Mùa lạc

Đối với tập truyện cùng tên, xem Mùa lạc (tập truyện ngắn).

"Mùa lạc"
Tác giả	Nguyễn Khải
Thể loại	Truyện ngắn
Ngày xuất bản	1960

Mùa lạc là một truyện ngắn của nhà văn Nguyễn Khải, xuất bản năm 1960. Tác phẩm lấy bối cảnh nông trường Hồng Cúm tại Điện Biên, kể về Đào, một phụ nữ góa chồng đến làm việc ở đội sản xuất số 6 và dần lựa chọn gắn bó với cuộc sống tại nông trường.

Mùa lạc đồng thời là nhan đề của một tập truyện ngắn của Nguyễn Khải. Truyện từng được trích dạy trong sách giáo khoa văn học phổ thông tại Việt Nam.

Bối cảnh và xuất bản

Năm 1959, Nguyễn Khải được phân công lên Nông trường Điện Biên để tìm hiểu thực tế và trực tiếp lao động như một nông trường viên. Khu Tây Hồng Cúm, về sau là Đội sản xuất số 6, là nơi ông tìm hiểu thực tế để viết Mùa lạc. Trong hồi ức về những năm đầu của tạp chí Văn nghệ Quân đội tại số 4 Lý Nam Đế, nhà văn Nguyên Ngọc nhắc đến Xung đột và Mùa lạc trong giai đoạn Nguyễn Khải hoạt động tại tòa soạn.

Các hồ sơ của Văn nghệ Quân đội và Bảo tàng Văn học Việt Nam đều xếp Mùa lạc vào loại truyện và ghi năm 1960.

Tập truyện cùng tên

Mùa lạc cũng là nhan đề một tập truyện ngắn của Nguyễn Khải. Hồ sơ của Thư viện Trường Đại học Sư phạm Hà Nội ghi một bản do Nhà xuất bản Văn học phát hành tại Hà Nội năm 1960, gồm 168 trang và có khổ 13 × 19 cm. Trong một bài hồi ức năm 2008, nhà văn Nguyễn Trọng Tín lại ghi rằng tập truyện được xuất bản năm 1961. Tập sách được Nhà xuất bản Văn học tái bản năm 1974.

Truyện được tuyển vào 33 truyện ngắn chọn lọc 1945–1975 do Nhà xuất bản Tác phẩm mới phát hành năm 1976. Trong bài điểm sách trên báo Đại đoàn kết năm 1977, nhà thơ Hoài Anh mô tả truyện diễn ra tại nông trường Điện Biên sau khi hòa bình lập lại ở miền Bắc. Tác phẩm tiếp tục xuất hiện trong Tuyển tập truyện ngắn Nguyễn Khải do Nhà xuất bản Hội Nhà văn phát hành năm 2002 và Nguyễn Khải, tác phẩm chọn lọc do Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam phát hành năm 2009.

Nhà xuất bản Văn học phát hành một ấn bản mới vào tháng 4 năm 2020. Ấn bản này có 270 trang, gồm 18 truyện ngắn; truyện Mùa lạc năm 1960 được dùng làm nhan đề cho cả tập.

Nội dung

Đào quê ở Hưng Yên, lấy chồng từ năm 17 tuổi nhưng lần lượt mất chồng và con. Sau nhiều năm đi nhiều nơi kiếm sống, chị lên nông trường Điện Biên vào đầu năm với ý định rời xa quá khứ và không kỳ vọng cuộc đời sẽ thay đổi. Tại đội sản xuất số 6, Đào tham gia thu hoạch lạc, làm quen với những công nhân khác và thân thiết với Huân, một thanh niên đang có tình cảm với Duệ.

Dịu, một thiếu úy phụ trách lò gạch, gửi thư ngỏ ý muốn xây dựng gia đình với Đào. Ban đầu chị ngỡ ngàng và do dự, rồi hỏi ý kiến Huân về Dịu. Trong cuộc trò chuyện này, Đào cho biết chị muốn ở lại Hồng Cúm và coi nơi đây là quê hương thứ hai.

Trong đoạn cuối, mọi người trong đội đã biết chuyện của Đào và Dịu. Lộ cho biết Dịu dự định cưới sau mùa lạc; khi ấy Đào mới lên nông trường hơn nửa năm.

Chủ đề và nghệ thuật

Trong lời giới thiệu cho bộ Tuyển tập Nguyễn Khải năm 1996, nhà phê bình văn học Vương Trí Nhàn cho rằng Mùa lạc thuộc nhóm truyện mang "cảm hứng lãng mạn", theo cách Nguyễn Khải gọi về sau. Ông nhận xét những nhân vật như Đào từng chịu nhiều khổ cực nhưng nhanh chóng tìm thấy niềm vui và vị thế chủ động trong đời sống mới. Vương Trí Nhàn còn cho rằng ở giai đoạn này, Nguyễn Khải đặc biệt chú ý tả cảnh để biểu hiện sự say mê và xúc động của con người. Khi đối chiếu những khái quát đời sống trong Mùa lạc với sáng tác cuối thập niên 1980 và đầu thập niên 1990, ông xem chúng là sản phẩm của sự say đắm thời trẻ nhưng vẫn phản ánh thành thực tâm lý đương thời. Ông cũng nhận thấy từ giai đoạn viết Xung đột và Mùa lạc, Nguyễn Khải đã có những đoạn miêu tả "cảm giác tôn giáo".

Nhà phê bình văn học Nguyễn Hòa cho rằng từ khi xây dựng nhân vật Đào, Nguyễn Khải dường như đã quan tâm đến số phận con người trong quan hệ giữa con người với nhau và với những biến động chính trị – xã hội của đất nước.

Tác giả Phạm Thị Xuân xem cảm hứng hồi sinh là trục chính của tập truyện, gồm sự hồi sinh của thiên nhiên, môi trường sống và con người; bà lưu ý rằng chiến trường cũ trở thành không gian nảy sinh tình yêu và hạnh phúc. Khi phân tích Đào, Phạm Thị Xuân nhấn mạnh sự sắc sảo, nghị lực và cách ứng biến mang tính phân tích, triết lí của nhân vật. Về phương diện trần thuật, bà nhận xét đoạn kể lúc Đào mới lên nông trường sử dụng người kể chuyện đứng ngoài nhưng vừa kể vừa bình luận, nhận xét và triết lí. Ở phạm vi rộng hơn, bà xem Mùa lạc là một trong các tác phẩm trước năm 1975 thể hiện xu hướng lý giải, phân tích, bình luận, đánh giá và triết lí khi Nguyễn Khải tiếp cận hiện thực.

Từ góc nhìn về thi pháp hiện thực xã hội chủ nghĩa, nhà nghiên cứu Lã Nguyên xem việc Đào tìm được chỗ đứng trong xã hội và hạnh phúc cá nhân tại nông trường là một trường hợp của kết cấu có hậu trong hệ hình văn học này. Trong một khảo sát khác, ông ghi nhận các cảnh lao động tập thể trong tập Mùa lạc thường đi cùng tiếng hò, tiếng hát; riêng Đào vừa làm thơ vừa hát.

Tiến sĩ Hoàng Thị Thu Giang diễn giải bãi trồng lạc như một hình tượng thiên nhiên chuyển tải sự hồi sinh và biến đổi của đất nước, con người sau chiến tranh. Tác giả Thanh Hà cho rằng không gian nông trường Điện Biên giúp tác phẩm thể hiện cảm hứng hồi sinh; trong cách đọc này, Đào tìm thấy tình yêu và hạnh phúc tại vùng đất từng chịu chiến tranh ác liệt.

Tiếp nhận và giảng dạy

Tiếp nhận

Năm 1961, tác giả Thành Duy có bài trích mang nhan đề "Mùa lạc" một thành công lớn của Nguyễn Khải. Khi điểm lại không khí văn học của thời điểm "xuân 61", nhà nghiên cứu văn học Phong Lê liệt kê Mùa lạc cùng Rẻo cao, Biển xa và Cỏ non trong số các tác phẩm văn xuôi được nhắc đến ở giai đoạn này.

Nhà nghiên cứu văn học Đỗ Hải Ninh xếp Mùa lạc vào nhóm tác phẩm giai đoạn 1945–1975 viết về công cuộc xây dựng xã hội chủ nghĩa và đặt vấn đề cá nhân trong quan hệ với tập thể. Tác giả Nguyễn Toàn Thắng liệt kê tác phẩm trong nhóm văn xuôi về cuộc sống mới và con người mới xã hội chủ nghĩa ở miền Bắc giai đoạn 1954–1975.

Trong bài tổng kết kỷ niệm 50 năm Hội Nhà văn Việt Nam, Mùa lạc được nêu trong nhóm tác phẩm viết về công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc; bài viết cho rằng cả nhóm, chứ không riêng truyện này, có ảnh hưởng xã hội và tạo không khí phấn chấn. Nguyễn Hòa nhận xét rằng một số truyện ngắn Nguyễn Khải viết trong thời kỳ này, trong đó có Mùa lạc, đã để lại dấu ấn với bạn đọc cùng thời; ông đọc thông điệp niềm tin vào cuộc sống qua số phận của Đào.

Giảng dạy

Truyện từng được trích trong sách giáo khoa văn học phổ thông. Tác giả L.Đ. mô tả tác phẩm là một văn bản quen thuộc với nhiều thế hệ học sinh. Trang tư liệu của Hội Nhà văn Thành phố Hồ Chí Minh ghi rằng tác phẩm được trích dạy trong nhiều năm; trong bộ sách giáo khoa Ngữ văn lớp 12 mà trang này gọi là "bộ mới", truyện được thay bằng Một người Hà Nội.

Trong kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông năm 2006, một lựa chọn của đề Văn yêu cầu thí sinh phân tích truyện để làm rõ "cảm hứng hồi sinh". Hướng dẫn ôn thi bổ túc trung học phổ thông năm 2007 của Bộ Giáo dục và Đào tạo liệt kê Mùa lạc trong danh mục tác phẩm văn học Việt Nam cần ôn. Ở kỳ thi lần hai cùng năm, một lựa chọn khác yêu cầu làm sáng tỏ số phận và khát vọng sống của người phụ nữ Việt Nam qua Vợ chồng A Phủ và Mùa lạc.

Nhà văn Trung Sỹ kể rằng con trai Nguyễn Khải nhờ cha làm bài phân tích tác phẩm Mùa lạc; kết quả là bài phải nhận một "con ngỗng" kèm lời phê của cô giáo "Mùa lạc – lạc đề". Trong dị bản do nhà văn Phùng Văn Khai ghi lại từ lời nhà phê bình văn học Ngô Vĩnh Bình, người con nhận điểm 2 với lời phê "Lạc đề! Em đã không hiểu ý tác giả".