Hàm Phong

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Bước tới: menu, tìm kiếm
Hàm Phong Đế
咸豐帝
Hoàng đế Trung Hoa (chi tiết...)
《咸丰皇帝朝服像》.jpg
Flag of the Qing Dynasty (1889-1912).svg Hoàng đế Đại Thanh
Trị vì 9 tháng 3 năm 185022 tháng 8 năm 1861
(11 năm, 166 ngày)
Tiền nhiệm Thanh Tuyên Tông
Kế nhiệm Thanh Mục Tông
Thông tin chung
Phối ngẫu Hiếu Đức Hiển Hoàng hậu
Hiếu Trinh Hiển Hoàng hậu
Hiếu Khâm Hiển Hoàng hậu
Hậu duệ Thanh Mục Tông
Vinh An Cố Luân Công chúa
Tên đầy đủ Ái Tân Giác La·Dịch Trữ
(愛新覺羅·奕詝)
Niên hiệu Hàm Phong (咸丰)
Thụy hiệu Hiệp Thiên Dực Vận Chấp Trung Thùy Mộ Mậu Đức Chấn Vũ Thánh Hiếu Uyên Cung Đoan Nhân Khoan Mẫn Trang Kiệm Hiển Hoàng đế
(協天翊運執中垂謨懋德振武聖孝淵恭端仁寬敏莊儉顯皇帝)
Miếu hiệu Văn Tông (文宗)
Thân phụ Thanh Tuyên Tông
Thân mẫu Hiếu Toàn Thành Hoàng hậu
Sinh 17 tháng 7, 1831(1831-07-17)
Viên Minh Viên, Bắc Kinh
Mất 22 tháng 8, 1861 (30 tuổi)
Tị Thử Sơn Trang, Thừa Đức, Hà Bắc
An táng Định lăng (定陵), Đông Thanh Mộ

Thanh Văn Tông (chữ Hán: 清文宗; 17 tháng 7 năm 183122 tháng 8 năm 1861), Hãn hiệu Đồ Cách Bá Nhĩ Ngạch Nhĩ Bách Đặc Hãn (:图格莫尔额尔伯特汗; Түгээмэл Элбэгт хаан), là vị Hoàng đế thứ 9 của triều đại nhà Thanh trong lịch sử Trung Quốc. Ông trị vì từ năm 1850 đến năm 1861, khoảng 11 năm. Cả thời trị vì ông dùng niên hiệuHàm Phong (咸豐), nên thường được gọi là Hàm Phong Đế (咸豐帝).

Hàm Phong Đế được đánh giá tuy còn trẻ nhưng chính trị siêng năng, muốn vực dậy cơ đồ Đại Thanh sau thời Đạo Quang Đế nên tiến hành canh tân cải cách quan viên. Ông nhậm hiền đi tà, ý đồ trọng chấn kỷ cương, trọng dụng Tằng Quốc Phiên thuộc Hán quân, sử dụng biện pháp huấn luyện Hán quân đàn áp Thái Bình Thiên QuốcNiệp quân. Bên cạnh có trọng dụng Túc Thuận, tiêu trừ và trách mắng Mục Chương A đại thần thời cha Đạo Quang. Nhưng lúc này Đại Thanh loạn trong giặc ngoài không ngừng, cuối cùng lấy ký kết một loạt Hiệp ước bất bình đẳng. Hàm Phong triều về sau cũng nhân ý đồ một lần nữa xoay chuyển đối nội, giao ngoại cục diện mà mở ra Dương vụ vận động (洋务运动), khuyến khích giao lưu với người Tây Dương.

Tiểu sử[sửa | sửa mã nguồn]

Hàm Phong tên thật là Ái Tân Giác La·Dịch Trữ (爱新觉罗·奕詝), sinh vào ngày 9 tháng 6 năm Đạo Quang thứ 11 (tức ngày 17 tháng 7, năm 1831) tại Viên Minh Viên (圆明园) ở Bắc Kinh. Ông là con trai thứ 4 của Thanh Tuyên Tông Đạo Quang hoàng đế, mẹ là Hiếu Toàn Thành hoàng hậu Nữu Hỗ Lộc thị, hoàng hậu thứ hai của Đạo Quang Đế. Nữu Hỗ Lộc thị là con gái Nhị đẳng thị vệ Di Linh, gia cảnh không cao, nhưng nhan sắc mĩ mạo, giỏi lấy lòng Đạo Quang Đế mà nhanh chóng phong lên cao. Khi Dịch Trữ được sinh ra thì bà đang là Quý phi.

Tuy theo thứ tự thì Dịch Trữ là Hoàng tử thứ tư, nhưng lại là con trai lớn nhất của hoàng đế Đạo Quang lúc bấy giờ vì cùng năm đó Hoàng trưởng tử Dịch Vĩ (奕緯) mắc bệnh qua đời ở tuổi 23, Hoàng nhị tử Dịch Cương (奕綱) và Hoàng tam tử Dịch Kế (奕繼) lại mất sớm. Nữu Hỗ Lộc thị sinh con được hai năm sau thì Hiếu Thận Thành hoàng hậu Đông Giai thị qua đời, Nữu Hỗ Lộc Quý phi trở thành Hoàng quý phi, rồi vào năm Dịch Trữ 3 tuổi thì Nữu Hỗ Lộc thị được sắc phong Hoàng hậu.

Do mẹ làm Hoàng hậu, hoàng tử Dịch Trữ do hoàng hậu sinh trở thành đích tử. Cộng thêm tài văn thơ và biết viết lách từ bé nên ông được Đạo Quang Đế coi trọng và sủng ái nhất trong các hoàng tử. Năm Đạo Quang thứ 20 (1840), ngày 13 tháng 2, Nữu Hỗ Lộc hoàng hậu qua đời, khi ấy ông chỉ mới 10 tuổi nên được cha giao phó cho Tĩnh Hoàng Quý phi Bát Nhĩ Tế Cát Đặc thị nuôi dạy.

Tĩnh Quý phi có con trai là Dịch Hân, hoàng tử thứ 6 của Đạo Quang Đế, kém Dịch Trữ 2 tuổi. Do đó, Dịch Trữ cùng Dịch Hân được nuôi lớn cùng nhau, bản thân Dịch Trữ cũng gọi Tĩnh Quý phi là Ngạch nương, cách gọi của mẹ ruột của người Mãn. Dịch Trữ cùng Dịch Hân, hai anh em xem nhau như ruột thịt, cùng một mẹ nuôi dưỡng về sau lại chính là quay ra giằng xé nhau tranh đoạt vị trí Trữ quân.

Dịch Trữ khi mặc thường phục

Khi thành niên, cả hai đều ở thượng thư phòng đọc sách, tuổi gần, quan hệ mật thiết, cũng không ngại đoán. Chỉ là, Dịch Trữ ra phòng đọc sách so với Dịch Hân thì sớm hơn 1 năm. Khi 6 tuổi, Dịch Trữ bắt đầu đọc sách, sư phó là Đỗ Thụ Điền. Đỗ sư phó dạy dỗ dịch chủ, tận tâm tận lực, trút xuống tâm huyết. Sử tái: “Thụ Điền sớm chiều dạy bảo, tất lấy chính đạo, lịch mười năm hơn.”. Khi còn là hoàng tử, Dịch Trữ từ săn Nam Uyển, rượt đuổi đàn thú mà té ngựa thương cổ. Sau thượng tứ viện bó xương y sĩ trị liệu, thế nhưng còn lưu lại tàn tật, hành động không tiện. Lại khi còn nhỏ từng mắc bệnh đậu mùa nhưng qua khỏi, trên mặt còn lưu lại vết mặt rỗ. Bên cạnh đó, Dịch Hân cũng ở thượng thư phòng đọc sách nhưng so ra thông minh hơn Dịch Trữ, sư phó là Trác Bỉnh Điềm (卓秉恬). Sử ký ghi lại, Dịch Hân thân thể cực tốt, đầu óc thông minh, thư văn không tồi, võ công cũng giỏi.

Khi ấy, Hoàng lục tử Dịch Hân lại hay giao thiệp với người Tây Dương, biệt danh Dương tử lục, là điều nghi kị đối với Đạo Quang Đế, còn Dịch Trữ ngược lại theo cách tận hiếu tâm, thật thật thà thà, lấy siêng năng làm đầu, rất được lòng Đạo Quang Đế, nhưng điều đó cũng không làm Đạo Quang Đế hài lòng tuyệt đối vì ông công nhận tài năng hiếm có của Dịch Hân. Bởi vậy đến tận gần già, Đạo Quang Đế vẫn rất do dự chọn người lập làm Trữ quân.

Năm Đạo Quang thứ 26 (1847), lúc này ông đã 16 tuổi, Đạo Quang Đế hạ quyết tâm chọn ông làm Trữ quân.

Năm thứ 30 (1850), tháng giêng, khi đang hấp hối, Đạo Quang soạn di chiếu sai đại thần đồng tôn làm Hoàng thái tử. Ngày 14 tháng giêng, Đạo Quang Đế không khỏe, triệu Tông Nhân Phủ tông lệnh Tái Thuyên (载铨), Ngự tiền đại thần Tái Viên (载垣), Đoan Hoa (端华), Tăng Cách Lâm Thấm (僧格林沁), Quân cơ đại thần Mục Chương A (穆彰阿), Tái Hướng Á (赛冲阿), Tổng quản Nội Vụ Phủ đại thần Văn Khánh (文庆) công khai mở mật dụ, công bố chiếu thư lập Trữ, chính thức lập Hoàng tứ tử Dịch Trữ làm Hoàng thái tử.Cũng đồng thời ban cho Hoàng lục tử Dịch Hân tước vị Cung thân vương (恭亲王).

Năm Đạo Quang thứ 30 (1850), ngày 25 tháng 2, buổi trưa, Đạo Quang hoàng đế băng hà tại Thuận Đức đường (慎德堂) ở Viên Minh Viên. Dựa theo Đại Thanh chế độ, Tự hoàng đế Dịch Trữ ngày đó buổi chiều hộ tống Đại Hành hoàng đế di thể đến bên trong Càn Thanh Cung của Tử Cấm Thành.

Trị vì[sửa | sửa mã nguồn]

Năm Đạo Quang thứ 30 (1850), ngày 9 tháng 3, Thái tử Dịch Trữ lên ngôi, cải niên hiệuHàm Phong, lấy năm sau (1851) làm Hàm Phong nguyên niên. Tân hoàng đế Hàm Phong lên ngôi năm 19 tuổi, được xem là trẻ tuổi so với các Hoàng đế đời trước. Vừa lên ngôi, Hàm Phong Đế phải đương đầu không chỉ với các thách thức đối nội, mà còn chứng kiến lãnh thổ Trung Quốc bắt đầu chịu sự xâm nhập mạnh mẽ của các đế quốc phương Tây.

Củng cố nội trị[sửa | sửa mã nguồn]

Hàm Phong Đế ngự Long bào đọc sách.

Hàm Phong Đế tuổi trẻ lên ngôi, quyết chí rửa sạch sẽ Quân cơ xứ, phân công cải cách phái quan viên ảnh hưởng chính trị, lại cấc nhắc nhiều quan liêu từ tầng lớp Hán quân kỳ. Theo Thanh Văn Tông thật lục (清文宗实录) cho thấy, lúc này công tác cực kỳ chăm chỉ, mỗi ngày đều có rất nhiều chỉ dụ hạ đạt, trong đó không ít là tự tay viết viết châu phê, chu dụ, thậm chí Quân cơ Đại thần cũng trở nên rảnh tay vì không phải đụng đến tấu chương. Sau khoảng 8 tháng lên ngôi, Hàm Phong Đế bãi miễn Quân cơ đại thần Mục Chương A, lại bãi miễn Kỳ Anh (耆英), đây đều là theo phái chủ hòa. Sau khi lên ngôi, vì muốn hòa hoãn với Cung thân vương Dịch Hân, Hàm Phong Đế cũng trao cho Dịch Hân chức vụ Quân cơ Đại thần, về sau dần tiềm cớ bãi miễn, củng cố hoàng quyền cho bản thân. Sau khi bãi miễn Chủ hòa phái, Hàm Phong Đế sau đó liền đưa người của mình vào Quân cơ Đại thần. Ông lệnh cho Túc Thuận (肃顺) cải cách quan viên phe phái, chính trị cục diện thực hành chỉnh đốn. Túc Thuận cầm quyền, lấy thủ đoạn mạnh mẽ, cứng rắn phương thức đối mặt với cơ chế quan liêu hủ bại từ thời Càn Long đến nay qua Gia Khánh-Đạo Quang lưỡng triều, nghiêm khắc đả kích tham ô hủ bại, nghiêm trị không làm tròn trách nhiệm thất trách, nghiêm túc quan trường chính phong. Túc Thuận giải quyết triệt để Mậu Ngọ khoa trường án (戊午科场案), đem Nhất phẩm đại quan Bách Tuấn (柏葰) xử tử, đem đến một thời gian quan trường tàn hại sau thời Càn Long đổi sang một trang mới[1].

Vào ngay khi ông lên ngôi, Đại Thanh đã đối mặt với Thái Bình Thiên Quốc do Hồng Tú Toàn cầm đầu vào giữa thế kỷ 19, lại có thêm Niệp quân hoạt động ở phía bắc Trường Giang chống lại chính quyền. Năm Hàm Phong thứ 3 (1853), khởi nghĩa Thái Bình Thiên Quốc tạm được dẹp loạn do Hàm Phong cử một vài vị tướng quan trọng tham gia cuộc chiến chống quân Thái Bình Thiên Quốc, trong đó có Tăng Quốc PhiênTăng Cách Lâm Thấm. Năm thứ 4 (1854), là cuộc bạo loạn do người H'Mông, hay còn gọi là người Miêu khởi xướng tại Vân Nam. Năm thứ 6 (1856), bắt đầu nổi dậy phong trào ly khai của người Hồi (回) theo Hồi giáo (còn gọi là cuộc nổi dậy Panthay) ở Vân Nam, cùng năm đó diễn ra Chiến tranh nha phiến lần thứ hai. Cũng năm thứ 6 ấy, nhân Thái Bình Thiên Quốc nội loạn, Hàm Phong Đế dựa vào dân tộc Hán địa chủ Tăng Quốc Phiên, Tả Tông Đường cùng Lý Hồng Chương hợp lực dập tắt Thái Bình Thiên Quốc vận động.

Lúc này bộ Hộ thiếu thốn, Thanh triều đình lệnh phát hành tiền mặt, lại dấy lên vấn nạn lạm phát kinh hoàng. Mà nghiệp quan thừa cơ cấu kết, “Xâm chiếm tham ô”, “Cự thu mua để”, từ giữa kiếm chác lợi nhuận kếch xù, dân chúng rơi vào cảnh khốn khó do hậu quả cải cách tiền lệ thất bại cùng sự chèn ép của các hộ nhà giàu. Năm Hàm Phong thứ 8 (1858), Túc Thuận chuyển công tác Hộ bộ Thượng thư, quyết tâm chỉnh đốn tài chính tệ nạn kéo dài lâu ngày.

Nhưỡng ngoại thất lợi[sửa | sửa mã nguồn]

Khi Hàm Phong Đế bận đối phó Thái Bình Thiên Quốc, thì Anh Pháp lại nhăm nhe nhúng chàm Đại Thanh.

Năm Hàm Phong thứ 4 (1854), Anh, PhápMỹ đưa ra Tu ước (修约) yêu cầu và bị cự tuyệt. Vào năm thứ 6 (1856), lực lượng liên quân Anh-Pháp lại một lần nữa chống đối Thanh triều, viện cớ Á La Hào sự kiện (亚罗号事件; The Arrow Incident) chiếm Quảng Châu, nhưng bị đánh lui.

Năm Hàm Phong thứ 8 (1858), Anh, Pháp, Mỹ cùng Nga liên quân đến Thiên Tân đàm phán, lại gợi nên cái gọi là Tu ước. Hàm Phong dụ Trực Lệ Tổng đốcĐàm Đình Tương "lấy di chế di", đối Nga rất tốt, còn Mỹ nghĩ cách ràng buộc, đối Pháp khuyến dụ, đối Anh nghiêm khắc chất vấn. Đàm Đình Tương phụng chỉ hành sự, nhưng là không có thành công. Anh Pháp liền công chiếm Đại Cô Khẩu pháo đài (大沽口炮台), bức tới Thiên Tân. Hàm Phong Đế điều Quế Lương, Hoa Sa Nạp nghị hòa, cùng Anh-Mỹ-Pháp-Nga phân biệt ký kết: Trung-Anh Thiên Tân điều ước (中英天津条约); Trung-Mỹ Thiên Tân điều ước (中美天津条约); Trung-Pháp Thiên Tân điều ước (中法天津条约) và Trung-Nga Thiên Tân điều ước (中俄天津条约). Điều ước hàng mẫu tấu lên, Hàm Phong Đế thập phần phẫn nộ, nhưng là không thể không phê chuẩn. Cường quốc không thỏa mãn với 《Thiên Tân điều ước》 quy định quyền lợi, có ý định một lần nữa khơi mào chiến tranh. Hàm Phong Đế tăng mạnh phòng ngự cho Đại Cô Khẩu. Năm thứ 9 (1859), Anh-Pháp liên quan khi đang có ý định khơi mào thì bị đánh bại. Hàm Phong Đế thấy Đại Cô Khẩu thắng lợi, hủy 《Thiên Tân điều ước》. Rồi sau đó, Anh-Pháp điều binh khiển tướng, chuẩn bị xâm lược lần nữa.

Cầu Bát Lý, đêm diễn ra trận đánh, tranh vẽ bởi Émile Bayard.

Năm Hàm Phong thứ 10 (1860), mùa xuân, Anh-Pháp liên hoa xâm quân chiến lược. Tháng 6, hướng Đại Cô Khẩu tiến công. Hàm Phong Đế chỉ dụ: “Thiên hạ căn bản, không ở cửa biển, mà ở kinh sư.”. Tháng 7, tiến công Bắc Đường. Ở thúc quân Thanh cùng Anh-Pháp liên quân chiến đấu kịch liệt, thế nhưng Hàm Phong Đế lại lệnh quân Thanh Thống soái lui lại, Đại Cô Khẩu lại lần nữa luân hãm. Ngày 1 tháng 8, Anh-Pháp đến ngoại hải Thiên Tân. Ngày 18 tháng 9, tại quận Thông Châu quân xâm lược Anh-Pháp đụng độ và xảy ra trận chiến quyết liệt với đội quân Mông Cổ do Tăng Cách Lâm Thấm chỉ huy trước khi tiến đánh vùng ngoại ô thành phố Bắc Kinh. Ngày 21 tháng 9, 10.000 tướng sĩ của đội quân, bao gồm nhiều tướng sĩ tài giỏi xuất chúng đã bị lực lượng Anh-Pháp giết sạch bằng vũ khí hỏa lực trong Trận Bát Lý Kiều (diễn ra trên cầu Bát Lý). Sau đó, liên quân Anh-Pháp đánh chiếm Bắc Kinh vào 6 tháng 10 năm ấy. Hàm Phong Đế vội sai Di thân vương Tái Viên, cùng Binh Bộ thượng thư Mục Khấm làm Khâm sai đại thần đến Thông Châu nghị hòa. Dẫu vậy, Anh-Pháp liên quan vẫn quyết liệt tiến đến Bắc Kinh. Sử gọi Canh Thân lỗ biến (庚申虏变).

Tháng 9, Hàm Phong Đế cùng hoàng tộc phải rời Tử Cấm Thành đến Thừa Đức để lánh nạn. Ông cử Cung thân vương Dịch Hân thay mặt ông đến đàm phán, kí kết Bắc Kinh điều ước (北京条约) cùng quyết định phê chuẩn lại Thiên Tân điều ước năm nào. Nhưng kết cục mối quan hệ với quân Anh-Pháp rạn nứt khi Harry Smith Parkes bị bắt giam ngay trong cuộc đàm phát ngày 18 tháng 9.

Ngày 18 tháng 10, liên quân Anh-Pháp liên tiếp bắn phá Vườn Viên MinhDi Hòa viên, khiến Vườn Viên Minh bị phá hủy hoàn toàn, còn Di Hòa viên bị hư hại nặng. Nghe tin Vườn Viên Minh xa hoa tráng lệ bị đốt phá, Hàm Phong Đế cảm thấy nhục nhã và đau buồn khôn xiết. Ông bắt đầu lạm dụng rượu và thuốc phiện khiến sức khỏe ngày càng suy sụp.

Dưới thời Hàm Phong đế, Trung Quốc mất đi một phần vùng đất Mãn Châu vào tay Đế quốc Nga. Theo Điều ước Ái Hồn (瑷珲条约) (1858), được kí kết lại ngay trận BẮc Kinh thất thủ, lãnh thổ giữa dãy núi Stanovoysông Amur phải nhượng lại cho Nga, và tương tự khu vực phía Đông của sông Ussuri theo Hiệp ước Bắc Kinh (北京條約) (1860). Sau Hiệp ước, người Nga đặt tên lãnh thổ vừa xáp nhập là thành phố Vladivostok.

Trú tại Nhiệt Hà[sửa | sửa mã nguồn]

Ngự phê của Hàm Phong Đế

Trong lúc đàm phán với cường quốc Châu Âu, Hàm Phong Đế cùng hoàng thất cũng như các cận thần trong triều lấy cớ đi săn bắn để trốn sang Nhiệt Hà, khi ấy ông đã yếu sức, sau thất bại ở BẮc Kinh thì cũng không còn khả năng trị quốc. Hàm Phong Đế cũng có vài lần ý định hồi loan, nhưng nghe thiệt hại ở BẮc Kinh, cùng với việc dần rất thích Nhiệt Hà sinh hoạt mà ở lại đây luôn.

Có thuyết kể hoàng đế tuổi trẻ vốn đam mê tửu sắc, trong Vườn Viên Minh tìm thấy loại xuân dược ông hay dùng. Ngoài tam cung lục viện, ông còn đặt ra "Ngũ Xuân Chi Sủng" (五春之宠) trong vườn gồm có: Thiên Địa Nhất Gia Xuân (天地一家春), tẩm cung của Ý Quý phi Diệp Hách Na Lạp thị, và 4 chữ "Xuân" khác là Hạnh Hoa Xuân (杏花春), Vũ Lăng Xuân (武陵春), Hải Đường Xuân (海棠春), Mẫu Đơn Xuân (牡丹春), đều là nơi ở của mĩ nữ Hán tộc[2].

Tương truyền theo gia pháp nhà Thanh, người Hán được phép nhập cung và ban danh phận rất ít, hoàng đế phải ưu tiên các cô gái Mãn Châu nên Hán nữ trong vườn được Hàm Phong sủng hạnh đều không phong hiệu. Tuy vậy, số lượng mĩ nữ nhiều vô số kể, trong đó có cả ca kỹgóa phụ. Ông thường xuyên tổ chức xem cải lương múa hát, uống rượu hoang dâm cùng các mĩ nữ phi tần. Điều này làm ông hao tổn sức khỏe đáng kể, sau thừa kế ngai vàng gặp nhiều biến cố quốc gia đại sự nên ông càng sa vào cơn nghiện nha phiến.

Bên cạnh Hàm Phong Đế lúc này, Túc Thuận được trọng dụng hơn cả, ông khuyên Hàm Phong nên ở Nhiệt Hà, còn mọi việc có Cung thân vương Dịch Hân đám người xử lý. Cung thân vương thấy Hàm Phong Đế chậm chạp hồi kinh, lại thỉnh thoảng nghe tin báo từ Nhiệt Hà rằng Hoàng đế ngày một yếu sức nên rất khẩn trương, nhiều lần đệ đơn xin đến Nhiệt Hà vì lo ngại ảnh hưởng của Túc Thuận. Tấu chương của Cung thân vương bị Túc Thuận quấy nhiễu, bởi vậy mâu thuẫn giữa Cung thân vương và Túc Thuận gay gắt.

Băng hà[sửa | sửa mã nguồn]

Năm Hàm Phong thứ 11 (1861), ngày 15 tháng 7, ở Tị Thử Sơn trang tẩm cung, Hàm Phong Đế không khỏe.

Sang ngày thứ 16, Hàm Phong Đế triệu Di thân vương Tái Viên, Trịnh thân vương Đoan Hoa (端华), Túc Thuận, Cảnh Thọ (景寿), Mục Ấm (穆荫), Khuông Nguyên (匡源), Đỗ Hàn (杜翰) cùng Tiêu Hữu Doanh (焦祐瀛) thị hầu. Trên giường bệnh, Hoàng đế ra chỉ lập Hoàng trưởng tử Tải Thuần làm Hoàng thái tử, cùng lệnh 8 người bọn họ thị hầu giúp đỡ Tân đế sự vụ, đấy chính là Cố mệnh Bát đại thần (顾命八大臣)[3]. Trước khi bệnh hồ đồ, Hàm Phong Đế trao cho Hoàng hậu Nữu Hỗ Lộc thị một con dấu Ngự thưởng (御赏), trao cho Thái tử con dấu Đồng Đạo đường (同道堂), do mẹ sinh của Thái tử là Ý Quý phi Diệp Hách Na Lạp thị giữ do Thái tử mới 5 tuổi.

Ngày 17 tháng 7 (tức ngày 22 tháng 8 dương lịch), Hàm Phong hoàng đế băng hà ở Tị Thử Sơn trang tẩm cung, thọ 30 tuổi[4]. Miếu hiệu của ông là Văn Tông (文宗), thụy hiệu sau khi mất của ông là Hiệp Thiên Dực Vận Chấp Trung Thùy Mô Mậu Đức Chấn Vũ Thánh Hiếu Uyên Cung Đoan Nhân Khoan Mẫn Trang Kiệm Hiển Hoàng đế (協天翊運執中垂謨懋德振武聖孝淵恭端仁寬敏莊儉顯皇帝).

Sau khi Hàm Phong Đế qua đời, Tải Thuần kế vị, trở thành Tân hoàng đế. Tôn phong đích mẫu Hoàng hậu Nữu Hỗ Lộc thị làm Mẫu Hậu Hoàng thái hậu (母后皇太后) (tức Từ An Thái Hậu), sinh mẫu Ý Quý phi Diệp Hách Na Lạp thị làm Thánh Mẫu Hoàng thái hậu (聖母皇太后) (tức Từ Hi Thái Hậu).

Gia đình[sửa | sửa mã nguồn]

Hoàng hậu[sửa | sửa mã nguồn]

Tên Chân dung Sinh mất Cha Ghi chú
Hiếu Đức Hiển Hoàng hậu
Tát Khắc Đạt thị
《孝德显皇后朝服像》局部.jpg 12 tháng 4 năm 1831
24 tháng 1 năm 1850
(19 tuổi)
Phú Thái (富泰) Xuất thân từ Mãn Châu Tương Lam kỳ.

Nguyên là Phúc tấn của Hàm Phong khi ông còn là Hoàng tử. Qua đời trước khi Hàm Phong kế vị. Không con cái.

Hiếu Trinh Hiển Hoàng hậu
Nữu Hỗ Lộc thị
《璇闱日永图》局部.jpg 12 tháng 8 năm 1837
8 tháng 4 năm 1881
(43 tuổi)
Mục Dương A (穆楊阿) Xuất thân từ Mãn Châu Tương Hoàng kỳ.

Từ vị Trinh tần (貞嬪), phong lên Trinh Quý phi (貞貴妃) rồi Hoàng hậu. Không con.

Thời Đồng Trị, được tôn làm Mẫu hậu Hoàng thái hậu (母后皇太后), tôn hiệu Từ An Hoàng thái hậu (慈安皇太后).

Hiếu Khâm Hiển Hoàng hậu
Diệp Hách Ná Lạp thị
《孝钦显皇后朝服像》局部.jpg 29 tháng 11 năm 1835
15 tháng 11 năm 1908
(72 tuổi)
Huệ Trưng (惠徵) Xuất thân từ Mãn Châu Tương Lam Kỳ.

Nhập cung sách phong Quý nhân, tiến phong Ý Quý phi (懿貴妃). Sinh Thanh Mục Tông Đồng Trị Đế.

Thời Đồng Trị, được tôn làm Thánh Mẫu Hoàng thái hậu (聖母皇太后), tôn hiệu Từ Hi Hoàng thái hậu (慈禧皇太后).

Phi tần[sửa | sửa mã nguồn]

Danh vị Họ Sinh Mất Cha Ghi chú
Hoàng quý phi
Trang Tĩnh Hoàng quý phi Tha Tha Lạp thị

(他他拉氏)

1837 1890 Chủ sự Khánh Hải (慶海) Bà nhập cung được sách phong Lệ Quý nhân (麗貴人). Năm 1854, tiến phong Lệ tần (麗嬪) rồi Lệ phi (麗妃), trở thành sủng phi của Hàm Phong. Sinh Vinh An Cố Luân Công chúa.

Thời Đồng Trị, được tôn làm Lệ Hoàng quý phi (麗皇貴妃). Thời Quang Tự, được tấn tôn làm Lệ Hoàng quý thái phi (麗皇貴太妃).

Đoan Khác Hoàng quý phi Đồng Giai thị

(佟佳氏)

1844 1910 Nhập cung sơ phong Kỳ tần (祺嫔).

Thời Đồng Trị, tấn tôn làm Hoàng Khảo Kỳ phi (皇考祺妃). Thời Quang Tự, tấn tôn làm Hoàng khảo Kỳ Quý phi (皇考祺贵妃). Tuyên Thống Đế Phổ Nghi tấn tôn làm Kỳ Hoàng quý thái phi (祺皇贵太妃).

Quý phi
Mân Quý phi Từ Giai thị

(徐佳氏)

1835 1890 Nhập cung sơ phong Mân tần (玟嫔), từng bị phế làm Quan nữ tử nhưng được phục vị.

Bà được tấn tôn làm Quý phi dưới thời Đồng Trị. Qua đời trước Trang Trĩnh Hoàng quý phi 7 ngày và cùng được an táng tại Định Lăng - Phi Viên Tẩm. Sinh ra Mẫn Quận vương.

Uyển quý phi Tác Xước Lạc thị

(索绰络氏)

? 1894 Nhập cung sơ phong Quý nhân, sau thăng Uyển tần (婉嬪).

Sau khi mất, được Đồng Trị tấn tôn làm Hoàng Khảo Uyển phi (皇考婉妃). Năm 1874, bà tiếp tục được tấn tôn làm Uyển Quý phi (婉貴妃).

Phi tần
Lục phi Diệp Hách Na Lạp thị

(葉赫那拉氏)

? mất 1895 Có phong hiệu Vũ Lăng Xuân (武陵春); là một trong Tứ Xuân nương nương (四春娘娘) của Hàm Phong Đế, phong Quý nhân.

Thời Đồng Trị, tôn Lục tần (璷), thời Quang Tự phong Lục phi (璷妃).

Hi phi Sát Ha Lạp thị

(察哈拉氏)

? mất 1877 Một trong Tứ Xuân nương nương, có phong hiệu Hải Đường Xuân (海棠春). Sơ phong Quý nhân.

Thời Đồng Trị, phong Hi tần (禧嬪), thời Quang Tự phong Hi phi (禧妃).

Cát phi Vương thị

(王氏)

? mất 1905 Một trong Tứ Xuân nương nương, phong hiệu Mẫu Đơn Xuân (牡丹春). Sơ phong Quý nhân.

Thời Đồng Trị, phong Cát tần (吉嬪), thời Quang Tự phong Cát phi (吉妃)

Khánh phi Trương thị

(张氏)

? mất 1885 Một trong Tứ Xuân nương nương, phong hiệu Hạnh Hoa Xuân (杏花春). Sơ phong Quý nhân.

Thời Đồng Trị, phong Khánh tần (慶嬪), thời Quang Tự phong Khánh phi (慶妃)

Vân tần

(雲嬪)

Võ Giai thị

(武佳氏)

? ? ?
Dung tần

(容嬪)

Y Nhĩ Căn Giác La thị

(伊尔根觉罗氏)

? ? ?
Thục tần

(璹嫔)

Diệp Hách Na Lạp thị

(叶赫那拉氏)

? ? ?
Ngọc tần

(玉嬪)

Diệp Hách Na Lạp thị

(叶赫那拉氏)

? ? ? em gái của Thục tần
Bình Thường tại

(玶常在)

Y Nhĩ Căn Giác La thị

(伊尔根觉罗氏)

? ? ? Ban đầu được sách phong Anh Quý nhân (英贵人) rồi Anh tần (英嫔).

Năm 1856, giáng làm Y Đáp ứng (伊答應), năm 1857 hồi vị Thường tại.

Xuân Thường tại

(瑃常在)

? ? ? ?
Hâm Thường tại

(鑫常在)

? ? ? ?

Hậu duệ[sửa | sửa mã nguồn]

# Danh hiệu Tên Sinh Mất Mẹ Ghi chú
Hoàng tử
1 Mục Tông Nghị hoàng đế Tái Thuần
(载淳)
27 tháng 4 năm 1856 12 tháng 1 năm 1875 Hiếu Khâm Hiển Hoàng hậu Kế vị trở thành Đồng Trị Đế
2 Mẫn Quận vương
(悯郡王)
Hoàng nhị tử 5 tháng 2 năm 1858
giờ Sửu
5 tháng 2 năm 1858
giờ Mão
Mân Quý phi
Hoàng nữ
1 Vinh An Cố Luân Công chúa
(荣安固伦公主)
Hoàng trưởng nữ 7 tháng 5 năm 1855 29 tháng 2 năm 1875 Trang Tĩnh Hoàng quý phi Tuy không phải đích nữ do hoàng hậu sinh nhưng Hàm Phong Đế vẫn đặc cách phong làm Cố Luân công chúa (固伦公主) thay vì Hòa Thạc Công chúa (和硕公主).

Tháng 8 năm 1873, thành thân với Phù Trân (符珍) thuộc bộ tộc Qua Nhĩ Giai thị

Con nuôi
1 Vinh Thọ Cố Luân công chúa
(荣壽固伦公主)
Đại Cách Cách 28 tháng 2 năm 1854 1924 Hiếu Khâm Hiển hoàng hậu Bà là con gái của Cung Thân vương Dịch Hân.

Sau khi cha bà giúp Từ Hi Thái hậu đoạt quyền, Thái hậu nhận nuôi bà, ban phong hiệu Cố Luân công chúa

2 Đức Tông Cảnh hoàng đế Tải Điềm 14 tháng 8 năm 18711 14 tháng 11 năm 1908 Hiếu Khâm Hiển hoàng hậu Con trai của Thuần Hiền Thân vương Dịch Hoàn và người vợ là Diệp Hách Na Lạp thị, em gái Từ Hi Thái hậu.

Năm 1875, được Từ Hi Thái hậu nhận làm con nuôi để chính thức kế vị sau khi Tải Thuần băng hà, trở thành Quang Tự Đế

Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]

  1. ^ 《清史稿·肃顺传》:大学士柏葰典顺天乡试,以纵容家人靳祥舞弊,命肃顺会同刑部鞫讯,谳大辟,上念柏葰旧臣,狱情可原,欲宽之;肃顺力争,遂命斩。
  2. ^ “Nguyên nhân cái chết của hoàng đế Hàm Phong”. 
  3. ^ Sui Lijuan: Carrying out the Coup. CCTV-10 Series on Cixi, Ep. 4
  4. ^ Edward Behr, The Last Emperor, 1987, p. 44