Đông Turkestan

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Buớc tưới chuyển hướng Bước tới tìm kiếm
East Turkestan
Xinjiang regions simplified.png
Dzungaria in red, the Tarim Basin in blue
Tên tiếng Trung
Phồn thể 東突厥斯坦
Giản thể 东突厥斯坦
Tên tiếng Trung thay thế
Phồn thể 東土耳其斯坦
Giản thể 东土耳其斯坦
Tên tiếng Uyghur
Tiếng Uyghur
شەرقىي تۈركىستان
Đề xuất cờ của Đông Turkestan
(Kök Bayraq - Lá cờ xanh dương)

Đông Turkestan (tiếng Duy Ngô Nhĩشەرقىي تۈركىستان, Шәрқий Түркистан, Shərqiy Türkistan), hay Đông Turkistan, Uyghurstan, Uyghuristan là một thuật ngữ chính trị được hiểu theo nhiều nghĩa dựa vào văn cảnh và cách dùng. Theo lịch sử, thuật ngữ này được phát minh bởi nhà Thổ Nhĩ Kỳ học người Nga Nikita Bichurin vào thế kỷ 19 để thay thế thuật ngữ người Hoa Turkestan, tức là những người Tarim cư trú ở tỉnh Tân Cương, Thanh triều. Cái tên được dùng để gọi người Tarim trong tiếng Duy Ngô Nhĩ là Altishahr, nghĩa là "sáu thành phố".

Từ thế kỷ 20, những người đấu tranh ly khai đã dùng thuật ngữ Đông Turkestan (hay Uyghurstan) để gọi toàn bộ tỉnh Tân Cương, hoặc để gọi một quốc gia độc lập trong tương lai tại lãnh thổ Khu tự trị Duy Ngô Nhĩ Tân Cương (thủ phủ là Ürümqi). Họ không chấp nhận sử dụng cái tên "Tân Cương" do bên Trung Quốc áp đặt mà dùng Đông Turkestan để nhấn mạnh sự liên kết của nó với nhóm nước Thổ ở phía Tây. Tuy nhiên trong văn học dân tộc, Đông Turkestan giữ lại nghĩa nhỏ hơn về địa lý. Ở Trung Quốc, thuật ngữ này mang nghĩa tiêu cực vì nó được cho là bắt nguồn từ Thực dân Tây phương và được dùng bởi những nhóm chiến sĩ. Chính phủ Trung Quốc không ủng hộ việc sử dụng thuật ngữ này.

Trước khi Hãn-quốc Chuẩn Cát Nhĩ chinh phạt Hồi Cương (Altishahr), Đông Turkestan được gọi là Moghulistan ("đất nước của người Mông Cổ") và được cai trị bởi hậu duệ của Thành Cát Tư Hãn ở Hãn-quốc Sát Hợp Đài (Chagatai). Những người Duy Ngô Nhĩ trên đất Thổ Lỗ Phiên đề nghị Thanh triều giúp họ thoát khỏi sự trị vì của Hãn-quốc Chuẩn Cát Nhĩ. Quân đội Thanh triều đã liên minh với thống lĩnh Hồi giáo Emin Khoja đã tiêu diệt Hãn-quốc Chuẩn Cát Nhĩ, sau đó để ông thống trị Đông Turkestan 

Sử dụng[sửa | sửa mã nguồn]

Đề xuất quốc huy Đông Turkestan
Uyghur anti-China demonstration in Washington, D.C.
Thuật ngữ "Đông Turkestan" được dùng bởi những người đấu tranh đòi ly khai người Duy Ngô Nhĩ (ảnh trên được chụp tại cuộc biểu tình ly khai tại Washington D.C.)

Thuật ngữ "Đông Turkestan" gắn bó rất chặt chẽ với chính trị. Thông thường thì đa sô các tên khu vực tại Trung Á không phản ánh hết sự đa dạng của khu vực đó. Lịch sử Tân Cương đang bị tranh cãi giữa Chính phủ Trung Quốc và những người Duy Ngô Nhĩ đấu tranh ly khai, cái tên chính thức và thường dùng là Tân Cương (Khu tự trị Tân Cương) bị bác bỏ bởi những người đấu tranh cho sự độc lập.