Cái Zahir

"Cái Zahir"
Tác giả	Jorge Luis Borges
Tiêu đề gốc	El Zahir
Quốc gia	Argentina
Ngôn ngữ	tiếng Tây Ban Nha
Thể loại	kỳ ảo, truyện ngắn
Phương tiện truyền thông	In
Ngày xuất bản	1949

"Cái Zahir" (tựa gốc tiếng Tây Ban Nha: "El Zahir") là một truyện ngắn của nhà văn, nhà thơ người Argentina Jorge Luis Borges. Đây là một trong những truyện trong tuyển tập Aleph, lần đầu xuất bản năm 1949, và được tác giả sửa lại vào năm 1974. Tại Việt Nam, tác phẩm nằm trong tuyển tập Aleph do Nguyễn An Lý dịch và được Phanbook phát hành năm 2023.

Tóm tắt cốt truyện

Đồng 20 centavos, một trong những cái Zahir được đề cập trong truyện

Cái Zahir là một con người hoặc một sự vật có khả năng tạo ra ám ảnh cho bất cứ ai nhìn thấy nó, đến mức người đó dần dần tri giác ít đi về thực tại và nhiều hơn về cái Zahir: lúc đầu chỉ trong giấc ngủ, rồi sau đó là mọi lúc. Zahir (tiếng Ả Rập: ظاهر) là một thuật ngữ Ả Rập chỉ cái gì đó bề ngoài và hiển lộ.

Trong truyện, một phiên bản hư cấu nhân vật Borges đã nhận được cái Zahir dưới dạng một đồng xu 20 centavos khi thối lại tiền sau khi trả tiền cho một ly đồ uống. Borges kể với độc giả trong một dòng suy tưởng xoay quanh những đồng tiền nổi tiếng trong lịch sử và truyền thuyết, cũng như việc một đồng tiền có thể tượng trưng cho ý chí tự do của chúng ta ra sao, bởi nó có thể được đổi thành bất cứ thứ gì. Những suy nghĩ cuồng nhiệt đó khiến ông mất ngủ một thời gian. Ngày hôm sau, Borges quyết định vứt bỏ đồng xu. Ông đến một khu phố xa xôi ở Buenos Aires, cẩn thận tránh không nhìn tên phố hay số nhà, và cuối cùng đã “tống khứ” được cái Zahir bằng cách dùng nó trả tiền cho một ly đồ uống khác trong một quán bar vô danh.

Nhà văn không thể quên được đồng xu đó, và dần dần trở nên ngày càng ám ảnh với nó. Ông cố tìm cách chữa trị, và sau một thời gian nghiên cứu, ông tìm được một cuốn sách giải thích lịch sử đằng sau Zahir, rằng nó từng xuất hiện trước đó dưới dạng một con hổ, một trục quỹ đạo (astrolabe), đáy một cái giếng, và một đường gân trong một cột đá cẩm thạch ở một aljama (một kiểu giáo đường Do Thái hoặc nhà thờ Hồi giáo nào đó tại Córdoba, Tây Ban Nha). Theo truyền thuyết, mọi thứ trên đời đều có tiềm năng trở thành một cái Zahir, nhưng "Đấng Tối Cao không cho phép có quá một thứ nào trở thành nó cùng lúc, vì chỉ một thứ thôi cũng đủ quyến rũ cả đám đông."

Borges kể rằng chẳng bao lâu nữa ông sẽ không còn tri giác nổi thực tại bên ngoài, và sẽ phải có người mặc quần áo, cho ăn; nhưng rồi ông suy nghĩ rằng số phận ấy không làm mình phiền lòng, bởi khi ấy ông sẽ không còn ý thức được nữa. Trong triết học duy tâm, “sống và mộng là đồng nghĩa”, và ông sẽ chỉ đơn giản chuyển "từ một giấc mơ hết sức phức tạp sang một giấc mơ hết sức đơn giản." Trong một trạng thái vừa tuyệt vọng vừa chấp nhận, ông tự hỏi:

Những người khác sẽ mơ rằng tôi đã điên còn tôi sẽ mơ thấy cái Zahir. Khi tất cả mọi người trên trái đất đều nghĩ, ngày cũng như đêm, đến cái Zahir, thì đâu sẽ là giấc mơ và đâu sẽ là hiện thực – trái đất hay cái Zahir?

Các tác phẩm khác cùng nhan đề

Nhan đề The Zahir (2005) của nhà văn Brazil Paulo Coelho có tham chiếu đến truyện của Borges. Tiểu thuyết này kể câu chuyện về một người đàn ông trở nên ám ảnh với người vợ đã biến mất của mình.

Ghi chú

• "Cái Zahir" về nhiều mặt là đối cực với "Điểm Aleph", chủ đề của một truyện ngắn khác của Borges cũng in trong cùng tuyển tập. Nếu nhìn thấy Aleph khiến người quan sát nhìn thấy mọi sự, thì nhìn thấy Zahir cuối cùng sẽ khiến người quan sát không thấy gì khác ngoài nó.
• Đây là một trong nhiều truyện của Borges thể hiện sự ám ảnh của ông với loài hổ. (Truyện có nhắc đến một người bị cái Zahir chiếm hữu đến mức chỉ còn nhìn thấy hổ.)
• Borges có chạm đến khái niệm cái Zahir trong truyện ngắn "Deutsches Requiem", cũng xuất bản năm 1949. Trong truyện đó, Borges viết: "Tôi đã hiểu từ nhiều năm trước rằng không có thứ gì trên thế giới này không manh nha trong mình một Hỏa ngục khả thể; một gương mặt, một lời nói, một la bàn, một quảng cáo thuốc lá, đều có thể đẩy người ta đến chỗ hóa điên, nếu không thẻ quên được nó." Cả hai truyện cũng đều có những đoạn tương tự nhau nói về một tác phẩm nghệ thuật có chứa hình tượng hổ.

Liên kết ngoài

• The Zahir – Borges, A Personal Anthology, tr. 128
• - Chủ đề Sufi trong sáng tác của Jorge Luis Borges