Ba tầm

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
(đổi hướng từ Nón quai thao)
Bước tới điều hướng Bước tới tìm kiếm
Bức Văn quan vinh quy đồ (文官榮歸圖) hồi thế kỷ XVIII cho thấy một người đàn bà cắp nón ba tầm.
Họa phẩm của người Tây dương thế kỷ XIX mô tả người đàn bà Bắc Kỳ đội nón ba tầm.

Ba tầm[1] (Nôm: 𥶄𠀧尋) là vật dụng tránh nắng mưa, làm duyên của nữ giới Bắc Kỳ thời trung đại, được chứng thực bởi nhiều sử ký và họa phẩm.Thế kỷ 20 ba tầm được hiếm sử dụng hơn và thường chỉ xuất diện trong các lễ hội.

Nguồn gốc[sửa | sửa mã nguồn]

Theo tư liệu của người Pháp cuối thế kỷ XIX, ba tầm được chuyển ngữ là Le chapeau de trois tầm[2] (3 fois 8 pouces: 1m20), trong đó, tầm là đơn vị đo chiều dài của người Á Đông.Theo sách Vũ trung tùy bút, nón ba tầm được kết hợp kiểu dáng của các thứ nón dâu, ngoan xác và viên cơ.

  • Ngoan xác lạp (黿殼笠)[3] (nón mền giải 蟹, Tam Giang lạp 三江笠) dùng cho người già thời Lê trung hưng, đã thất truyền cuối thế kỷ XVIII.
  • Toan bì lạp (酸皮笠) (nón vỏ bứa) dùng cho người nghèo, là nón giản lược làm cho thấp đi từ ngoan xác lạp. Thời Nguyễn, gọi là Thủy Thủ lạp.
  • Cổ Châu lạp (古洲笠) (nón dậu) dùng cho Họ hàng cao tuổi nhà quan,Đàn ông,đàn bà, sĩ thứ trong kinh thành. Đỉnh nhọn và có vành phẳng đính đôi chùm chỉ thao.
  • Viên cơ lạp (圓箕笠)[3] xuất hiện ở miền Thanh Nghệ. Thời Lê, dùng cho quân sĩ khi cuộc Loạn kiêu binh với kiểu dáng cao,gần giống như cái nia thóc (kết cấu gần mũ quan Đại Thanh). Thời Nguyễn,giản lược thành nón nhỏ như nón thúng nhưng vát vuông góc, nhỏ hơn ba tầm gọi là nón nghệ (le chapeau de Nghệ-an) dành cho nữ. Nón thúng (mục đồng lạp, Chapeau en forme de panier) dùng cho nam nữ làm đồng có dáng vát thon vào so với nón nghệ

Đặc điểm[sửa | sửa mã nguồn]

Nón ba tầm được lợp bằng cọ hoặc gồi, có hình dạng như cái lọng hoặc tai nấm, đỉnh phẳng, đường kính nón khoảng 70–80 cm, vành cao 10–12 cm hoặc hơn. Lòng nón đính một cái vành hình phễu gọi là khùa hoặc khua (Nôm: 摳) để gia cố nón trên đầu người sử dụng. Ngoài ra, người ta thường kết vào vành nón đôi chùm chỉ thao sặc sỡ để làm duyên, là nón quai thao (Nôm: 𥶄乖絛).

Nghệ thuật hóa[sửa | sửa mã nguồn]

Ca dao cổ Quan họ Lý cây đa Thi phẩm Chiếc nón quai thao
của nữ thi sĩ Anh Thơ
Ca khúc Du xuân
của nhạc sĩ An Thuyên
Ca khúc Tơ hồng
của nhạc sĩ Nhất Sinh
Chưa chồng nón thúng quai thao,
Chồng rồi nón rách quai nào thì quai.
Chưa chồng yếm thắm đeo hoa,
Chồng rồi hai vú bỏ ra tày giành.

Trèo lên quán dốc ngồi gốc í a cây đa,
Rằng tôi lý ối a cây đa

Rằng tôi lới ối a cây đa,
Ai đem ôi à tính tang tình rằng,
Cho đôi mình gặp
Xem hội cái đêm hôm rằm rằng tôi lý ối a cây đa
rằng tôi lới ối a cây đa

Chẻ tre đan nón, kìa nón í a ba tằm
Rằng tôi lý ối a ba tằm
Rằng tôi lới ối a ba tầm,
Ai đem ôi à tính tang tình rằng,
Cho cô mình đội
Xem hội cái đêm trăng rằm rằng tôi lý ối a tháng Giêng
rằng tôi lới ối a tháng Giêng

Vải nâu may áo, kìa áo ới viền năm tà
Rằng tôi lý ối a năm tà
Rằng tôi lới ối viền năm tà,
Ai đem ôi à tính tang tình rằng,
Cho cô mình mặc
Xem hội cái đêm trăng rằm rằng tôi lý ối a sáng trăng
rằng tôi lới ối đêm sáng trăng

Tua óng tơ ngà tha thướt gió,
Vành vàng lá lụa nắng tươi xinh.
Khuôn hoa e lệ trong khuôn nón,
Si mắt chàng trai liếc gửi tình.

Nhưng dép cong nghiêm bước thẳng đường,
Ðâu ngờ tơ nón gió vương vương,
Chàng về, mắt đắm sầu xa vắng...
- Cả một trời xuân nhạt nắng hường !

Du xuân du xuân í a
Đã hẹn cùng tình í a
Đường xuân tơ non gót son í a
Nón ba tằm em xoay tròn tháng Giêng

Du xuân du xuân í a
Tơ trời nhè nhẹ í a
Hạt sương cho em ướt mi
Để cho bao chồi non xuân lộc biếc xanh

Thoáng áo tứ thân la đà trong gió
Ai ngẩn ngơ ai cho mùa xuân chín
Trên đôi môi hồng hoa cỏ ngất ngây

Cứ hát lới lơ phách nhịp thương nhớ
Gõ vào xuân vui men rượu mới nhấp
Ngỡ tiếng trống chèo rơi đầy lối quê

Đường xuân yếm đào đã hẹn cùng tình í a
Du xuân du xuân í a

Anh đến quê em nơi đây có dòng sông Cầu,
Dự ngày Hội Lim anh đã hứa khi xưa.
Vượt bao đèo cao bao suối sâu,
Nắng mưa gió sương anh không ngại. Chỉ mong gặp em, người em gái,
Câu hát dân ca: "Người ơi, ở đừng về".
Câu dân ca ngày xưa em hát, để nhớ thương anh phải đi tìm.
Và hôm nay vào ngày Hội Lim, gặp lại em, em vẫn như xưa.

Ngày Hội Lim em mặc áo the, chân đi guốc mộc,
đội nón quai thao em bước qua cầu
Hát câu quan họ chung tình làm duyên
hát câu quan họ chung tình làm duyên...

Hình ảnh[sửa | sửa mã nguồn]

Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]

Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]

  1. ^ Đi tìm chiếc nón cổ của người Việt - Ngọc An // Báo Thanh Niên, 27.06.2016, 06:11 (GMT+7)
  2. ^ Nón
  3. ^ a ă G, N. “Nón đội” (HTML). Góc Nhìn. 
  4. ^ Đông Châu Nguyễn Hữu Tiến dịch, Nguyễn Quảng Tuân khảo đính và chú thích, Nhà xuất bản Trẻ, Sài Gòn, 1989.

Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]