Tiếng Lingala

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
(đổi hướng từ Lingala)
Buớc tưới chuyển hướng Bước tới tìm kiếm

Lingala

TiếngNgala
lingála
Sử dụng tạiCộng hoà Dân chủ Congo, Cộng hoà Congo, Cộng hoà Trung Phi, Angola
Khu vựcSông Congo
Tổng số người nóiNgười bản ngữ: ước tính 10-15 triệu người (2017)
Người nói L2: khoảng 25 triệu người (2017)
Phân loạiNiger-Congo
Phương ngữ
Địa vị chính thức
Ngôn ngữ chính thức tại
 Cộng hoà Dân chủ Congo,  Cộng hoà Congo
Mã ngôn ngữ
ISO 639-1ln
ISO 639-2lin
ISO 639-3lin
Glottologling1263[1]
Linguasphere99-AUI-f
LanguageMap-Lingala-Larger Location.png
Bản đồ phân bố người nói tiếng Lingala, vùng người bản ngữ màu xanh đậm

Tiếng Lingala (Ngala) là một ngôn ngữ Bantu nói rộng khắp miền tây bắc Cộng hoà Dân chủ Congo cùng một phần lớn Cộng hoà Congo. Ngoài ra, còn có người nói tiếng Lingala ở AngolaCộng hoà Trung Phi.

Lịch sử[sửa | sửa mã nguồn]

Hồi thế kỷ XIX, trước khi Nhà nước Tự do Congo ra đời, người Bangala ('người sông') là tập hợp các tộc người Bantu sinh sống giao thương dọc một góc sông Congo, từ Irebu ở cửa sông Ubangi đến sông Mongala. Họ nói nhiều ngôn ngữ tương tự nhau (ví dụ, tiếng Losengo), song ngôn ngữ của thông thương là tiếng Bangi. Do vậy, người dân sống kế người Bangala lầm tưởng rằng tiếng Bangi là ngôn ngữ của người Bangala, đặt cho nó cái tên Lingala, kết quả là những nhà truyền giáo châu Âu cũng theo lệ này.

Vào hai thập niên cuối thế kỷ XIX, sau khi lực lượng Leopold II của Bỉ chiếm cứ được vùng này và bắt đầu khai thác tài nguyên, tầm sử dụng tiếng Bangi càng mở rộng. Chính quyền thực dân lấy tiếng Bangi làm ngôn ngữ hành chính. Dạng tiếng Bangi này được đơn giản hoá (so với các ngôn ngữ Bantu địa phương khác) ở ngữ pháp, hình tháisố âm vị, theo đó là sự tiếp nhận từ mượn. Điều này cho phép nó dễ dàng lan rộng trong quần chúng nhân dân Congo.

Chừng năm 1900, các nhà truyền giáo CICM bắt đầu tìm cách "thanh lọc" tiếng Lingala nhằm làm nó "thuần Bantu" trở lại.

Tầm quan trọng của tiếng Lingala như một ngôn ngữ nói được nâng lên theo tầm quan trọng của hai trung tâm kinh tế-chính trị trong vùng: Kinshasa và Brazzaville.

Âm vị học[sửa | sửa mã nguồn]

Nguyên âm[sửa | sửa mã nguồn]

Trước Sau
Đóng i u
Nửa đóng e o
Nửa mở ɛ ɔ
Mở a
IPA Ví dụ (IPA) Ví dụ (văn viết) Nghĩa Ghi chú
i /lilála/ lilála (màu) cam, (cây) cam
u /kulutu/ kulútu người lớn (tuổi)
e /eloᵑɡi/ elongi mặt
o /mobáli/ mobáli nam, trai phát âm hơi cao hơn so với o thường: [o̝]
ɛ /lɛlɔ́/ lɛlɔ́ hôm nay
ɔ /ᵐbɔ́ᵑɡɔ/ mbɔ́ngɔ tiền
a /áwa/ áwa ở đây

Phụ âm[sửa | sửa mã nguồn]

Môi Chân răng Sau
chân răng
Vòm Ngạc mềm
Mũi m n ɲ
Tắc p b t d k g
Xát f v s z ʃ (ʒ)
Tiếp cận w l j
IPA Ví dụ (IPA) Ví dụ (văn viết) Meaning
p /napɛ́si/ napɛ́sí tôi cho
ᵐp /ᵐpɛᵐbɛ́ni/ mpɛmbɛ́ni gần
b /boliᵑɡo/ bolingo yêu
ᵐb /ᵐbɛlí/ mbɛlí dao
t /litéja/ litéya bài học
ⁿt /ⁿtɔ́ᵑɡɔ́/ ntɔ́ngó bình minh
d /daidai/ daidai dính
ⁿd /ⁿdeko/ ndeko anh em, họ hàng
k /mokɔlɔ/ mokɔlɔ ngày
ᵑk /ᵑkóló/ nkóló (người) chủ
ɡ /ɡalamɛ́lɛ/ galamɛ́lɛ ngữ pháp
ᵑɡ /ᵑɡáí/ ngáí tôi
m /mamá/ mamá mẹ
n /bojini/ boyini ghét
ɲ /ɲama/ nyama động vật
f /fɔtɔ́/ fɔtɔ́ ảnh, hình
v /veló/ veló xe đạp
s /sɔ̂lɔ/ sɔ̂lɔ thực sự
ⁿs /ɲɔ́ⁿsɔ/ nyɔ́nsɔ tất cả
z /zɛ́lɔ/ zɛ́lɔ cát
ⁿz /ⁿzáᵐbe/ nzámbe thần, thánh, chúa
ʃ /ʃakú/ cakú hay shakú vẹt xám châu Phi
l /ɔ́lɔ/ ɔ́lɔ (kim loại) vàng
j /jé/ anh/cô ta [tân ngữ]
w /wápi/ wápi đâu, ở đâu

Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]

  1. ^ Nordhoff, Sebastian; Hammarström, Harald; Forkel, Robert và đồng nghiệp biên tập (2013). “Lingala”. Glottolog. Leipzig: Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology. 

Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]

  • Van Everbroeck, René C.I.C.M. (1985) Lingala – Malóba ma lokóta/Dictionnaire. Editions l'Epiphanie. B.P. 724 LIMETE (Kinshasa).
  • Edama, Atibakwa Baboya (1994) Dictionnaire bangála–français–lingála. Agence de Coopération Culturelle et Technique SÉPIA.
  • Etsio, Edouard (2003) Parlons lingala / Tobola lingala. Paris: L'Harmattan. ISBN 2-7475-3931-8
  • Bokamba, Eyamba George et Bokamba, Molingo Virginie. Tósolola Na Lingála: Let's Speak Lingala (Let's Speak Series). National African Language Resource Center (May 30, 2005) ISBN 0-9679587-5-X
  • Guthrie, Malcolm & Carrington, John F. (1988) Lingala: grammar and dictionary: English-Lingala, Lingala-English. London: Baptist Missionary Society.
  • Meeuwis, Michael (1998) Lingala. (Languages of the world vol. 261). München: LINCOM Europa. ISBN 3-89586-595-8
  • Meeuwis, Michael (2010) A Grammatical Overview of Lingála. (Lincom Studies in African Linguistics vol. 81). München: LINCOM Europa. ISBN 978-3-86288-023-2.
  • Samarin, William J. (1990) 'The origins of Kituba and Lingala', Journal of African Languages and Linguistics, 12, 47-77.
  • Bwantsa-Kafungu, J'apprends le lingala tout seul en trois mois'. Centre de recherche pédagogique, Centre Linguistique Théorique et Appliquée, Kinshasa 1982.
  • Khabirov, Valeri. (1998) "Maloba ma nkota Russ-Lingala-Falanse. Русско-лингала-французский словарь". Moscow: Institute of Linguistics-Russian Academy of Sciences (соавторы Мухина Л.М., Топорова И.Н.), 384 p.
  • Weeks, John H. (Jan–Jun 1909). “Anthropological Notes on the Bangala of the Upper Congo River”. Journal of the Royal Anthropological Institute (– Scholar search) 39: 97–136. JSTOR 2843286. doi:10.2307/2843286. weeks1909.  Đã bỏ qua tham số không rõ |hdl= (trợ giúp)

Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]