Hệ thần kinh

Đây là một bài viết cơ bản. Nhấn vào đây để biết thêm thông tin.
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia

Hệ thần kinh người: bộ phận trung ương được tô màu vàng, bộ phận ngoại biên tô màu xanh.

Hệ thần kinh là một hệ cơ quan phân hóa cao nhất trong cơ thể người, ở dưới dạng ống và mạng lưới đi khắp cơ thể, được cấu tạo bởi một loại chuyên biệt là mô thần kinh, gồm các tế bào thần kinhnơ-ron và các tế bào thần kinh đệm (thần kinh giao). Cũng chính các nơ-ron đã tạo ra hai thành phần cơ bản của não, tủy sốnghạch thần kinhchất xámchất trắng. Về mặt cấu tạo, hệ thần kinh được chia ra làm 2 bộ phận là bộ phận trung ương (não, tủy sống) và bộ phận ngoại biên (các dây thần kinh, hạch thần kinh), trong đó bộ phận trung ương giữ vai trò chủ đạo. Về chức năng, hệ thần kinh được chia thành hệ thần kinh vận động (điều khiển , xương) và hệ thần kinh sinh dưỡng (hệ thần kinh thực vật). Hệ thần kinh sinh dưỡng lại gồm 2 phân hệ là phân hệ giao cảmphân hệ đối giao cảm. Hoạt động thần kinh cấp cao ở người hình thành nên nhiều các phản xạ được tập quen (PXĐTQ) rất phức tạp mà không sinh vật nào có được. Vì vậy, việc "vệ sinh" hệ thần kinh có cơ sở khoa học là cần thiết để hệ thần kinh luôn đạt chất lượng hoạt động cao.

Sơ lược về hệ thần kinh[sửa | sửa mã nguồn]

Nơ-ron, đơn vị cấu tạo của hệ thần kinh[sửa | sửa mã nguồn]

Một nơ-ron và cấu tạo của nó: sợi nhánh (dendrite), thân nơ-ron (soma), sợi trục (axon), bao mi-ê-lin (myelin sheath), eo răng-vi-ê (node of ranvier), xi-nap (synapse)

Mỗi nơ-ron gồm một thân chứa nhân, hình sao nhiều cạnh hoặc bầu dục và các sợi. Từ thân phát đi nhiều tua (sợi) ngắn phân nhánh như cành cây gọi là sợi nhánh và một tua dài, mảnh gọi là sợi trục. Dọc sợi trục có thể có những tế bào Schwann bao bọc tạo nên bao mi-ê-lin. Sợi trục nối giữa trung ương thần kinh với các cơ quan, chúng đi chung với nhau thành từng bó gọi là dây thần kinh. Khoảng cách giữa các bao này có những đoạn ngắn gọi là eo răng-vi-ê, còn diện tích tiếp xúc giữa những nhánh nhỏ phân từ tận cùng sợi trục của nơ-ron này với sợi nhánh của nơ-ron khác hoặc cơ quan thụ cảm gọi là xi-náp. Nơ-ron có nhiều hình dạng: nơ-ron đa cực có thân nhiều sợi nhánh, nơ-ron lưỡng cực với một sợi nhánh và một sợi trục đối diện nhau; và nơ-ron đơn cực chỉ có một tua do sợi nhánh và sợi trục hợp lại mà thành. Chức năng cơ bản của nơ-ron là cảm ứng và dẫn truyền xung thần kinh dưới dạng các tín hiệu hóa học. Từ đó nơ-ron chia làm ba loại:

Nơ-ron là những tế bào dài nhất trong cơ thể, biệt hóa cao độ nên mất trung thể và khả năng phân chia, nhưng đổi lại nó có khả năng tái sinh phần cuối sợi trục nếu bị tổn thương.

Các bộ phận của hệ thần kinh[sửa | sửa mã nguồn]

Bộ phận trung ương[sửa | sửa mã nguồn]

Bộ phận trung ương gồm có: não nằm trong hộp sọ, gồm đại não (có rãnh chia thành hai bán cầu đại não), gian não, tiểu nãotrụ não; tủy sống nằm trong ống xương sống. Phía ngoài tủy sốngbộ não có chung một màng bọc được gọi là màng não - tủy. Màng não - tủy gồm 3 lớp: màng cứng, màng nhệnmàng mềm. Màng cứng là một màng dày và dai, nằm ở ngoài cùng, có nhiệm vụ bảo vệ não, tủy sống; ở bộ não, màng cứng nằm sát với khối xương sọ, còn ở tủy sống nó nằm cách ống xương sống bởi một lớp mỡ mỏng. Màng nhện là một màng liên kết nằm ở phía trong màng cứng, sát màng nuôi. Màng này có những khoang chứa một chất dịch trong suốt gọi là dịch não - tủy; nhờ dịch não - tủy mà bộ nãotủy sống được bảo vệ khỏi những chấn thương mạnh gây hại. Trong cùng, màng mềm cũng là một màng liên kết nhưng rất mỏng, bên trong có nhiều mạch máu đến nuôi mô thần kinh.

Trong bộ nãotủy sống người ta phân biệt 2 thành phần cấu tạo chung của chúng là: chất xámchất trắng.

Bộ phận ngoại biên[sửa | sửa mã nguồn]

Não bộ và tủy sống[sửa | sửa mã nguồn]

Não bộ[sửa | sửa mã nguồn]

Trụ não[sửa | sửa mã nguồn]

Trụ não gồm chất trắng (ngoài) và chất xám (trong). Chất trắng là các đường liên lạc dọc, nối tủy sống với các phần trên của não và bao quanh chất xám. Chất xám ở trụ não tập trung thành các nhân xám. Đó là các khu thần kinh, nơi xuất phát các dây thần kinh não. Chất trắng làm nhiệm vụ dẫn truyền, nhân xám điều khiển các vận động của các nội quan, đặc biệt là hoạt động tuần hoàn, hô hấp và tiêu hóa. Có 12 đôi dây thần kinh não, gồm ba loại: dây cảm giác, dây vận động và dây pha.

Tiểu não[sửa | sửa mã nguồn]

Tiểu não gồm hai thành phần: + Chất xám: làm thành vỏ. + Chất trắng:(trong) là đường dẫn truyền nối tiểu não với các phần khác của hệ thần kinh (não trung gian, trụ não,tủy sống và đại não)

Não trung gian[sửa | sửa mã nguồn]

Ở giữa trụ não và tiểu não là não trung gian,gồm: + Đồi thị: là nơi chuyển tiếp cuối cùng của tất cả các đường dẫn truyền cảm giác từ dưới lên não. + Vùng dưới đồi: có chứa nhân xám, các nhân xám là trung ương điều hòa thân nhiệt và điều khiển quá trình trao đổi chất.

Đại não[sửa | sửa mã nguồn]

Đại não là phần não phát triển nhất của con người, cũng là phần quan trọng nhất của não (chiếm tới 40% khối lượng của não). Đại não gồm có : vỏ não được tạo thành bởi chất xám là trung tâm của phản xạ có điều kiện, chất trắng nằm trong vỏ não, có chứa nhân nền ( thu thập thông tin ở não và vỏ não rồi gửi những thông tin đó ngược về các nơi đã lấy) là đường thần kinh nối các phần của vỏ não với nhau và với các phần còn lại của hệ thần kinh

Tuỷ sống[sửa | sửa mã nguồn]

Tuỷ bao gồm chất xám ở giữa hàng tuỷ và được bao quanh bởi chất trắng.Chất xám là trung khu của các phản xạ có điều kiện; chất trắng là nơi truyền dẫn,nối các căn cứ trong tủy sống với nhau và với não bộ(dẫn truyền dọc).

Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]

  1. Sinh học 8, Nhà xuất bản Giáo dục, Nguyễn Quang Vinh - Tổng Chủ biên kiêm Chủ biên
  2. Sổ tay kiến thức Sinh học Trung học Cơ Sở , Nhà xuất bản Giáo dục, Nguyễn Quang Vinh - Chủ biên
  3. Sinh học Cơ bản và Nâng cao 8 , Nhà xuất bản Giáo dục, Lê Đình Trung — Trịnh Đức Anh