Hán Kiến Thế Đế
| Kiến Thế Đế 漢建世帝 | |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Hoàng đế Trung Hoa | |||||||||
| Hoàng đế nhà Hán | |||||||||
| Trị vì | tháng 6, 25 — 15 tháng 3, 27  | ||||||||
| Tiền nhiệm | Hán Canh Thủy Đế | ||||||||
| Kế nhiệm | Hán Quang Vũ Đế | ||||||||
| Thông tin chung | |||||||||
| Sinh | 10 | ||||||||
| Mất | ? | ||||||||
| |||||||||
| Triều đại | Nhà Hán | ||||||||
| Thân phụ | Lưu Manh | ||||||||
Lưu Bồn Tử (chữ Hán: 劉盆子; 10-?), là Hoàng đế nhà Hán thời kỳ chuyển tiếp giữa Tây Hán và Đông Hán trong lịch sử Trung Quốc.
Thân thế
[sửa | sửa mã nguồn]Theo Hậu Hán thư, Lưu Bồn Tử là cháu 11 đời của Hán Cao Tổ Lưu Bang, thuộc chi Tề vương Lưu Phì – người con lớn nhất của Lưu Bang.
Lưu Phì sinh ra Thành Dương Cảnh vương Lưu Chương, Lưu Chương sinh ra Thành Dương Cung vương Lưu Hỉ, Lưu Hỉ sinh ra Thành Dương Khoảnh vương Lưu Duyên, Lưu Duyên sinh ra Thành Dương Kính vương Lưu Nghĩa, Lưu Nghĩa sinh ra Thành Dương Huệ vương Lưu Vũ, Lưu Vũ sinh ra Thành Dương Hoang vương Lưu Thuận, Lưu Thuận sinh ra Thức hầu Lưu Hiến (phong thời Hán Nguyên Đế); Lưu Hiến sinh ra Thức hầu Lưu Bá và Lưu Manh. Sau khi Lưu Bá mất, Lưu Manh thế chức anh.
Lưu Manh sinh được 3 người con. Lưu Bồn Tử là con thứ 3. Ông có hai người anh là Lưu Cung và Lưu Mậu.
Lên ngôi
[sửa | sửa mã nguồn]Lưu Bồn Tử sinh năm 10 CN khi Vương Mãng vừa đoạt ngôi nhà Hán, lập ra nhà Tân. Nhà Tân mất lòng dân, nhân dân nhiều nơi nổi dậy khởi nghĩa, trong đó lớn nhất là khởi nghĩa Lục Lâm và khởi nghĩa Xích Mi.
Năm 23, quân Lục Lâm đánh vào Trường An tiêu diệt nhà Tân. Tông thất nhà Hán là Lưu Huyền được tôn là vua, tức là Canh Thủy Đế. Quân Xích Mi ban đầu theo hàng Lưu Huyền nhưng sau đó bị bài xích nên thủ lĩnh Phàn Sùng ly khai vua Canh Thủy.
Đầu năm 25, quân Xích Mi tụ được 30 vạn người đi đánh vua Canh Thủy. Để có danh chính chống Lưu Huyền, khi đi đến Hoa Âm, Phàn Sùng tìm tông thất nhà Hán để lập làm vua và tìm được Lưu Bồn Tử, khi đó đang phải đi chăn trâu. Phàn Sùng lập Lưu Bồn Tử lập làm vua, đặt niên hiệu là Kiến Thế, tức là vua Kiến Thế Đế, với danh nghĩa tái lập nhà Hán.
Kiến Thế Đế phong Từ Tuyên làm Thừa tướng, Phàn Sùng làm Ngự sử đại phu, Phùng An làm Tả đại tư mã, Tạ Lộc làm Hữu đại tư mã.
Trong khi đó, tháng 6 năm 25, Lưu Tú cũng xưng đế ở Hạo Nam, cũng đặt quốc hiệu là Hán lấy niên hiệu là Kiến Vũ – công khai chống lại Lưu Huyền. Cùng thời điểm đó có 3 vua Hán là Lưu Huyền (Lục Lâm), Lưu Bồn Tử (Xích Mi) và Lưu Tú.
Sau nhiều trận đánh bại quân Lục Lâm, cuối năm 25, quân Xích Mi đánh chiếm được Trường An. Lưu Huyền đường cùng cũng đành phải xin hàng. Tháng 12 năm 25, quân Xích Mi treo cổ Lưu Huyền.
Thất bại
[sửa | sửa mã nguồn]Quân Xích Mi làm chủ Trường An, lực lượng quân Xích Mi và số đông tướng sĩ là nông dân thuần phác, bị lực lượng địa chủ rất thù địch,[1] đóng kín cửa không nghênh đón và cấp lương. Vì vậy sau một thời gian ngắn, quân Xích Mi bị thiếu lương trầm trọng.
Sang năm 26, Lưu Bồn Tử cùng quân Xích Mi phải dời Trường An dời đến An Định[2] và Bắc Địa[3] tìm lương. Sau đó quân Xích Mi đụng độ với các lực lượng quân phiệt Quỳ Ngao và quân của Hán Quang Vũ Đế, giằng co ở Trường An.
Sang năm 27, Lưu Bồn Tử và quân Xích Mi mỏi mệt sau nhiều trận giao chiến và di chuyển đường xa, lương thực lại hết, cùng đường không thể chống cự lại được quân Hán Quang Vũ Đế. Vua Kiến Thế Đế cùng Phàn Sùng đành mang 10 vạn quân ra hàng Lưu Tú. Lưu Tú cho hàng, tha tất cả không giết.
Thời Đông Hán
[sửa | sửa mã nguồn]Xét theo thế phả nhà Hán, Lưu Bồn Tử là cháu gọi Quang Vũ Đế Lưu Tú bằng ông chú. Sau khi hàng Đông Hán, Lưu Bồn Tử được Hán Quang Vũ Đế ban thưởng hậu và phong làm Lang trung cho Triệu vương Lưu Lương (chú Lưu Tú).[4]
Về sau, Lưu Bồn Tử bị mù hai mắt. Ông được Quang Vũ đế ban cho làm thu thuế tại đất Huỳnh Dương để sinh sống.[4]
Sau này không rõ ông mất năm nào, sử sách không ghi lại.
Xem thêm
[sửa | sửa mã nguồn]Tham khảo
[sửa | sửa mã nguồn]- Tào Hồng Toại (2004), Thời niên thiếu của các bậc đế vương, Nhà xuất bản Văn hóa thông tin
- Hậu Hán thư, quyển 11
Chú thích
[sửa | sửa mã nguồn]- ^ a b Không được tính vào Thập lục quốc do tồn tại ngắn và đôi khi được xem là một phần của nhà nước tiền nhiệm
- ^ Đại không được tính vào Thập lục quốc vì nhà nước kế tục của Đại là Bắc Ngụy của họ Thác Bạt sau đó đã thống nhất miền Bắc Trung Quốc
- ^ Năm 908, Lý Khắc Dụng từ chối công nhận việc soán ngôi nhà Đường của Chu Ôn, tự lập lực lượng ở đất Tấn. Năm 923, Lý Tồn Úc xứng đế, cải quốc hiệu thành Đường trước khi diệt được Hậu Lương trong cùng năm.
- ^ Bắc Hán là triệu đại kế tục của Hậu Hán sau khi Quách Uy soán ngôi nhà Hậu Hán năm 951, lập ra nhà Hậu Chu.Triều đình ky khai của Bắc Hán đóng ở khu vực Thái Nguyên phủ, kẹp giữa Hậu Chu và Liêu.
- ^ Dương Hành Mật làm tiết độ xứ Hoài Nam, được nhà Đường phong làm Ngô Vương năm 902, mất năm 905. Con trai ông là Dương Ác tiếp quản ngôi vị và chính thức ly khai vào năm 907 khi Chu Ôn lật đổ nhà Đường. Sau này Dương Phổ xưng đế, truy tôn ông là Thái Tổ Vũ hoàng đế
- ^ Kinh Nam tồn tại như một phiên trấn thuộc Hậu Lương dưới tên gọi là Kinh Nam tiết độ xứ từ năm 907. Năm 924, Hậu Đường phong Cao Quý Hưng là Nam Bình vương, nên nước này cũng được gọi là nước Nam Bình.
- ^ Năm 943, Vương Diên Chính ly khai nước Mân, lập ra nước Ân. Năm 945, sau khi Mân bị Nam Đường tiêu diệt, ông cải quốc hiệu thành Mân nhưng nhanh chóng bị Nam Đường đánh bại cùng năm.
- ^ Từ 916-946, quốc hiệu của nhà nước Khiết Đan là Đại Khiết Đan Quốc. Năm 946, sau khi diệt Hậu Tấn, Liêu Thái Tông xưng là hoàng đế của Trung Nguyên và cải quốc hiệu sang Đại Liêu
- ^ Năm 1368, sau thất bại trước quân Minh, nhà Nguyên rút về Mông Cổ. Đến năm 1388, hậu duệ của A Lý Bất Ca là Tư Khắc Trác Lý Đồ đã giết Thiên Nguyên Đế Thoát Cổ Tư Thiết Mộc Nhi, huệ duệ của Hốt Tất Liệt, trên đường rút chạy về thảo nguyên, Bắc Nguyên tan rã thành nhiều Hãn quốc nhỏ dù tồn tại đến khi bị người Mãn Châu chinh phục năm 1635. Vì dòng họ của Hốt Tất Liệt chỉ truyền đến đây, sử sách chỉ xem 3 Hãn đầu của Bắc Nguyên là triều đại của Trung Quốc.
- ^ Năm 1636, Hoàng Thái Cực cải xưng từ Hãn sang Đế, đổi quốc hiệu từ Kim sang Thanh