Khác biệt giữa các bản “Anpơ”

Bước tới điều hướng Bước tới tìm kiếm
n
replaced: CaucasusKavkaz using AWB
n (replaced: CaucasusKavkaz using AWB)
'''An-pơ''' ([[tiếng Pháp]]: ''Alps'', [[tiếng Đức]]: ''Alpen'', [[tiếng Ý]]: ''Alpi'') là một trong những dãy [[núi]] lớn nhất, dài nhất [[châu Âu]], trải dài qua 8 quốc gia (từ tây sang đông), lần lượt là: [[Pháp]], [[Thụy Sĩ]], [[Ý]], [[Monaco]], [[Liechtenstein]], [[Áo]], [[Đức]] và [[Slovenia]]. Dãy An-pơ được hình thành từ hơn 10 triệu năm trước, khi các [[mảng châu Phi]] và [[Mảng Á-Âu|Á-Âu]] đâm hút nhau. Sự va chạm khiến các lớp [[đá trầm tích]] biển nâng lên bởi các hoạt động đứt gãy và uốn nếp hình thành nên những ngọn núi cao như [[Mont Blanc]] và [[Núi Matterhorn|Matterhorn]]. Núi Mont Blanc kéo dài theo ranh giới của Pháp-Ý, với độ cao {{convert|4810|m|abbr=on|0}}, nên đây là ngọn núi cao nhất dãy An-pơ. 128 ngọn núi của dãy Alps là cao hơn bốn ngàn mét, trong đó có 82 ngọn độc lập, 46 chỏm núi, một số ngọn núi ít nhiều bị đóng băng. Dãy núi Alps được chia thành nhiều nhóm núi và chuỗi, xem [[:Thể loại:Dãy núi Alpes|Thể loại:Dãy núi Alpes]].
 
Toàn bộ khu vực Alps có diện tích khoảng 200.000 &nbsp;km<sup>2</sup>. Nó kéo dài khoảng 750 &nbsp;km từ tây sang đông và khoảng 400 &nbsp;km từ nam sang bắc và giáp với Thung lũng [[Rhone]] (''Vallée du Rhône''), [[Miền Trung Thụy Sĩ]] (''Swiss Mittelland''), thượng nguồn sông [[Danube]], Đồng bằng Hungary nhỏ, Thung lũng [[Sông Po|Po]] và Vịnh Genova ở [[Biển Ligure]]. Vùng Alps bao gồm các khu vực của tám quốc gia và tạo thành môi trường sống của 13 triệu người và được xem như một khu vực nghỉ dưỡng và thiên nhiên của châu Âu.
 
Sứ thần [[Phạm Phú Thứ]] triều [[Tự Đức]] [[nhà Nguyễn]] nhân chuyến đi sang Âu châu năm 1863 có nhắc đến rặng núi này và phiên âm là '''Ân Lô Bi'''.<ref>Phạm Phụ Thứ. ''Nhật ký đi Tây''. HCM: Đà Nẵng, 1999. Tr 252</ref>
 
==Từ nguyên==
[[File:Satellitenaufnahme der Alpen.jpg|nhỏ| 250px|Hình ảnh vệ tinh của dãy Alps]]
Từ tiếng Anh ''Alps'' có nguồn gốc từ tiếng Latin ''Alpes'' (thông qua tiếng Pháp). Maurus Servius Honoratus, một nhà bình luận cổ xưa của [[Virgil]], nói trong bài bình luận của ông (A. X 13) rằng tất cả các ngọn núi cao đều được gọi là Alpes bởi [[người Celt]]. Thuật ngữ này có thể phổ biến đối với Italo-Celtic, vì [[các ngôn ngữ Celtic]] có thuật ngữ cho các ngọn núi cao có nguồn gốc từ ''alp''.
 
Điều này có thể phù hợp với lý thuyết rằng trong tiếng Hy Lạp Alpes là tên của nguồn gốc phi Ấn-Âu (phổ biến cho các dãy núi và dãy núi nổi bật trong khu vực Địa Trung Hải). Theo [[Từ điển tiếng Anh Oxford]], từ ngữ Latin ''Alpes'' có thể có nguồn gốc từ một từ [[tiền Ấn-Âu]] * ''alb'' "đồi"; "Albania" là một dẫn xuất liên quan. Albania, một cái tên không có nguồn gốc từ khu vực được gọi là đất nước [[Albania]] ngày nay, đã được sử dụng làm tên cho một số khu vực miền núi trên khắp châu Âu. Vào thời [[La Mã cổ đại]], "Albania" là tên gọi của miền đông [[CaucasusKavkaz]], trong khi trong tiếng Anh "Albania" (hay "Albany") đôi khi được sử dụng làm tên của [[Scotland]],<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&search=Albania&searchmode=none |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date=May 14, 1955 |accessdate=April 18, 2012}}</ref> mặc dù nó có nhiều khả năng bắt nguồn từ tiếng Latin ''[[wikt:en:albus|albus]]'', là màu trắng.
 
Từ ''[[wikt:en:Alpes|Alpes]]'' trong tiếng Latin có thể có thể xuất phát từ tính từ ''[[wikt:en:albus|albus]]''<ref>https://www.etymonline.com/word/alp</ref> (Trắng).
[[Tập tin:Alps with borders.jpg|nhỏ|phải|250px|Alps kéo dài từ Pháp ở phía tây đến Slovenia ở phía đông, và từ Ý ở phía nam đến Đức ở phía bắc.]]
 
An-pơ là một cấu trúc địa lý có hình lưỡi liềm nằm ở [[Trung Âu]], với chiều dài {{convert|800|km|abbr=on|-1}} từ đông sang tây và rộng {{convert|200|km|abbr=on|-1}}. Cao độ trung bình của các đỉnh núi là {{convert|2,5|km|abbr=on|1}}.<ref name="Ceben 22–24">Ceben (1998), 22–24</ref> Dãy núi kéo dài từ phía bắc [[Địa Trung Hải]] trên bồn trũng [[Sông Po]], mở rộng qua Pháp từ [[Grenoble]], tiếp tục kéo dài về phía đông qua miền trung và nam Thụy Sĩ. Dãy núi tiếp tục qua [[Vienna (định hướng)|Vienna]] (Áo), về phía đông đến [[biển Adriatic]], vào lãnh thổ [[Slovenia]].<ref name = "Chatré9">Chatré, Baptiste, et. al. (2010), 9</ref><ref>Fleming (2000), 1</ref><ref name="Beattie xii–xiii"/> Về phía nam, dãy núi chìm xuống miền bắc Ý và phát triển về phía bắc đến bang [[Bayern|Bavaria]] (Đức).<ref name="Beattie xii–xiii">Beattie (2006), xii–xiii</ref> Ở các khu vực như [[Chiasso]] (Thụy Sĩ) hay [[Allauch|Allgäu]] (Bavaria), ranh giới giữa dãy núi với các vùng đất bằng phẳng rất rõ ràng; trong khi ở những nơi khác như [[Genève]], ranh giới này kém rõ ràng hơn. Các quốc gia có lãnh thổ bao phủ diện tích lớn nhất trên dãy An-Pơ là Thụy Sĩ, Pháp (cùng 21,4%), Áo (28,7%) và Ý (27,2%).
 
Phần cao nhất của dãy núi được phân chia bởi thung lung băng trên [[Rhône|sông Rhône]], trải dài từ đỉnh [[Mont Blanc]] với chiều cao 4810 m<ref>Shoumtoff (2001), 23</ref> đến [[Núi Matterhorn|Matterhorn]] ở Thụy Sĩ, phần phía nam là núi Monte Rosa và Bernese Alps ở phía bắc. Các đỉnh núi phần phía đông của dãy núi tương đối nhỏ hơn phần trung, tây của An-pơ. Đỉnh cao nhất phần phía Đông An-pơ là đỉnh [[Piz Bernina]], cao 4052 m.<ref name="Beattie xii–xiii" />

Trình đơn chuyển hướng