hoặc gián tiếp làm chết quá nhiều người, nên dân gian thường gọi bà là yêu cơ. Tác phẩm Phong thần diễn nghĩa, một tiểu thuyết phổ biến hình tượng Đát Kỷ nhất, cho rằng Đát Kỷ chỉ là người bình thường, nhưng trên đường dâng nạp cho Trụ Vương đã bị hồ ly tinh nhập xác để thực hiện nhiệm vụ của Nữ Oa giao cho làm cho Trụ Vương mê muội và nhà Thương sụp đổ, tạo điều kiện cho nhà Chu thu phục thiên hạ.

Hình tượng của bà là một ví dụ điển hình cho một mỹ nhân tuyệt sắc nhưng gây ra đại họa liên lụy đến các quân vương, thường là nguyên nhân làm sụp đổ triều đại trong văn hóa không chỉ Trung Quốc mà cả các nước đồng văn như Nhật Bản, Hàn QuốcViệt Nam.

Khảo chứng lịch sử[sửa | sửa mã nguồn]

Thời nhà Thương, người Trung Hoa chưa có tục chép sử, các học giả không tìm thấy các giáp cốt văn nói trực tiếp về Đát Kỷ.

Tác phẩm nói về bà sớm nhất có lẽ là Quốc ngữ của Tả Khâu Minh, theo đó là các Sử ký của Tư Mã ThiênLiệt nữ truyện của Lưu Hướng, phần Bế nguyệt, nói về các yêu cơ hủy hoại triều cương. Một số nhận định cho rằng, thời Thương thì địa vị phụ nữ cực cao, nên việc Đát Kỷ can chánh là điều bình thường, chỉ từ thời nhà Chu về sau thì hành động này của Đát Kỷ mới bị chỉ trích.

Từ sau Sử ký của Tư Mã Thiên, hình tượng Đát Kỷ mới dần dần trở nên phổ biến, và nhiều nhận định cho rằng các việc làm tàn ác của Đát Kỷ là do đời sau hình tượng hóa. Theo nghiên cứu, hình tượng hóa hồ ly của bà sớm nhất có lẽ là khoảng thời nhà Đường[2]. Mãi đến thời nhà Minh, tác phẩm tiểu thuyết dã sử thần thoại Phong thần diễn nghĩa hay Đông Chu liệt quốc mới cung cấp những thông tin hệ thống về nhân vật này.

Sự tích[sửa | sửa mã nguồn]

Theo Quốc ngữ, Sử kýLiệt nữ truyện, Đát Kỷ là con gái của Hữu Tô Thị, là chư hầu nhà Thương. Đế Tân chinh phạt Hữu Tô Thị, vua Hữu Tô Thị đem con gái Đát Kỷ vào hậu cung và rất được Đế Tân sủng ái. Đế Tân sủng ái Đát Kỷ, nói gì là làm theo, lập nàng ta làm Vương hậu và ngày ngày chỉ hoang dâm vô độ, không màng tới triều cương.

Trong cung Trụ có một nơi dành riêng cho thú vui của Đế Tân. Đát Kỷ được cưng chiều cùng các mỹ nhân thường xuyên vui chơi truy lạc tại đây. Họ ra lệnh dùng roi đánh khắp người các con vật thật đau, để hằn lên vết đỏ, rướm máu, rồi mang nướng lên để thưởng thức, đem thịt treo thành rừng, gọi là Nhục lâm (肉爲林). Nơi này được thiết kế với những hồ nhỏ, Đế Tân cho đổ rượu vào đầy hồ, gọi là Tửu trì (酒池), rồi cùng Đát Kỷ và các mỹ nhân xuống tắm rượu. Đế Tân còn cho xây Lộc Đài (鹿臺) vuông mỗi bên 3 dặm, cao ngàn thước, quy mô lớn chưa từng thấy, phải dùng đến hàng vạn thợ xây, xây 7 năm mới xong.

Đát Kỷ bất hòa với thân thuộc của Đế Tân là Tỷ Can, vì Tỷ Can luôn khuyên can Đế Tân và chủ trương phế giết Đát Kỷ. Đế Tân nghe theo Đát Kỷ, bắt ông này phải moi tim ra nấu thuốc rồi dựng linh đàn ở trước đại điện, hậu tang long trọng để được an giấc.

Vì việc làm tàn bạo, Chu Vũ vương Cơ Phát phát động chính biến, lật đổ Đế Tân. Đát Kỷ trong cơn loạn bị bắt và bị chém đầu thị chúng.

Phong thần diễn nghĩa[sửa | sửa mã nguồn]

Minh họa Phong thần diễn nghĩa. Trái:Tỉ CanVăn Trọng; Phải: Trụ Vương và Đát Kỷ

Theo Phong thần diễn nghĩa thì Đát Kỷ nguyên danh là Tô Đát Kỷ (蘇妲己), con gái của Ký Châu hầu Tô Hộ (蘇護). Tô Hộ có hai người con, 1 là con trai trưởng Tô Toàn Trung, văn võ song toàn, dũng trí hơn người, 2 là Tô Đát Kỷ 16 tuổi, quốc sắc thiên hương. Do Trụ Vương vốn háo sắc, nghe lời của Bí TrọngVưu Hồn, nên đòi Tô Hộ phải dâng con gái để nạp làm phi tần. Tuy Tô Hộ phản ứng mạnh trước yêu cầu này, nhưng sau khi có thư khuyên giải cân nhắc của Tây Bá hầu Cơ Xương, ông quyết định gả con gái đi.

Tương truyền, Đát Kỷ đẹp đến nỗi ngay cả khi nàng nổi giận cũng khiến Trụ Vương mê hồn. Trụ Vương cùng Đát Kỷ ngày đêm hoang lạc đến nỗi không màng tảo triều. Chánh cung vương hậu Khương thị thấy Trụ Vương bị mê hoặc bèn gọi Đát Kỷ đến mắng. Đát Kỷ không kính nể Khương hậu, còn nói khích nên bị Khương hậu trừng phạt. Trụ Vương biết được càng yêu chiều Đát Kỷ và căm ghét Khương hậu.

Đát Kỷ muốn lật đổ Khương hậu nên vu cáo Khương hậu có ý ám sát Trụ Vương. Vốn ít tình cảm với Khương hậu, Trụ Vương tức giận truyền chỉ tống giam và dụng hình ép cung. Khương hậu bất lực, khoét mắt tự minh oan rồi chết, Trụ Vương lập Đát Kỷ lên thay. Đát Kỷ truy giết 2 người con trai của Trụ Vương với Khương hậu là Ân HồngÂn Giao, nhưng 2 công tử đã sớm trốn khỏi cung. Ả thanh trừng hậu cung, dọa nạt khiến Dương thị, một vương phi khác ở Ninh Khánh cung sợ hãi tự vẫn. Sau đó ả xin Trụ Vương đưa Hồ Hỷ Mỵ và Ngọc Mỹ nhân đều có yêu thuật và nhan sắc nhập cung, ra sức lấy lòng khiến vua không đoái hoài gì đến những phi tần khác nữa.

Đát Kỷ đuổi Khương Tử Nha đi, Thân Công Báo được làm quốc sư là do tài nâng đỡ và mồm miệng của Đát Kỷ thuyết phục nhà vua. Sự yêu chiều và tấm lòng của Trụ Vương khiến nàng động tình. Sau một thời gian được Trụ Vương cung phụng, cuối cùng Đát Kỷ sinh cho vua một người con trai tên Vũ Canh tuy còn nhỏ song cũng khôn lanh, được Trụ Vương yêu hơn cả Ân Hồng và Ân Giao do Khương hậu sinh. Về sau, được Cơ Phát sắc phong cho một cõi chư hầu, nối kiếp lửa hương. Tuy nhiên, có thuyết cho rằng Vũ Canh là con của Khương hậu hoặc vương phi khác, vì Đát Kỷ là yêu tinh không thể mang thai.

Bá Ấp Khảo, một người tình cũ của Đát Kỷ, đẹp trai, văn hay, võ giỏi, con trai của Tây Bá hầu Cơ Xương. Đặc biệt chàng có biệt tài về âm nhạc, trời phú cho có đôi tay tinh tường, những ngón tay như thần có thể điều khiển tiếng đàn. Vẻ đẹp cùng với tài năng của chàng đương nhiên đã khiến Đát Kỷ say như điếu đổ. Vốn tính dâm dục, Đát Kỷ là gái có chồng đã bất chấp luân thường đạo lý, lập mưu tính kế chiếm giữ trái tim chàng. Có lẽ trên thế gian này có người nào đó ở trong một cung điện xa hoa cùng với một mỹ nữ tuyệt sắc như Đát Kỷ mà có thể giữ được bình tĩnh thì người đó chính là Bá Ấp Khảo. Tô hoàng hậu xinh đẹp, quyến rũ, vuốt ve mơn trớn thế nào, chàng cũng nhất định không đồng ý phục tùng nên bị chặt đầu rồi đem xác ra làm nhân bánh bao gửi về cho Cơ Xương.

Nàng vì niệm tình như tỷ muội với Ngọc Dung, đã săn sóc cho mình nhiều năm hơn nữa sẽ rất khó ăn nói với Trụ Vương nên thuốc cho câm và khờ khạo, tìm người đưa về Ký Châu, giữ mạng cô ta lại để bịt đầu mối chuyện nàng giải cứu Ngọc Mỹ nhân. Nàng còn nhẫn tâm suýt giết chết Cơ Phát nếu không có Thân Công Báo ra tay ngăn cản.

Chu Vũ Vương Cơ Phát được sự phò tá của Khương Tử Nha đã đánh đổ nhà Thương. Trụ Vương mất nước bèn mặc áo dát ngọc leo lên Lộc Đài tự châm lửa thiêu. Đát Kỷ cũng tự thắt cổ chết.

Hình tượng văn hóa[sửa | sửa mã nguồn]

Các câu chuyện dân gian đều cho rằng vì quá yêu Đát Kỷ, Trụ Vương đã làm nhiều điều thất đức, đi theo vết xe đổ của Hạ Kiệt say đắm nàng Muội Hỉ đến nỗi làm hỏng chính sự và mất nước về tay nhà Chu. Sau này cuối thời Tây Chu lại có chuyện Chu U vương si mê nàng Bao Tự mà cũng lặp lại bi kịch như Trụ Vương làm mất nhà Tây Chu.

Tiểu thuyết Phong thần diễn nghĩa cho rằng, Đát Kỷ thực ra chỉ là người bình thường, nhưng trên đường dâng nạp cho Trụ Vương đã bị hồ ly tinh nhập xác để thực hiện nhiệm vụ của Nữ Oa. Tuy nhiên, do quá tàn ác, vì vậy đã bị Khương Tử Nha chém chết. Hình tượng hô ly tinh hóa thành trở thành một hình tượng rất đặc trưng của nhân vật Đát Kỷ, theo nhiều nghiên cứu thì có lẽ thịnh hành sớm nhất vào thời nhà Đường và cứ tiếp tục lưu truyền qua các thời đại sau.

Đát Kỷ là một nhân vật được khai thác rất nhiều trong văn hóa Trung Quốc. Rất nhiều thành ngữ có yếu tố nói về sắc đẹp của Đác Kỷ hoặc sắc đẹp hồ ly tinh để nói về những nữ nhân có sắc đẹp làm mê muội những nam nhân có quyền lực, từ đó dẫn đến những việc vô đạo. Trước khi có nghệ thuật điện ảnh, nhân vật Đát Kỷ đã được đưa vào các bộ môn nghệ thuật múa rối hoặc sân khấu Trung Quốc. Và khi điện ảnh ra đời, Đát Kỷ là nhân vật không thể thiếu trong các tác phẩm liên quan đến sự sụp đổ của nhà Thương.

Trong đó nổi bật nhất là bộ phim truyền hình do TVB sản xuất Bảng Phong Thần (2001) hay còn được biết đến với cái tên Đát Kỷ Trụ Vương, với các diễn viên: Ôn Bích Hà (vai Đắc Kỷ), Trần Hạo Dân (vai Na Tra), Tiền Gia Lạc (vai Dương Tiễn), Trịnh Tử Thành (vai Trụ Vương) của TVB

Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]

  1. ^ Sách Quốc ngữ (國語): "Hữu Tô thị nữ, Đát tự Kỷ tính dã" - 有苏氏女,妲字己姓也。
  2. ^ Huntington, Rania (2003). Alien kind: foxes and late imperial Chinese narrative. Cambridge: Harvard University Press. tr. 195. ISBN 9780674010949. 

Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]

Phương tiện liên quan tới Daji tại Wikimedia Commons