Hoàng thái hậu

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Bước tới: menu, tìm kiếm
Thứ bậc Hoàng tộc, Quý tộc và Hiệp sĩ
Mũ miện của Bá tước
Hoàng đế & Hoàng hậu
Nữ hoàng & Hoàng tế
Thái hoàng thái hậu
Hoàng thái hậu
Quốc vương & Vương hậu
Nữ vương & Vương phu
Vương phi
Thái tử & Thái tử phi
Công chúa & Phò mã
Đại Thân vương & Đại Vương phi
Đại Công tước & Đại Công tước phu nhân
Thân vươngVương phi
Phó vương & Phó vương phi
Công tước & Công tước phu nhân
Hầu tước & Hầu tước phu nhân
Bá tước & Bá tước phu nhân
Tử tước & Tử tước phu nhân
Nam tước & Nam tước phu nhân
Tòng nam tước & Tòng nam tước phu nhân
Hiệp sĩ & Nữ Tước sĩ

Hoàng thái hậu (chữ Hán: 皇太后; tiếng Anh: Dowager Empress), thường được gọi tắt là Thái hậu (太后), tước vị dành cho mẹ ruột của Hoàng đế đang tại vị, hoặc Hoàng hậu của vị Hoàng đế trước đó đã mất, và do Hoàng đế đang tại vị tôn phong.

Nếu vợ của Thái thượng hoàng thì không gọi là Hoàng thái hậu, mà là Thái thượng hoàng hậu. Chỉ khi Thái thượng hoàng băng hà, thì Thái thượng hoàng hậu mới thành Hoàng thái hậu. Trong cùng thời gian, có thể có hơn một Hoàng thái hậu.

Những trường hợp được phong làm Thái hậu phổ biến tại các triều đại:

  • Mẹ của Tân hoàng đế, được chia ra làm 2 trường hợp chính:
    • Mẹ cả của Tân hoàng đế, tức là Hoàng hậu của Tiên đế, dù bà không phải mẹ ruột của Tân hoàng đế.
    • Mẹ ruột của Tân hoàng đế, trường hợp trước đó bà là Phi tần của Tiên đế.
  • Bà nội của Hoàng đế gọi là Thái hoàng thái hậu (太皇太后).
  • Bà cố của Hoàng đế gọi là Thái thái hoàng thái hậu (太太皇太后).

Khi Hoàng thái hậu qua đời, thụy hiệu lấy lại là Hoàng hậu.

Danh xưng ở các nước chư hầu, Vương quốc[sửa | sửa mã nguồn]

Mẹ của các quân vương gọi là Vương thái hậu (王太后). Trường hợp này gặp ở các nước Vương quốc của lịch sử Trung Quốc, thường là một nước chư hầu mà người trị vì xưng Vương.

Tại Hàn Quốc, nhà Triều Tiên chỉ xưng làm Quốc vương, nên mẹ của quốc vương là Vương đại phi (王大妃) hoặc Đại phi (大妃), bà của quốc vương là Đại vương đại phi (大王大妃), vốn dĩ các vua Triều Tiên không bao giờ dám xưng Đế và vợ chính của họ chỉ là Vương phi thay vì Hoàng hậu.

Trong khi đó, lịch sử Việt Nam, các chúa Trịnh, chúa Nguyễn tôn mẹVương thái phi (王太妃), của chúaThái tôn thái phi (太尊太妃). Có khi gọi chung là Quốc mẫu (國母) hay Quốc thái mẫu (國太母).

Một số Hoàng thái hậu nổi bật trong lịch sử Việt Nam[sửa | sửa mã nguồn]

  1. Đại Thắng Minh hoàng thái hậu Dương Vân Nga, vợ của Đinh Tiên Hoàng, mẹ Đinh Phế Đế, sau đó làm Hoàng hậu của Lê Đại Hành.
  2. Thượng Dương cung Hoàng thái hậu Dương thị, chính cung của hoàng đế Lý Thánh Tông, bị Linh Nhân thái hậu Lê thị bức tử cùng 72 thị nữ.
  3. Linh Nhân hoàng thái hậu Lê Ỷ Lan, Nguyên phi của hoàng đế Lý Thánh Tông, mẹ đẻ của hoàng đế Lý Nhân Tông. Hai lần lâm triều nhiếp chính, có công sức không nhỏ trong thời kì thịnh thế thời Lý.
  4. Linh Chiếu Thái hậu Lê thị, nguyên là phi tần của hoàng đế Lý Thần Tông, mẹ ruột của người kế vị là Lý Anh Tông. Có quan hệ tình ái với phụ chính đại thần là Đỗ Anh Vũ, và Anh Vũ đã giúp con trai bà Anh Tông lên ngôi kế vị sau khi Thần Tông qua đời.
  5. Kiến Gia hoàng thái hậu Đàm thị, chính cung của Lý Cao Tông, mẹ ruột của Lý Huệ Tông, tổ mẫu của Lý Chiêu Hoàng. Bà có vai trò quan trọng trong việc xen vào chính sự thời Huệ Tông. Có quan hệ không tốt đẹp với Linh Từ quốc mẫu.
  6. Hiến Từ Thái hậu Trần thị, Hoàng hậu của Trần Minh Tông, mẹ ruột của hoàng đế Trần Dụ Tông. Sử gọi là Nữ trung Nghiêu Thuấn, được đánh giá cao vì thân thế và đức hạnh. Bà có vai trò đưa Dương Nhật Lễ lên ngôi, sau đó bị giết chết trong cung.
  7. Tuyên Từ hoàng thái hậu Nguyễn Anh, nguyên là Thần phi của hoàng đế Lê Thái Tông, mẹ ruột của hoàng đế Lê Nhân Tông. Nhiếp chính trong vòng 10 năm dưới thời Nhân Tông. Về sau cùng Nhân Tông bị Lê Nghi Dân giết chết vì cung biến.
  8. Trường Lạc hoàng thái hậu Nguyễn Huyên, Quý phi của hoàng đế Lê Thánh Tông, mẹ ruột của Lê Hiến Tông, bà nội của Lê Túc TôngLê Uy Mục. Có thuyết cho rằng bà là con gái của Nguyễn Trãi. Về sau bị cháu nội là Uy Mục giết chết trong cung.
  9. Từ Dụ hoàng thái hậu Phạm Đăng Hằng, chính cung của Nguyễn Hiến Tổ Thiệu Trị Đế, mẹ ruột của Nguyễn Dực Tông Tự Đức Đế. Bà là vị Thái hậu thọ nhất và tại vị lâu nhất trong lịch sử Việt Nam.
  10. Trang Ý hoàng thái hậu Vũ Thị Duyên, chính cung của Nguyễn Dực Tông Tự Đức Đế, nuôi dạy Nguyễn Cung Tông Dục Đức Đế.
  11. Khôn Nghi Hoàng thái hậu, Hoà tần của Nguyễn Cảnh Tông, mẹ ruột của hoàng đế Nguyễn Hoằng Tông Khải Định Đế.
  12. Từ Cung Hoàng thái hậu Hoàng Thị Cúc, phong hiệu chính xác là Đoan Huy hoàng thái hậu, mẹ ruột của Bảo Đại, vị Hoàng thái hậu cuối cùng của lịch sử Việt Nam.
  13. Thái hậu triều lý Hoàng Thị Hồng, thứ phi vua Lý Anh Tông, mặc dù không có con, mất lúc 20 tuổi nhưng được sắc phong Hoàng Thái Hậu.

Một số Hoàng thái hậu nổi tiếng trong lịch sử Trung Quốc[sửa | sửa mã nguồn]

  1. Đế thái hậu Triệu Cơ nhà Tần, mẹ của Tần Thủy Hoàng. Bà được phong Vương thái hậu khi Tần Thủy Hoàng lên ngôi Tần vương. Sau khi Tần Thủy Hoàng thống nhất Trung Quốc, Triệu Cơ được phong thụy Đế Thái hậu và trở thành Hoàng thái hậu đầu tiên của Trung Hoa.
  2. Hiếu Cao Hoàng thái hậu Lữ Trĩ, chính thất của Hán Cao Tổ Lưu Bang và là Hoàng hậu đầu tiên của Trung Quốc. Sau làm Hoàng thái hậu nhiếp chính (195 TCN – 180 TCN) dưới thời Hán Huệ Đế, Hán Tiền Thiếu ĐếHán Hậu Thiếu Đế. Nổi tiếng trong lịch sử vì là người phụ nữ đầu tiên nắm giữ quyền lực tối cao của Đế quốc Trung hoa trong một thời gian dài.
  3. Hiếu Văn Hoàng Thái Hậu Đậu Y Phòng, chính thất của Hán Văn Đế Lưu Hằng, sinh mẫu của Hán Cảnh Đế Lưu Khải, tổ mẫu của Hán Vũ Đế Lưu Triệt. Bà sống trong triều đại huy hoàng bậc nhất trong lịch sử nhà Hán. Có nhiều ý kiến quan trọng trong những năm đầu Hán Vũ Đế cai trị và lúc Văn Cảnh trị vị, góp phần xây dựng triều đại rực rỡ nhất trong lịch sử nhà Hán.
  4. Hiếu Nguyên hoàng thái hậu Vương Chính Quân, chính thất của Hán Nguyên Đế Lưu Thích, mẹ của Hán Nguyên Đế Lưu Ngao. Bà là vị Thái hậu tuổi thọ cao bậc nhất trong lịch sử. Là cô ruột của đại thần Vương Mãng, người gián đoạn nhà Hán lập ra nhà Tân.
  5. Minh Đức hoàng thái hậu Mã thị, vợ của Hán Minh Đế Lưu Trang, mẹ nuôi của Hán Chương Đế Lưu Đát. Bà là con gái của Phục Ba tướng quân Mã Viện, nổi tiếng nhu mì và quản giáo ngoại thích.
  6. Hòa Hi hoàng thái hậu Đặng Tuy, Hoàng hậu thời Hán Hòa Đế Lưu Triệu, trở thành Hoàng thái hậu nhiếp chính trong các đời sau. Bà được đánh giá là một nhà cai trị hiệu quả và đức hạnh, cùng với Minh Đức thái hậu trở thành biểu tượng của phụ nữ đức cao vọng trọng.
  7. Văn Minh hoàng thái hậu Phùng thị, chính cung của Bắc Ngụy Văn Thành Đế, nhiếp chính thời Bắc Ngụy Hiến Văn ĐếBắc Ngụy Hiếu Văn Đế. Bà là một chính trị gia lỗi lạc thời Nam Bắc triều, khiến Bắc Ngụy đi vào con đường Hán hóa mạnh mẽ.
  8. Tuyên Vũ Linh hoàng thái hậu Hồ thị, phi tần của Bắc Ngụy Tuyên Vũ Đế và là mẹ của Bắc Ngụy Hiếu Minh Đế. Bà có vai trò chính trong việc khiến Bắc Ngụy suy vong. Bà đã giết chính con ruột Hiếu Minh Đế để lập người cháu nhỏ, dẫn đến việc bạo loạn Lạc Dương.
  9. Tắc Thiên Thuận Thánh hoàng thái hậu Võ Chiếu, chính cung của Đường Cao Tông Lý Trị, mẹ của Đường Trung Tông Lý Hiển và Đường Duệ Tông Lý Đán, tổ mẫu của Đường Huyền Tông Lý Long Cơ. Là vị Nữ hoàng duy nhất trong Lịch sử Trung Quốc.
  10. Chương Hiến Minh Túc hoàng thái hậu Lưu Nga, vợ của Tống Chân Tông Triệu Hằng, nhiếp chính đời Tống Nhân Tông Triệu Trinh. Bà được đánh giá tài năng vượt trội, ngang hàng với Lữ hậu và Võ hậu.
  11. Từ Thánh hoàng thái hậu Tào thị, vợ của Tống Nhân Tông Triệu Trinh, nhiếp chính thời Tống Anh Tông Triệu Thự và Tống Thần Tông Triệu Hú. Nổi tiếng nhân từ và đức độ, bà là người đầu tiên đứng đầu phái Cựu đảng, phản đối tân pháp của Vương An Thạch.
  12. Tuyên Nhân hoàng thái hậu Cao Thao Thao, vợ của Tống Anh Tông Triệu Thự, sinh mẫu của Tống Thần Tông Triệu Húc, tổ mẫu của Tống Triết Tông Triệu Hú. Được xưng là Nữ trung Nghiêu Thuấn, bà là hình mẫu một Hoàng hậu hiền minh thời Tống.
  13. Chiêu Thánh hoàng thái hậu Bác Nhĩ Tế Cát Đặc Bố Mộc Bố Thái, phi tần của Hoàng Thái Cực, mẹ của Thanh Thế Tổ Thuận Trị hoàng đế, tổ mẫu của Thanh Thánh Tổ Khang Hi hoàng đế. Có quan hệ luyến ái với Nhiếp chính vương Đa Nhĩ Cổn.
  14. Từ Hi thái hậu Diệp Hách Na Lạp thị, Quý phi của Thanh Văn Tông Hàm Phong hoàng đế, mẹ của Thanh Mục Tông Đồng Trị hoàng đế, nhiếp chính tiếp dưới thời Thanh Đức Tông Quang Tự hoàng đế. Được xem là người phụ nữ có quyền lực và dã tâm lớn nhất nhà Thanh.
  15. Long Dụ Thái hậu Diệp Hách Na Lạp Tĩnh Phân, vợ của Thanh Đức Tông Quang Tự hoàng đế. Hoàng thái hậu cuối cùng của Trung Quốc.

Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]

Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]