Tây Sơn

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
(đổi hướng từ Tây Sơn, Bình Định)
Bước tới: menu, tìm kiếm
Huyện Tây Sơn
Địa lý
Huyện lỵ {{{Huyện lỵ}}}
Vị trí: Tây Bình Định
Diện tích: 692.96 km2 km²
Số xã, thị trấn: 1 thị trấn và 14 xã
Dân số
Số dân: 136.000
Mật độ: người/km²
Thành phần dân tộc:
Hành chính
Chủ tịch Hội đồng nhân dân:
Chủ tịch Ủy ban nhân dân: tayson.binhdinh.gov.vn
Bí thư Huyện ủy:
Thông tin khác
Điện thoại trụ sở:
Số fax trụ sở:
Website: diendantayson.com


Thị trấn Phú Phong, Tây Sơn, Bình Định

Huyện Tây Sơn là một huyện ở phía Tây tỉnh Bình Định. Huyện lỵ là thị trấn Phú Phong. Huyện có diện tích tự nhiên là 708 km², dân số 136.000 người.

Địa lý[sửa | sửa mã nguồn]

Tây Sơn là một huyện trung du, không giáp biển. Khí hậu nhiệt đới gió mùa, với 2 mùa chủ đạo là mùa khô từ tháng 3 đến tháng 10 và mùa mưa từ tháng 11 đến tháng 2. Mùa mưa ở đây thường kèm theo thời tiết lạnh và độ ẩm cao, ngược lại mùa khô thường có nắng nóng gay gắt. Nhiệt độ thấp kỷ lục ở đây từng được ghi nhận là 13 độ C và cao nhất là 39 độ.

Địa giới[sửa | sửa mã nguồn]

Huyện Tây Sơn giáp với huyện Vĩnh Thạnhphía Tây Bắc, huyện Phù Cátphía Đông Bắc, Thị xã An Nhơnphía Đông Nam, huyện Vân Canhphía Nam, tỉnh Gia Laiphía tây

Hành chính[sửa | sửa mã nguồn]

Huyện có 15 đơn vị hành chính cấp xã, gồm 14 xã: Bình Hòa, Bình Nghi, Bình Thành, Bình Tường, Bình Tân, Bình Thuận, Tây An, Tây Bình, Tây Giang, Tây Phú, Tây Thuận, Tây Vinh, Tây Xuân, Vĩnh An và thị trấn Phú Phong - huyện lỵ.

Sông Côn chảy qua địa bàn huyện theo hướng Đông Nam, từ huyện Vĩnh Thạnh tới Thị xã An Nhơn. Thị trấn Phú Phong, nằm trên bờ sông Côn, cách thành phố Quy Nhơn 40 km, cách sân bay Phù Cát 20 km, và có quốc lộ 19 chạy qua. Đèo An Khê, trên quốc lộ 19 cũng là ranh giới giữa Tây Sơn với tỉnh Gia Lai. Dân số của huyện năm 1999 là 13,0 vạn người.

Lịch sử[sửa | sửa mã nguồn]

Tây Sơn xưa kia là vùng đất thuộc huyện Tượng Lâm, địa bàn cư trú của người Chăm, thuộc vương quốc Chămpa cổ. Năm 1471, nhà Lê lập phủ Hoài Nhân (tức Hoài Nhơn) gồm ba huyện Bồng Sơn, Phù Ly, Tuy Viễn thuộc Thừa tuyên Quảng Nam. Bình Khê thuộc huyện Tuy Viễn. Năm 1602, Chúa Nguyễn Hoàng đổi tên phủ Hoài Nhân thành phủ Qui Nhân (Qui Nhơn). Sau nhiều lần đổi tên, năm 1832 nhà Nguyễn đổi tên phủ Hoài Nhơn (cũng là phủ Qui Nhơn) thành tỉnh Bình Định. Qua các lần đổi tên này (phủ, dinh, trấn, tỉnh) Bình Khê vẫn thuộc huyện Tuy Viễn. Tháng 5 năm 1877, sau khi di dân khai phá, lập thêm 28 làng phía tây và đông sông Ba, Nhà Nguyễn thành lập ba tổng Thuận Đức, Tân Phong và An Khê thuộc Nha Kinh lý An Khê. Tháng 9 năm 1888, Nhà Nguyễn cắt 18 làng thuộc hai tổng Phú Phong và Mỹ Thuận (thuộc Tuy Viễn) nhập vào nha Kinh lý An Khê thành lập huyện Bình Khê gồm 3 tổng: Phú Phong, Mỹ Thuận, Vĩnh Thạnh. Khoảng năm 1937 lập tổng Trường Định. Từ đó Bình Khê có 4 tổng: Vĩnh Thạnh, Phú Phong, Trường Định và Thuận Truyền với 47 làng. Đầu năm 1946 do có sự điều chỉnh địa giới  giữa An Nhơn và Bình Khê nên có thêm 3 làng: Bính Đức, Mỹ Đức, Nhơn Thuận, tổng cộng Bình Khê có 50 làng.

Sau Cách Mạng tháng Tám năm 1945, tổng Phú Phong được gọi là tổng Tây Sơn, tổng Trường Định gọi là tổng Hương Sơn, tổng Thuận Truyền gọi là tổng Võ Cự Công, tổng Vĩnh Thạnh giữ nguyên tên. Cuối năm 1945, bỏ cấp tổng, thành lập cấp

Tháng 3 năm 1946, Bình Định nhập xã lần thứ nhất. Huyện Bình Khê từ 50 làng hợp thành 21 xã.

Tháng 4 năm 1947, Bình Định lập 4 huyện miền núi: An Lão, Kim Sơn, Vĩnh Thạnh, Vân Canh. Đầu năm 1948, Bình Khê nhập xã lần thứ hai, còn 10 xã.

Từ cuối năm 1955 đến đầu 1958, chính quyền Sài Gòn (Việt Nam Cộng Hòa) lập Nha hành chính ở các huyện miền núi, đổi tên xã Bình Quang (nguyên thuộc huyện Bình Khê) thành xã Vĩnh Quang nhập vào Nha Vĩnh Thạnh; tháng 5 năm 1958 cải biến nha hành chính Vĩnh Thạnh thành quận Vĩnh Thạnh.

Tháng 7 năm 1963, chính quyền Sài Gòn lập xã Phùng Thiện thuộc quận Vĩnh Thạnh gồm các thôn Tiên Thuận, Thượng Sơn (nguyên thuộc xã Bình Giang, quận Bình Khê), một phần xã Vĩnh An (thuộc quận Vĩnh Thạnh), 2 thôn Định Quang, Định Bình (thuộc xã Vĩnh Quang, quận Vĩnh Thạnh), phần còn lại của xã Vĩnh An nhập vào xã Bình Giang (thuộc Bình Khê); xã Vĩnh Bình (nguyên thuộc quận Vĩnh Thạnh) nhập vào xã Bình Tường (thuộc quận Bình Khê).

Từ tháng 4 năm 1965 đến tháng 6 năm 1970, chínquyền Sài Gòn cải biến quận Vĩnh Thạnh thành cơ sở phái viên hành chính Vĩnh Thạnh trực thuộc quận Bình Khê, rồi bãi bỏ, lại tái lập rồi bãi bỏ cơ sở phái viên hành chính, đặt các xã của huyện Vĩnh Thạnh trực thuộc huyện Bình Khê.

Tớnătr ớcơm 1975, dưới thời Việt Nam Cộng hòa, huyện Tây Sơn có tên là quận Bình Khê. Sau năm 1975 lấy tên cũ là huyện Tây Sơn, ban đầu gồm 15 xã: Bình An, Bình Giang, Bình Hiệp, Bình Hòa, Bình Nghi, Bình Phú, Bình Quang, Bình Thành, Bình Tường, Vĩnh An, Vĩnh Hảo, Vĩnh Hiệp, Vĩnh Hòa, Vĩnh Kim, Vĩnh Sơn.

Ngày 24-3-1979, thành lập thị trấn Phú Phong.

Ngày 24-8-1981, tách 6 xã: Vĩnh Sơn, Vĩnh Hóa, Vĩnh Kim, Vĩnh Hảo, Vĩnh Hiệp, Bình Quang để tái lập huyện Vĩnh Thạnh. Huyện còn lại 9 xã: Bình Giang, Bình Phú, Bình Tường, Bình Nghi, Bình An, Bình Thành, Bình Hòa, Bình Hiệp, Vĩnh An và thị trấn Phú Phong.

Ngày 19-2-1986, chia xã Bình Hiệp thành hai xã lấy tên xã Bình Tân và xã Bình Thuận.

Ngày 14-2-1987, chia xã Bình An thành ba xã lấy tên xã Tây An, Tây Bình và Tây Vinh; chia xã Bình Phú thành hai xã lấy tên xã Tây Xuân và xã Tây Phú; chia xã Bình Giang thành hai xã lấy tên xã Tây Thuận và xã Tây Giang.

Tây Sơn được nhiều người biết đến, là quê hương của ba anh em nhà Tây SơnNguyễn Nhạc, Nguyễn HuệNguyễn Lữ, lãnh tụ cuộc khởi nghĩa Tây Sơn, với những chiến thắng vĩ đại chống quân xâm lược Xiêm La (Thái Lan) và nhà Thanh (Mãn Châu), chống lại chế độ chúa Nguyễnchúa Trịnh, thiết lập nên nhà Tây Sơn. Trong đó kiệt xuất nhất là người anh hùng áo vải Nguyễn Huệ, sau trở thành vua Quang Trung.

Từ thời Quang Trung đến thời Pháp thuộc, Tây Sơn đã có nhiều anh hùng dân tộc như: Bùi Thị Xuân, Võ Văn Dõng, Trần Quang Diệu, Mai Xuân Thưởng,...

Du lịch[sửa | sửa mã nguồn]

Tượng đài Quang Trung trước Bảo tàng Quang Trung

Các địa điểm du lịch nằm trong huyện Tây Sơn:

  • Bảo tàng Quang Trung (Thị trấn Phú Phong): nơi trưng bày các di tích về Quang Trung và cuộc khởi nghĩa Tây Sơn của ba anh em nhà Tây Sơn;
  • Khu du lịch Hầm Hô, thôn Phú Mỹ xã Tây Phú, cách thị trấn Phú Phong 4 km: đây vừa là khu danh thắng lại có địa thế hiểm yếu, vừa từng là căn cứ của nghĩa quân Tây Sơn (nhà Tây Sơn) và của nghĩa quân Cần Vương chống Pháp: Mai Xuân Thưởng;
  • Khu tâm linh Bảo Sơn Thiên Ấn, nằm cách thị trấn Phú Phong 8km về hướng Tây theo quốc lộ 19. Là di tích được chính quyền địa phương phục dựng nhằm mục đích tâm linh và thu hút khách du lịch. Đây là địa điểm du lịch tâm linh khá nổi tiếng ở Bình Định.
  • Đập dâng Văn Phong (thôn Hòa Sơn), xã Bình Tường, huyện Tây Sơn, được Nhà nước đầu tư nâng cấp hợp phần chứa nước, trở thành một trong những công trình thủy lợi lớn nhất nước. Đứng trên cao trình đập dâng cao 25 m, sông Kôn khoác một chiếc áo mới với màu xanh trong của nước, màu trời và bao quanh bởi núi.
  • Lăng Mai Xuân Thưởng (Xã Bình Tường): cách Thị trấn Phú phong 5 km theo quốc lộ 19 về hướng Tây lên Gia lai: Đây là lăng mộ của người anh hùng Cần Vương Mai Xuân Thưởng, người làng Phú Lạc, xã Bình Thành. Mộ đầu tiên của ông hiện còn ở làng Phú Lạc và sau đó mới chuyển vào lăng hiện tại.
  • Tháp Dương Long, nằm giáp ranh giữa hai xã Tây Bình và Bình Hòa, cách thị trấn Phú Phong 11 km, theo hướng đi sân bay Phù Cát: bao gồm 03 ngọn tháp được xây theo kiểu kiến trúc Chăm, hiện đang được trùng tu để đưa vào sử dụng cho du khách tham quan.
  • Từ đường Bùi Thị Xuân (Thuộc Thị trấn Phú Phong): Nơi thờ cúng nữ tướng của Quang Trung là Bùi Thị Xuân và dòng họ Bùi của bà tại đây.
  • Thác Đổ: Nằm cách thị trấn Phú Phong khoảng 10 km về hướng Tây nam, thuộc xã Bình Tường: Thác rất đẹp và hùng vĩ. Hiện vẫn còn rất hoang sơ, chưa được khai thác đúng mức.
  • Hồ Thuận Ninh: Thuộc xã Bình Tân, cách thị trấn Phú Phong chừng 10 km về phía Bắc. Là một hồ nước thủy lợi lớn của huyện Tây Sơn, rất phù hợp với du lịch sinh thái và câu cá giải trí.
  • Lễ hội Đống Đa: được tổ chức vào ngày mùng 5 tháng Giêng âm lịch hàng năm tại Thị trấn Phú Phong. Đây là lễ hội lớn nhất của tỉnh Bình Định để tưởng nhớ chiến thắng Ngọc Hồi Đống Đa năm Kỷ Dậu 1789 mà anh em nhà Tây Sơn giành được. Lễ hội được tổ chức từ ngày mùng 4 cho tới hết ngày mùng 5 tháng Giêng hàng năm, rất đông du khách các nơi đến tham dự và vui chơi.
Tháp Dương Long, ngày nay nằm ở xã Tây Bình, cách thị trấn Phú Phong khoảng 10km và nằm gần quốc lộ 19B.

Giao thông[sửa | sửa mã nguồn]

  • Đường bộ có Quốc lộ 19 nối Quy Nhơn (Bình Định) với Pleiku (Gia Lai), mối giao lưu hàng hóa đối với khu vực Tây Nguyên. Quốc lộ 19B từ khu kinh tế Nhơn Hội, đi qua sân bay Phù Cát và kết thúc tại nút giao với quốc lộ 19 ở thị trấn Phú Phong.
  • Đường thủy trên sông Kôn.
  • Đường Hàng không thông qua sân bay Phù Cát, nằm giáp ranh giữa 2 huyện Tây Sơn và Phù Cát, cách thị trấn Phú Phong khoảng 20km về phía Đông Bắc.

Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]

Bản mẫu:Danh sách xã, phường, thị trấn (Bình Định)