Ba tầm

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
(đổi hướng từ Nón quai thao)
Bước tới: menu, tìm kiếm
Bức Văn quan vinh quy đồ (文官榮歸圖) hồi thế kỷ XVIII cho thấy một người đàn bà cắp nón ba tầm.
Họa phẩm của người Tây dương thế kỷ XIX mô tả người đàn bà Bắc Kỳ đội nón ba tầm.

Ba tầm[1] (Nôm: 𥶄𠀧鱘) là cách gọi một loại nón của người Việt Nam, nay chưa rõ thời điểm xuất hiện. Đây là vật dụng tránh nắng mưa rất phổ biến của đàn bà Bắc Kỳ hồi trung đại, được chứng thực bởi nhiều sử ký và họa phẩm. Ở hậu kỳ hiện đại, ba tầm được xử dụng hiếm hơn và thường chỉ hiện diện trong các lễ hội.

Nguồn gốc[sửa | sửa mã nguồn]

Tên gọi ba tầm dựa theo đặc trưng của thứ nón này, trong các tư liệu của người Pháp cuối thế kỷ XIX, ba tầm được chuyển ngữ là Le chapeau de trois tầm[2] (3 fois 8 pouces: 1m20), trong đó, tầm là đơn vị đo chiều dài của người Á Đông. Cứ theo sách Vũ trung tùy bút, nón ba tầm vốn được cách tân từ nón ngoan xác đã thất truyền hồi cuối thế kỷ XVIII, là sự kết hợp kiểu dáng của các thứ nón dâu, ngoan xác và viên cơ.

  • Ngoan xác[3] (hoặc nôm na là nón mền giải, nón tam giang) nay không còn biết kiểu dáng ra sao, vốn là thứ nón dành cho người già thời Lê trung hưng về trước.
  • Toan bì (hoặc nón vỏ bứa) là thứ nón cách tân theo hướng giản lược từ nón ngoan xác.
  • Dâu (hoặc Giâu ; Les chapeaux des brus) là thứ nón chỉ dành cho đàn bà, đỉnh nhọn và có vành phẳng đính đôi chùm chỉ thao.
  • Viên cơ[3] là thứ nón được cho là xuất hiện ở miền Thanh Nghệ (nên còn có tên là nón nghệ, le chapeau de Nghệ-an), khi cuộc Loạn kiêu binh dấy lên thì đã thấy nhiều binh sĩ đội nón này.

Đặc điểm[sửa | sửa mã nguồn]

Nón ba tầm được lợp bằng cọ hoặc gồi, có hình dạng như cái lọng hoặc tai nấm, đỉnh phẳng, đường kính nón khoảng 70-80cm, vành cao 10-12cm hoặc hơn. Lòng nón đính một cái vành hình phễu gọi là khùa hoặc khua (Nôm: 摳) để gia cố nón trên đầu người xử dụng. Ngoài ra, người ta thường kết vào vành nón đôi chùm chỉ thao sặc sỡ để làm duyên, nên thảng hoặc được gọi là nón quai thao (Nôm: 𥶄𠱅絛).

Nghệ thuật hóa[sửa | sửa mã nguồn]

Ca dao cổ Quan họ Lý cây đa Thi phẩm Chiếc nón quai thao
của nữ thi sĩ Anh Thơ
Ca khúc Du xuân
của nhạc sĩ An Thuyên
Chưa chồng nón thúng quai thao,
Chồng rồi nón rách quai nào thì quai.
Chưa chồng yếm thắm đeo hoa,
Chồng rồi hai vú bỏ ra tày giành.

Trèo lên quan i dốc ngồi gốc í i cây đa,
ta à lý lý như cây đa í i

Thấy i cô phú lý tình là cô mặc áo vỏ già,
ta lý lý như nâu non ấy vỏ à già,
ta lý lý như nâu non i

Khăn thâm đầu dí,
ta à a lý lý như đội đầu,
ta à a lý lý như đội đầu ì

Nửa thương i phú lý tình là a thương bên nọ ấy nửa sầu,
ta lý lý như bên kia,
ấy nửa sầu ta lý lý như bên kia i

Áo lương năm ì i cúc,
ta à a lý lý như viền tà,
ta à a lý lý như viền tà ì

Ai may i phú lý tình là a cho người mặc,
ấy hay ì là ta lý lý như em may,
ấy hay là ta lý lý như em may i

Chẻ tre đan nón,
ta à a lý lý như ba tầm,
ta à a lý lý như ba tầm i

Ai i đan i phú lý tình là cho người đội ấy hôm à rằm,
tà a lý lý như tháng Giêng ấy hôm à rằm,
tà a lý lý như tháng Giêng

Tua óng tơ ngà tha thướt gió,
Vành vàng lá lụa nắng tươi xinh.
Khuôn hoa e lệ trong khuôn nón,
Si mắt chàng trai liếc gửi tình.

Nhưng dép cong nghiêm bước thẳng đường,
Ðâu ngờ tơ nón gió vương vương,
Chàng về, mắt đắm sầu xa vắng...
- Cả một trời xuân nhạt nắng hường !

Du xuân du xuân
Đã hẹn cùng tình
Đường xuân tơ non gót son
Nón ba tằm em xoay tròn tháng Giêng

Du xuân du xuân
Tơ trời nhè nhẹ
Hạt sương cho em ướt mi
Để cho bao chồi non xuân lộc biếc xanh

Thoáng áo tứ thân la đà trong gió
Ai ngẩn ngơ ai cho mùa xuân chín
Trên đôi môi hồng hoa cỏ ngất ngây

Cứ hát lới lơ phách nhịp thương nhớ
Gõ vào xuân vui men rượu mới nhấp
Ngỡ tiếng trống chèo rơi đầy lối quê

Đường xuân yếm đào đã hẹn cùng tình
Du xuân du xuân

Hình ảnh[sửa | sửa mã nguồn]

Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]

Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]

  1. ^ Đi tìm chiếc nón cổ của người Việt - Ngọc An // Báo Thanh Niên, 27.06.2016, 06:11 (GMT+7)
  2. ^ Nón
  3. ^ a ă G, N. “Nón đội” (HTML). Góc Nhìn. 
  4. ^ Đông Châu Nguyễn Hữu Tiến dịch, Nguyễn Quảng Tuân khảo đính và chú thích, Nhà xuất bản Trẻ, Sài Gòn, 1989.