Các dòng di cư sớm thời tiền sử

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Bước tới: menu, tìm kiếm
Bản đồ các dòng di cư sớm thời tiền sử theo DNA ty thể (các con số thể hiện triệu năm cho tới thời điểm hiện tại) Bản mẫu:Underdiscussion-inline.

Các dòng di cư sớm thời tiền sử bắt đầu khi Người đứng thẳng (Homo erectus) di cư lần đầu tiên ra khỏi châu Phi qua hành lang LevantineSừng châu Phi tới lục địa Á-Âu khoảng 1,8 triệu năm về trước, cuộc di cư có thể bắt nguồn từ sự phát triển của ngôn ngữ (hay ngôn ngữ sơ khai, theo giả thuyết của Fischer).[1] Việc bành trướng của H. erectus khỏi châu Phi được tiếp nối bởi Homo antecessor vào châu Âu khoảng 800.000 năm trước, sau đó là Homo heidelbergensis khoảng 600.000 năm trước, tại đây có thể họ đã tiến hóa thành người Neanderthal.[2]

Người hiện đại, Homo sapiens, tiến hóa tại châu Phi cho tới 200.000 năm trước và tiến vào Cận Đông khoảng 125.000 năm trước.[3] Từ Cận Đông, những người này mở rộng về phía đông tới Nam Á vào khoảng 50.000 năm trước, và tiếp tục tới Úc khoảng 40.000 năm trước,[4] khi lần đầu tiên H. sapiens đặt chân đến các vùng đất H. erectus chưa bao giờ đến. H. sapiens tới châu Âu khoảng 40.000 năm trước, và cuối cùng thay thế người Neanderthal. Họ tới Đông Á vào khoảng 30.000 năm trước.

Thời điểm bắt đầu của cuộc di cư tới Bắc Mỹ vẫn chưa thống nhất; nó có thể vào khoảng 30 nghìn năm trước, hay sau đó, khoảng 14 nghìn năm trước. Cuộc di cư tới các đảo Thái Bình Dương thuộc Polynesia bắt đầu vào khoảng năm 1300 trước CN và kết thúc vào khoảng năm 900 sau CN. Tổ tiên của nười Polynesia rời Đài Loan vào khoảng 5200 năm trước.

Người tiền sử (trước Homo sapiens)[sửa | sửa mã nguồn]

Xem thêm thông tin: Yuanmou Man và Lantian Man
Bức tượng tái tạo Homo erectus. Các nhà nhân chủng học cho rằng H. erectus là chủng đầu tiên biết sử dụng lửa.

Những thành viên đầu tiên thuộc chi Người, như Homo ergaster, Homo erectusHomo heidelbergensis, di cư khỏi châu Phi trong suốt Thế Pleistocen sớm, có lẽ là do kết quả của Chiếc Bơm Sahara, khoảng 1,9 triệu năm trước, tỏa đi hầu hết Cựu Thế giới và tiến xa nhất tới Đông Nam Á. Thời điểm bắt đầu cuộc di cư khỏi châu Phi trùng với sự xuất hiện của Homo ergaster trong các mẫu hóa thạch, con người lần đầu tiên đi đứng bằng hai chân, khoảng nửa triệu năm sau sự xuất hiện của chi Người và các công cụ đầu tiên của Thời đại đồ đá cũ. Các địa điểm chính của cuộc di cư sớm khỏi châu Phi là Riwat, Pakistan (1.9 tr. năm trước), Ubeidiya, Levant (1.5 tr. năm trước) và Dmanisi, Kavkaz (1.7 tr. năm trước).

Trung Quốc được di cư đến khoảng 1 triệu năm trước,[5] sớm nhất là 1,66 triệu năm trước theo các công cụ đồ đá tìm thấy tại lòng chảo Nihewan.[6] Còn các công cụ đồ đá tìm thấy tại Xiaochangliang có niên đại khoảng 1,36 triệu năm.[7] Các địa điểm khảo sát Nhân chủng học tại Xihoudu (西侯渡), tỉnh Sơn Tây cho thấy những bằng chứng sớm nhất của việc sử dụng lửa của người đứng thẳng, có niên đại vào khoảng 1,27 triệu năm.[5]

Đông Nam Á (Java) được di cư đến vào khoảng 1,7 triệu năm trước (Meganthropus). Tây Âu được di cư đến lần đầu tiên vào khoảng 1,2 triệu năm trước (Atapuerca).[8]

Bruce Bower[cần dẫn nguồn] cho rằng người đứng thẳng có thể đã biết đóng bè vượt biển, một lý thuyết vấp phải nhiều phản đối.[9]

Các cuộc di cư của Homo sapiens sapiens[sửa | sửa mã nguồn]

Homo sapiens sapiens được cho là đã xuất hiện tại Đông Phi vào khoảng giữa 200.000 và 100.000 năm trước (Homo sapiens idaltu, được tìm thấy tại Trung Awash, Ethiopia, sống vào khoảng 160.000 năm trước[10], là chủng người hiện đại cổ xưa nhất được biết đến).

Từ đó họ mở rộng ra khắp thế giới. Một cuộc di cư khỏi châu Phi qua Bán đảo Ả Rập khoảng 60.000 năm trước đưa người hiện đại tới lục địa Á-Âu, một nhóm nhanh chóng định cư tại vùng duyên hải quanh Ấn Độ Dương còn một nhóm di cư về phía bắc tới các dãy núi vùng Trung Á.[11]

Các tuyến di cư là chủ đề của nhiều cuộc tranh luận và nghiên cứu. Công nghệ gen đã cung cấp một cách tiếp cận tới vấn đề này.

Bên trong châu Phi[sửa | sửa mã nguồn]

Tổ tiên chung gần nhất của toàn bộ loài người theo hướng mẹ, gọi là Eva ty thể, có lẽ sống vào khoảng 120-150 nghìn năm trước,[12] vào thời kỳ Homo sapiens idaltu, có thể ở Đông Phi.[cần dẫn nguồn]

Một nghiên cứu quy mô về đa dạng gen châu Phi dẫn đầu bởi Tiến sỹ Sarah Tishkoff chỉ ra người San có sự đa dạng gen lớn nhất trong số 113 mẫu nghiên cứu, cho thấy họ có thể là một trong 14 "nhóm dân số cổ đại." Nghiên cứu cũng chỉ ra quê hương của loài người hiện đại nằm ở Tây Nam châu Phi, gần ranh giới biển giữa NamibiaAngola.[13]

Khoảng 100.000-80.000 năm trước, ba nhánh chính của Homo sapiens tách ra. Nhóm mang chi ty thể L0 (mtDNA) / A (Y-DNA) tiến xuống Nam Phi (tổ tiên của những người Khoisan (Capoid)), Nhóm mang chi L1 (mtDNA) / B (Y-DNA) định cư ở Trung và Tây Phi (tổ tiên của người tây pygmy), còn nhóm mang chi L2, L3, cùng các mtDNA khác ở lại Đông Phi (tổ tiên của những người nói tiếng Niger–CongoNilo-Saharan). (xem L-mtDNA)

Di cư khỏi châu Phi[sửa | sửa mã nguồn]

Vượt qua biển Đỏ

Theo thuyết nguồn gốc châu Phi của loài người, một nhóm nhỏ mang chi ty thể L3 sống ở Đông Phi đã di cư theo hướng đông bắc, có lẽ là để tìm kiếm thức ăn hay tránh các điều kiện sống khắc nghiệt, vượt Biển Đỏ vào khoảng 70 nghìn năm trước, và bắt đầu tiến trình xâm chiếm phần còn lại của thế giới. Theo một số tác giả, dựa trên thực tế rằng chỉ những hậu duệ của nhóm mang chi ty thể L3 sống ở bên ngoài châu Phi, chỉ có một nhóm người rời châu Phi trong một cuộc di cư đơn lẻ tới một địa điểm định cư trên bán đảo Ả-rập.[14] Từ điểm định cư đó, một số học giả nói tới khả năng có một vài làn sóng mở rộng theo thời gian. Ví dụ, Wells cho rằng một số người di cư sớm đã đi dọc bờ biển phía nam châu Á, vượt khoảng 250 km [155 dặm] đường biển (có lẽ trên những chiếc thuyền hay bè đơn giản[15]), và tiến vào Úc khoảng 50.000 năm trước. Người Aborigine châu Úc, theo Wells, là hậu duệ của làn sóng di cư đầu tiên ra khỏi châu Phi.[16]

Khoảng 50.000 trước thế giới bước vào kỷ băng hà cuối cùng, nước bị đóng băng, vì thế mực nước biển thấp hơn nhiều. Ngày nay tại Cổng Grief, Biển Đỏ rộng khoảng 12 dặm (20 km) nhưng 50.000 năm trước nó hẹp hơn nhiều, còn mực nước thấp hơn khoảng 70m. Mặc dù nó chưa bao giờ được nối liền, có thể có những hòn đảo ở giữa để có thể đến được bằng bè đơn giản. Các di chỉ sinh hoạt 125.000 năm tuổi cho thấy bữa ăn của người tiền sử tại Eritrea bao gồm đồ hải sản bắt ở ven biển. Đây có thể coi là bằng chứng cho thấy loài người đã vượt Biển Đỏ trong quá trình tìm kiếm nguồn thức ăn ở các bờ biển mới.

Nam Á và Úc[sửa | sửa mã nguồn]

Một số bằng chứng về gen chỉ ra có 2 luồng di cư ra khỏi châu Phi. Tuy nhiên các nghiên cứu khác cho rằng thực tế chỉ một luồng di cư diễn ra, tiếp theo là việc tách ra đi lên phía bắc của một nhóm nhỏ. Tại Tây Á, những người tiến về phía nam (chọn tuyến đường phía nam) mở rộng từ thế hệ này đến thế hệ khác quanh bờ biển Ả-rậpBa Tư cho đến khi họ tới Ấn Độ. Một trong các nhóm đi về phía bắc (người Đông Á thuộc nhóm thứ hai này) tiến sâu vào lục địa[17] đến châu Âu, và cuối cùng thay thế người Neanderthal. Họ cũng đã tiến vào Ấn Độ từ Trung Á. Nhóm đầu tiên đi dọc bờ biển phía nam châu Á, tới Úc vào khoảng giữa 55.000 và 30.000 năm trước,[4] theo hầu hết các tính toán là từ 46.000 đến 41.000 năm trước.

Bản đồ thể hiện sự mở rộng của đất liền và nước tại thời điểm kỷ băng hà lớn cuối cùng, 20.000 năm trước CN khi mực nước biển có thể thấp hơn hiện nay khoảng 110m

Trong suốt thời kỳ đó, mực nước biển thấp hơn rất nhiều và phần lớn Đông Nam Á Hải đảo là một vùng đất lớn gọi là Lục địa Sunda. Những người di cư có thể đã tiếp tục đi theo đường bờ biển đông nam cho đến khi tới eo biển giữa Sunda và Sahul, lục địa rộng lớn tạo nên Úc và New Guinea ngày nay. Tại đó, khu vực rộng nhất là ở đường Weber, rộng khoảng 90 km,[18] điều này cho thấy những người di cư đã có các kỹ năng đi biển. Những người cổ như Người đứng thẳng không thể tới được Úc, mặc dù họ đã băng qua eo Lombok và tới được Flores.

Nếu các niên đại là chính xác, Úc có thể được định cư khoảng 10.000 năm trước châu Âu. Điều này là có khả năng vì loài người có xu hướng tránh các vùng lạnh phía bắc và thích các vùng nhiệt đới ấm áp giúp họ dễ thích nghi giống như ở châu Phi quê hương. Một bằng chứng nữa cho việc con người xâm chiếm Úc châu là vào khoảng 46.000 năm trước, tất cả động vật khổng lồ châu Úc nặng hơn 100 kg đã tuyệt chủng. Tim Flannery và những người khác cho rằng người di cư là nguyên nhân của sự tuyệt chủng này.[19] Rất nhiều động vật đã quen với việc sống không bị săn đuổi và dễ dàng bị tấn công (điều cũng xảy ra sau này ở châu Mỹ).

Trong khi một số tiến vào Úc, số khác tiếp tục tiến về phía đông dọc theo bờ biển Sunda, rồi ngược lên đông bắc vào Trung Quốc và cuối cùng là Nhật Bản, hình thành nên một dải định cư dọc theo bờ biển. Dải định cư bờ biển này để lại dấu vết trong các DNA ty thể thừa kế từ nhóm M, và trong nhóm C nhiễm sắc thể Y. Sau đó, có thể họ đã tiến sâu vào đất liền và tiếp xúc với những giống người cổ như H. erectus. Các nghiên cứu về gen hiện tại cũng chỉ ra rằng Úc và New Guinea được định cư bởi một nhóm đơn lẻ đến từ châu Á chứ không phải bởi nhiều làn sóng. Chiếc cầu đất liền kết nối New Guinea và Úc bị chìm khoảng 8.000 năm trước, ngăn cách dân cư giữa 2 vùng đất.[20][21]

Một nghiên cứu gần đây cho thấy người ở phía nam Trung Quốc và Đông Nam Á có chung 1% số gene với người Denisova, một giống người đã tuyệt chủng. Điều đó có nghĩa người Denisova từng giao phối với tổ tiên của người hiện đại tại châu Á.[22]

Châu Âu[sửa | sửa mã nguồn]

Châu Âu được cho là được định cư bởi những người di cư đến từ ranh giới phía tây bắc của Trung Á và Trung Đông. Khi những người hiện đại đầu tiên đến châu Âu, những người Neanderthal đã định cư ở đó. Có tranh luận về thuyết hòa huyết giữa người hiện đại và người Neanderthal, và hầu hết bằng chứng cho thấy điều này có xảy ra nhưng chỉ ở mức độ nhỏ. Những cư dân người hiện đại và người Neanderthal cùng chung sống trong nhiều khu vực như ở bán đảo Iberia hay ở Trung Đông, và việc hòa huyết đó có thể đã bổ sung nguồn gen Neanderthal vào người hiện đại Thời đại đồ đá cũ.

Một khác biệt quan trọng giữa châu Âu với phần còn lại của thế giới là vĩ độ bắc. Các bằng chứng nhân chủng học gợi ý rằng, người Neanderthal hoặc Cro-Magnon, đã tới vùng cực bắc nước Nga khoảng 40.000 năm trước.[23]

Khoảng 20.000 trước CN, 10.000 năm sau sự tuyệt chủng của người Neanderthal, kỷ băng hà lớn cuối cùng đã khiến các dư dân vùng bắc bán cầu di cư tới một số địa điểm trú ẩn cho đến cuối thời kỳ này. Những cư dân này, dù sống cùng người Neanderthal hay không, được cho là đã tồn tại trong những địa điểm trú ẩn này suốt kỷ băng hà lớn cuối cùng và sau đó lan tỏa ra toàn bộ châu Âu, nơi những cư dân cổ ở đây được cho là con cháu họ. Một quan điểm khác là cư dân châu Âu hiện đại là hậu duệ của di dân thời kỳ đồ đá mới ở Trung Đông. Tranh luận xung quanh nguồn gốc người châu Âu nhìn chung là cuộc tranh luận giữa phát tán văn hóa với phát tán nhân chủng. Các bằng chứng nhân chủng và gen ủng hộ mạnh mẽ thuyết phát tán nhân chủng, cho rằng họ là hậu duệ của một nhóm cư dân phát tán từ Trung Đông trong suốt 12.000 năm sau đó. Tuy nhiên, một khái niệm về gen gọi là Thời Gian tới Tổ Tiên Chung Gần Nhất, hay TMRCA thường được sử dụng để ủng hộ thuyết phát tán văn hóa thay vì phát tán nhân chủng.[24]

Cuộc di cư của người Cro-Magnons vào châu Âu[sửa | sửa mã nguồn]

Bài chi tiết: Người Cro-Magnon

Người Cro-Magnon được cho là người hiện đại đầu tiên ở châu Âu. Họ tiến vào lục địa Âu-Á từ Bán đảo Ả Rập khoảng 60.000 năm trước, với một nhóm nhanh chóng định cư quanh vùng duyên hải Ấn Độ Dương và một nhóm di cư lên phía bắc tới các dãy núi vùng Trung Á.[11]

Một chuỗi DNA ty thể từ hai người Cro-Magnons tại hang Paglicci, Italy, có niên đại từ 23.000 đến 24.000 năm tuổi (Paglicci 52 and 12), đã xác định mtDNANhóm N, mẫu điển hình thuộc nhóm sau,[25] nhóm đi sâu vào lục địa và là tổ tiên của những người Đông và Bắc Á (người "Mông Cổ"), Kavkaz, một bộ phận lớn của cư dân Trung Đông và Bắc Phi. Cuộc di cư từ khu vực Biển Đen vào châu Âu bắt đầu khoảng 45.000 năm trước, có lẽ dọc theo hành lang sông Danube. Khoảng 20.000 năm trước, toàn bộ châu Âu đã được định cư. Xác người cổ đầu tiên được bảo quản hoàn hảo là người băng Ötzi, từ 3000 năm trước CN, thuộc K1 MitDNA.

Sự di cư của người hiện đại vào châu Âu, dựa trên mô phỏng của Currat & Excoffier (2004)[26]
(YBP=Số năm tính đến thời điểm hiện tại)
Cho tới 37 500 YBP
Cho tới 35 000 YBP
Cho tới 32 500 YBP
Cho tới 30 000 YBP

Cạnh tranh với người Neanderthal[sửa | sửa mã nguồn]

Việc mở rộng được cho là bắt đầu từ 45,000 và có lẽ mất khoảng 15.000 để lan tỏa khắp châu Âu.[17][27]

Trong suốt thời gian này người Neanderthal dần dần bị thay thế. Vì phải mất một thời gian dài để chiếm toàn bộ châu Âu, có lẽ người hiện đại và người Neanderthal đã liên tục tranh giành lãnh địa. Người Neanderthal có thân hình to lớn và chắc chắn hơn nên có lẽ mạnh mẽ hơn người hiện đại Homo sapiens. Do đã sống ở châu Âu 200.000 năm họ cũng thích ứng tốt hơn với thời tiết lạnh. Tuy nhiên người hiện đại, gọi là Cro-Magnon, với kỹ thuật và ngôn ngữ tốt hơn cuối cùng đã thay thế toàn bộ người Neanderthal, nơi cuối cùng họ sống là trên bán đảo Iberia. Sau khoảng 30.000 năm trước, các di chỉ hóa thạch của người Neanderthal biến mất, cho thấy họ đã bị tuyệt chủng. Những cư dân cuối cùng đã sống quanh hệ thống hang động trên bờ biển hướng về phía nam eo Gibraltar, từ 30.000 đến 24.000 năm trước.

Những người theo thuyết đa vùng tin rằng người châu Âu là hậu duệ của người Neanderthal chứ không phải là những người homo-sapiens di cư. Số khác cho rằng người Neanderthal đã hòa huyết với người hiện đại. Vào năm 1997 các nhà nghiên cứu đã tách DNA ty thể từ một xác người Neanderthal 40.000 năm tuổi. Khi so sánh với DNA người hiện đại, các chuỗi có sự khác nhau rõ rệt, chỉ ra rằng theo DNA ty thể, người châu Âu hiện đại không phải là hậu duệ của người Neanderthal, và cũng không có sự hòa huyết.[28] Một số nhà khoa học tiếp tục nghiên cứu autosomal DNA để tìm kiếm sự hòa huyết với người Neanderthal.[29] Một số allele của một số gen autosomal như allele H2 của gen MAPT đã được chú ý, vì chúng chỉ có ở người châu Âu. Nhưng từ sự vắng mặt autosomal DNA trong người Neanderthal, các nhà khoa học kết luận rằng điều này chỉ là giả thuyết.[30]

Một số nhà nhân chủng học nghi ngờ rằng người Neanderthal và người Homo sapiens không thể lai tạo được với nhau. Vì người Neanderthal và người châu Âu đã chia sẽ cùng một không gian định cư trong suốt 20.000 năm, nhưng không có một hóa thạch xương nào được tìm thấy có các tính chất lai giữa hai loài.[31]

Ngày nay (cho tới năm 2010), các bằng chứng về gen cho thấy việc hòa huyết (của người Neanderthal) với người Homo sapiens sapiens (người hiện đại) đã diễn ra từ khoảng 80.000 đến 50.000 năm trước tại Trung Đông, kết quả là người châu Phi hạ Sahara không có DNA Neanderthal còn người Kavkazchâu Á có từ 1% đến 4% DNA Neanderthal.[32]

Trung và Bắc Á[sửa | sửa mã nguồn]

Các nhóm ty thể A, BG hình thành từ 50.000 năm trước, và những người thuộc nhóm này lần lượt tiến vào Siberia, Triều TiênNhật Bản khoảng 35.000 năm trước. Một số bộ phận nhóm cư dân này cũng di cư tới Bắc Mỹ.

Châu Mỹ[sửa | sửa mã nguồn]

Bản đồ các cuộc di cư sớm của loài người[33]

Việc những người Paleo-Indian di cư tới và xâm chiếm châu Mỹ, bao gồm các mốc thời gian chính xác cũng như các tuyến đường, đang là chủ đề của các cuộc nghiên cứu và thảo luận.[34] Theo lý thuyết truyền thống thì những người di cư tới cầu qua eo Bering nối đông Siberia và Alaska ngày nay vào khoảng 40.000 — 17.000 năm trước,[35] khi mức nước biển thấp hơn nhiều do Kỷ Băng hà Đệ tứ.[34][36] Những người này được cho là đã theo chân những đàn thú khổng lồ Thế pleistocene dọc theo hành lang đất liền nối giữa các tảng băng Laurentide|Cordilleran.[37] Một tuyến khác là, bằng đường bộ hay sử dụng thuyền nguyên thủy, họ đã di cư xuống bờ biển Tây Bắc Thái Bình Dương tới Nam Mỹ xuống tận Chile.[38] Bằng chứng của tuyến thứ hai là do nước biển đã dâng hàng trăm mét theo sau thời kỳ băng hà.[39]

Các nhà nhân chủng học cho rằng những người di cư Paleo-Indian rời khỏi Beringia (đông Alaska), khoảng từ 40.000 đến 16.500 năm trước.[40][41][42] Khoảng thời gian này là nguồn gốc của nhiều cuộc tranh luận và kéo dài nhiều năm. Một số ít kết luận được đồng tình là nguồn gốc từ Trung Á, cùng sự di cư mở rộng ra châu Mỹ suốt khoảng thời gian kết thúc thời kỳ băng hà cuối cùng, hay được biết đến nhiều hơn dưới cái tên kỷ băng hà lớn cuối cùng, khoảng 16.000 — 13.000 năm trước.[35][43]

Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]

Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]

  1. ^ Fischer, Steven Roger (2004). A history of language. Globalities Series. Reaktion Books. ISBN 186189080X. 
  2. ^ Finlayson, Clive (2005). “Biogeography and evolution of the genus Homo”. Trends in Ecology & Evolution (Elsevier) 20 (8): 457–463. doi:10.1016/j.tree.2005.05.019. PMID 16701417. 
  3. ^ “Hints Of Earlier Human Exit From Africa”. Science News. doi:10.1126/science.1199113. Truy cập ngày 1 tháng 5 năm 2011. 
  4. ^ a ă Bowler, James M. et al 2003, New ages for human occupation and climatic change at Lake Mungo, Australia
  5. ^ a ă Rixiang Zhu, Zhisheng An, Richard Pott, Kenneth A. Hoffman (June năm 2003). “Magnetostratigraphic dating of early humans in China” (PDF). Earth Science Reviews 61 (3-4): 191–361. Bibcode:2003ESRv...61..191A. doi:10.1016/S0012-8252(02)00110-1. 
  6. ^ R. Zhu et al. (2004), New evidence on the earliest human presence at high northern latitudes in northeast Asia.
  7. ^ “Earliest Presence of Humans in Northeast Asia”. Human Origins Program. Smithsonian Institution. Truy cập ngày 4 tháng 8 năm 2007. 
  8. ^ Hopkin M (26 tháng 3 năm 2008). “'Fossil find is oldest European yet'”. Nature News. doi:10.1038/news.2008.691. 
  9. ^ Bednarik RG (2003). “Seafaring in the Pleistocene”. Cambridge Archaeological Journal 13 (1): 41–66. doi:10.1017/S0959774303000039. 
    ScienceNews summary
  10. ^ White, Tim D., Asfaw, B., DeGusta, D., Gilbert, H., Richards, G.D., Suwa, G. and Howell, F.C. (2003). “Pleistocene Homo sapiens from Middle Awash, Ethiopia”. Nature 423 (6491): 742–747. doi:10.1038/nature01669. PMID 12802332. 
  11. ^ a ă Major upper paleolithic sites in Europe. “Atlas of human journey: 45 - 40,000”. The genographic project. National Geographic Society. 1996-2010. Truy cập ngày 31 tháng 3 năm 2010. 
  12. ^ Misconceptions Around Mitochondrial Eve, Alec MacAndrew.
  13. ^ BBC World News "Africa's genetic secrets unlocked", 1 May 2009; the results were published in the online edition of the journal Science.
  14. ^ “Both Australian Aborigines and Europeans Rooted in Africa”. News.softpedia.com. Truy cập ngày 11 tháng 1 năm 2011. 
  15. ^ Evolution of modern humans, truy cập ngày 25 tháng 12 năm 2010 
  16. ^ “Human line 'nearly split in two'”. BBC News. 24 tháng 4 năm 2008. Truy cập ngày 31 tháng 12 năm 2009. 
  17. ^ a ă Maca-Meyer N, González AM, Larruga JM, Flores C, Cabrera VM (2001). “Major genomic mitochondrial lineages delineate early human expansions”. BMC Genet. 2 (1): 13. doi:10.1186/1471-2156-2-13. PMC 55343. PMID 11553319. 
  18. ^ “Pleistocene Sea Level Maps”. Fieldmuseum.org. Truy cập ngày 23 tháng 9 năm 2010. 
  19. ^ Flannery, Tim (2002), "The Future Eaters: An Ecological History of the Australasian Lands and People" (Grove Press)
  20. ^ Hudjashov G, Kivisild T, Underhill PA, et al. (May năm 2007). “Revealing the prehistoric settlement of Australia by Y chromosome and mtDNA analysis”. Proc Natl Acad Sci USA. 104 (21): 8726–30. Bibcode:2007PNAS..104.8726H. doi:10.1073/pnas.0702928104. PMC 1885570. PMID 17496137. 
  21. ^ Wade, Nicholas (8 tháng 5 năm 2007). “From DNA Analysis, Clues to a Single Australian Migration”. Australia: Nytimes.com. Truy cập ngày 1 tháng 5 năm 2011. 
  22. ^ “Dân châu Á là họ hàng của người tuyệt chủng”. VNExpress.net. 11 tháng 11 năm 2011. Truy cập ngày 21 tháng 11 năm 2011. 
  23. ^ Pavlov, Pavel; John Inge Svendsen & Svein Indrelid (Sep 6 năm 2001). “Human presence in the European Arctic nearly 40,000 years ago”. Nature 413 (6851): 64–67. doi:10.1038/35092552. PMID 11544525. 
  24. ^ “A Comparison of Y-Chromosome Variation in Sardinia and Anatolia Is More Consistent with Cultural Rather than Demic Diffusion of Agriculture”. Plosone.org. Truy cập ngày 23 tháng 9 năm 2010. 
  25. ^ Caramelli, D; Lalueza-Fox, C; Vernesi, C; Lari, M; Casoli, A; Mallegni, F; Chiarelli, B; Dupanloup, I; Bertranpetit, J; Barbujani, G; Bertorelle, G (May năm 2003). “Evidence for a genetic discontinuity between Neandertals and 24,000-year-old anatomically modern Europeans” (Free full text). Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America 1 (11): 6593–7. Bibcode:2003PNAS..100.6593C. doi:10.1073/pnas.1130343100. ISSN 0027-8424. PMC 164492. PMID 12743370. 
  26. ^ Currat, M. & Excoffier, L. (2004): Modern Humans Did Not Admix with Neanderthals during Their Range Expansion into Europe. PLoS Biol no 2 (12): e421. doi:10.1371/journal.pbio.0020421
  27. ^ Currat M, Excoffier L (Dec năm 2004). “Modern humans did not admix with Neanderthals during their range expansion into Europe”. PLoS Biol. 2 (12): e421. doi:10.1371/journal.pbio.0020421. PMC 532389. PMID 15562317. 
  28. ^ Kate Ravilious. Aborigines, Europeans Share African Roots, DNA Suggests. National Geographic News. May 7, 2007.
  29. ^ Wall JD, Hammer MF (Dec năm 2006). “Archaic admixture in the human genome”. Curr Opin Genet Dev. 16 (6): 606–10. doi:10.1016/j.gde.2006.09.006. PMID 17027252. 
  30. ^ Hardy J, Pittman A, Myers A, et al. (Aug năm 2005). “Evidence suggesting that Homo neanderthalensis contributed the H2 MAPT haplotype to Homo sapiens”. Biochem Soc Trans. 33 (Pt 4): 582–5. doi:10.1042/BST0330582. PMID 16042549. 
  31. ^ Schwartz, Jeffrey H.; Tattersall, Ian (2001). Extinct humans. Boulder, Colo: Westview Press. tr. 207–9. ISBN 0-8133-3918-9. 
  32. ^ Richard E. Green, et al. (May năm 2010). “A Draft Sequence of the Neandertal Genome”. Science 328 (5979): 710–722. Bibcode:2010Sci...328..710G. doi:10.1126/science.1188021. PMID 20448178. 
  33. ^ Literature: Göran Burenhult: Die ersten Menschen, Weltbild Verlag, 2000. ISBN 3-8289-0741-5
  34. ^ a ă “Atlas of the Human Journey-The Genographic Project”. National Geographic Society. 1996-2008. Truy cập ngày 6 tháng 10 năm 2009. 
  35. ^ a ă Wells, Spencer; Read, Mark (2002). The Journey of Man - A Genetic Odyssey (Digitised online by Google books). Random House. tr. 138–140. ISBN 0812971469. Truy cập ngày 21 tháng 11 năm 2009. 
  36. ^ Fitzhugh, Drs. William; Goddard, Ives; Ousley, Steve; Owsley, Doug; Stanford., Dennis. “Paleoamerican”. Smithsonian Institution Anthropology Outreach Office. Truy cập ngày 15 tháng 1 năm 2009. 
  37. ^ “The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health”. Scientific American. Truy cập ngày 17 tháng 11 năm 2009. 
  38. ^ “Alternate Migration Corridors for Early Man in North America”. American Antiquity, Vol. 44, No. 1 (Jan., 1979), p2. Truy cập ngày 17 tháng 11 năm 2009. 
  39. ^ “68 Responses to "Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’"”. Center for Climate Systems Research, Columbia University. Truy cập ngày 17 tháng 11 năm 2009. 
  40. ^ “Introduction”. Government of Canada. Parks Canada. 2009. Truy cập ngày 9 tháng 1 năm 2010. “Canada's oldest known home is a cave in Yukon occupied not 12,000 years ago like the U.S. sites, but at least 20,000 years ago” 
  41. ^ “Pleistocene Archaeology of the Old Crow Flats”. Vuntut National Park of Canada. 2008. Truy cập ngày 10 tháng 1 năm 2010. “However, despite the lack of this conclusive and widespread evidence, there are suggestions of human occupation in the northern Yukon about 24,000 years ago, and hints of the presence of humans in the Old Crow Basin as far back as about 40,000 years ago.” 
  42. ^ “Jorney of mankind”. Brad Shaw Foundation. Truy cập ngày 17 tháng 11 năm 2009. 
  43. ^ “A single and early migration for the peopling of greater America supported by mitochondrial DNA sequence data”. The National Academy of Sciences of the US. National Academy of Sciences. Truy cập ngày 10 tháng 10 năm 2009. 

Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]