Tây Sơn

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
(đổi hướng từ Tây Sơn, Bình Định)
Bước tới: menu, tìm kiếm
Huyện Tây Sơn
Huyện
280px
Địa lý
Diện tích 692.96 km2
Dân số  
 Tổng cộng 176.600
 Mật độ 254
Dân tộc Kinh, Bana
Hành chính
 Trụ sở UBND Phú Phong
Phân chia hành chính 1 thị trấn và 14 xã
Số điện thoại 0563880761
Website tayson.binhdinh.gov.vn / diendantayson.com
Trung tâm thị trấn Phú Phong, Tây Sơn, Bình Định

Huyện Tây Sơn là một huyện ở phía Tây tỉnh Bình Định. Huyện lỵ là thị trấn Phú Phong. Huyện có diện tích tự nhiên là 692.96 km², dân số 176.600 người.

Địa lý[sửa | sửa mã nguồn]

Tây Sơn là một huyện trung du, không giáp biển. Khí hậu nhiệt đới gió mùa, với 2 mùa chủ đạo là mùa khô từ tháng 3 đến tháng 10 và mùa mưa từ tháng 11 đến tháng 2. Mùa mưa ở đây thường kèm theo thời tiết lạnh và độ ẩm cao, ngược lại mùa khô thường có nắng nóng gay gắt. Nhiệt độ thấp kỷ lục ở đây từng được ghi nhận là 13⁰C và cao nhất là 39⁰C.

Địa giới[sửa | sửa mã nguồn]

Huyện Tây Sơn giáp với huyện Vĩnh Thạnhphía Tây Bắc, huyện Phù Cátphía Đông Bắc, Thị xã An Nhơnphía Đông Nam, huyện Vân Canhphía Nam, tỉnh Gia Laiphía tây

Hành chính[sửa | sửa mã nguồn]

Huyện có 15 đơn vị hành chính cấp xã, gồm 14 xã: Bình Hòa, Bình Nghi, Bình Thành, Bình Tường, Bình Tân, Bình Thuận, Tây An, Tây Bình, Tây Giang, Tây Phú, Tây Thuận, Tây Vinh, Tây Xuân, Vĩnh An và thị trấn Phú Phong - huyện lỵ.

Sông Côn chảy qua địa bàn huyện theo hướng Đông Nam, từ huyện Vĩnh Thạnh tới Thị xã An Nhơn. Thị trấn Phú Phong, nằm trên bờ sông Kôn, cách thành phố Quy Nhơn 40 km, cách sân bay Phù Cát 20 km, và có quốc lộ 19 chạy qua. Đèo An Khê, trên quốc lộ 19 cũng là ranh giới giữa Tây Sơn với tỉnh Gia Lai. Dân số của huyện năm 1999 là 15 vạn người.

Lịch sử[sửa | sửa mã nguồn]

Tây Sơn xưa kia là vùng đất thuộc huyện Tượng Lâm, địa bàn cư trú của người Chăm, thuộc vương quốc Chămpa cổ. Năm 1471, nhà Lê lập phủ Hoài Nhân (tức Hoài Nhơn) gồm ba huyện Bồng Sơn, Phù Ly, Tuy Viễn thuộc Thừa tuyên Quảng Nam. Bình Khê thuộc huyện Tuy Viễn.

Năm 1602, Chúa Nguyễn Hoàng đổi tên phủ Hoài Nhân thành phủ Quy Nhân (Quy Nhơn). Sau nhiều lần đổi tên, năm 1832 nhà Nguyễn đổi tên phủ Hoài Nhơn (cũng là phủ Quy Nhơn) thành tỉnh Bình Định. Qua các lần đổi tên này (phủ, dinh, trấn, tỉnh) Bình Khê vẫn thuộc huyện Tuy Viễn. Tháng 5 năm 1877, sau khi di dân khai phá, lập thêm 28 làng phía tây và đông sông Ba, Nhà Nguyễn thành lập ba tổng Thuận Đức, Tân Phong và An Khê thuộc Nha Kinh lý An Khê.

Tháng 9 năm 1888, Nhà Nguyễn cắt 18 làng thuộc hai tổng Phú Phong và Mỹ Thuận (thuộc Tuy Viễn) nhập vào nha Kinh lý An Khê thành lập huyện Bình Khê gồm 3 tổng: Phú Phong, Mỹ Thuận, Vĩnh Thạnh. Khoảng năm 1937 lập tổng Trường Định. Từ đó Bình Khê có 4 tổng: Vĩnh Thạnh, Phú Phong, Trường Định và Thuận Truyền với 47 làng. Đầu năm 1946 do có sự điều chỉnh địa giới  giữa An Nhơn và Bình Khê nên có thêm 3 làng: Bính Đức, Mỹ Đức, Nhơn Thuận, tổng cộng Bình Khê có 50 làng.

Sau Cách mạng tháng 8 năm 1945, tổng Phú Phong được gọi là tổng Tây Sơn, tổng Trường Định gọi là tổng Hương Sơn, tổng Thuận Truyền gọi là tổng Võ Cự Công, tổng Vĩnh Thạnh giữ nguyên tên. Cuối năm 1945, bỏ cấp tổng, thành lập cấp làng.

Tháng 3 năm 1946, Bình Định nhập xã lần thứ nhất. Huyện Bình Khê từ 50 làng hợp thành 21 xã.

Tháng 4 năm 1947, Bình Định lập 4 huyện miền núi: An Lão, Kim Sơn, Vĩnh Thạnh, Vân Canh. Đầu năm 1948, Bình Khê nhập xã lần thứ hai, còn 10 xã.

Từ cuối năm 1955 đến đầu 1958, Việt Nam Cộng Hòa lập Nha hành chính ở các huyện miền núi, đổi tên xã Bình Quang (nguyên thuộc huyện Bình Khê) thành xã Vĩnh Quang nhập vào Nha Vĩnh Thạnh; tháng 5 năm 1958 cải biến nha hành chính Vĩnh Thạnh thành quận Vĩnh Thạnh.

Tháng 7 năm 1963, chính quyền Việt Nam Cộng Hòa lập xã Phùng Thiện thuộc quận Vĩnh Thạnh gồm các thôn Tiên Thuận, Thượng Sơn (nguyên thuộc xã Bình Giang, quận Bình Khê), một phần xã Vĩnh An (thuộc quận Vĩnh Thạnh), 2 thôn Định Quang, Định Bình (thuộc xã Vĩnh Quang, quận Vĩnh Thạnh), phần còn lại của xã Vĩnh An nhập vào xã Bình Giang (thuộc Bình Khê); xã Vĩnh Bình (nguyên thuộc quận Vĩnh Thạnh) nhập vào xã Bình Tường (thuộc quận Bình Khê).

Từ tháng 4 năm 1965 đến tháng 6 năm 1970, chính quyền VIệt Nam Cộng Hòa biến quận Vĩnh Thạnh thành cơ sở phái viên hành chính Vĩnh Thạnh trực thuộc quận Bình Khê, rồi bãi bỏ, lại tái lập rồi bãi bỏ cơ sở phái viên hành chính, đặt các xã của huyện Vĩnh Thạnh trực thuộc huyện Bình Khê.

Tới trước năm 1975, dưới thời Việt Nam Cộng hòa, huyện Tây Sơn có tên là quận Bình Khê. Sau năm 1975 lấy tên cũ là huyện Tây Sơn, ban đầu gồm 15 xã: Bình An, Bình Giang, Bình Hiệp, Bình Hòa, Bình Nghi, Bình Phú, Bình Quang, Bình Thành, Bình Tường, Vĩnh An, Vĩnh Hảo, Vĩnh Hiệp, Vĩnh Hòa, Vĩnh Kim, Vĩnh Sơn.

Ngày 24-3-1979, thành lập thị trấn Phú Phong (một trong 3 thị trấn đầu tiên được tái lập ở Bình Định).

Ngày 24-8-1981, tách 6 xã: Vĩnh Sơn, Vĩnh Hóa, Vĩnh Kim, Vĩnh Hảo, Vĩnh Hiệp, Bình Quang để tái lập huyện Vĩnh Thạnh. Huyện còn lại 9 xã: Bình Giang, Bình Phú, Bình Tường, Bình Nghi, Bình An, Bình Thành, Bình Hòa, Bình Hiệp, Vĩnh An và thị trấn Phú Phong.

Ngày 19-2-1986, chia xã Bình Hiệp thành hai xã lấy tên xã Bình Tân và xã Bình Thuận.

Ngày 14-2-1987, chia xã Bình An thành ba xã lấy tên xã Tây An, Tây Bình và Tây Vinh; chia xã Bình Phú thành hai xã lấy tên xã Tây Xuân và xã Tây Phú; chia xã Bình Giang thành hai xã lấy tên xã Tây Thuận và xã Tây Giang.

Tây Sơn được nhiều người biết đến, là quê hương của ba anh em nhà Tây SơnNguyễn Nhạc, Nguyễn HuệNguyễn Lữ, lãnh tụ cuộc khởi nghĩa Tây Sơn, với những chiến thắng vĩ đại chống quân xâm lược Xiêm La (Thái Lan) và nhà Thanh (Mãn Châu), chống lại chế độ chúa Nguyễnchúa Trịnh, thiết lập nên nhà Tây Sơn. Trong đó kiệt xuất nhất là người anh hùng áo vải Nguyễn Huệ, sau trở thành vua Quang Trung.

Từ thời nhà Tây Sơn đến thời Pháp thuộc, Tây Sơn đã có nhiều anh hùng dân tộc như: Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ, Bùi Thị Xuân, Võ Văn Dõng, Trần Quang Diệu, Mai Xuân Thưởng,...

Du lịch[sửa | sửa mã nguồn]

Tượng đài Quang Trung trước Bảo tàng Quang Trung

Các địa điểm du lịch nằm trong huyện Tây Sơn:

  • Bảo tàng Quang Trung (Thị trấn Phú Phong): nơi trưng bày các di tích về Quang Trung và cuộc khởi nghĩa Tây Sơn của ba anh em nhà Tây Sơn;
  • Khu du lịch Hầm Hô, thôn Phú Mỹ xã Tây Phú, cách thị trấn Phú Phong 4 km: là nơi khởi nguồn một nhánh phụ lưu của sông Kôn, đây vừa là khu danh thắng núi sông hùng vĩ lại có địa thế hiểm yếu, vừa từng là căn cứ của nghĩa quân Tây Sơn (nhà Tây Sơn) và của nghĩa quân Cần Vương chống Pháp: Mai Xuân Thưởng;
  • Khu tâm linh Bảo Sơn Thiên Ấn, nằm cách thị trấn Phú Phong 8 km về hướng Tây theo quốc lộ 19. Là di tích được chính quyền địa phương phục dựng nhằm mục đích tâm linh và thu hút khách du lịch. Đây là địa điểm du lịch tâm linh khá nổi tiếng ở Bình Định.
  • Đập dâng Văn Phong (thôn Hòa Sơn), xã Bình Tường, huyện Tây Sơn, được Nhà nước đầu tư nâng cấp hợp phần chứa nước, trở thành một trong những công trình thủy lợi lớn nhất nước. Đứng trên cao trình đập dâng cao 25 m, sông Kôn khoác một chiếc áo mới với màu xanh trong của nước, màu trời và bao quanh bởi núi.
  • Lăng Mai Xuân Thưởng (Xã Bình Tường): cách Thị trấn Phú phong 5 km theo quốc lộ 19 về hướng Tây lên Gia lai: Đây là lăng mộ của người anh hùng Cần Vương Mai Xuân Thưởng, người làng Phú Lạc, xã Bình Thành. Mộ đầu tiên của ông hiện còn ở làng Phú Lạc và sau đó mới chuyển vào lăng hiện tại.
  • Tháp Dương Long, nằm giáp ranh giữa hai xã Tây Bình và Bình Hòa, cách thị trấn Phú Phong 11 km, theo hướng đi sân bay Phù Cát: bao gồm 03 ngọn tháp được xây theo kiểu kiến trúc Chăm, đây là cụm đi tích Tháp Chăm cao nhất còn sót lại ở miền Trung Việt Nam. Qua thời gian dài tồn tại và bị tàn phá bởi các cuộc chiến tranh cũng như người dân xung quanh khu vực khai thác(?) gạch để xây nhà nên cả ba tháp đều bị hư hỏng. Hiện cụm tháp đang được trùng tu cho mục đích bảo tồn và sử dụng như một địa điểm tham quan.
  • Từ đường Bùi Thị Xuân (Thuộc Thị trấn Phú Phong): Nơi thờ cúng nữ tướng của Quang Trung là Bùi Thị Xuân và dòng họ Bùi của bà tại đây.
  • Thác Đổ: Nằm cách thị trấn Phú Phong khoảng 10 km về hướng Tây nam, thuộc xã Bình Tường: Thác rất đẹp và hùng vĩ. Hiện vẫn còn rất hoang sơ, chưa được khai thác du lịch đúng mức.
  • Hồ Thuận Ninh: Thuộc xã Bình Tân, cách thị trấn Phú Phong khoảng 10 km về phía Bắc. Là một hồ nước thủy lợi lớn của huyện Tây Sơn, rất phù hợp với du lịch sinh thái và câu cá giải trí.
  • Lễ hội Đống Đa: được tổ chức vào ngày mùng 5 tháng Giêng âm lịch hàng năm tại Thị trấn Phú Phong. Đây là lễ hội lớn nhất của tỉnh Bình Định để tưởng nhớ chiến thắng Ngọc Hồi Đống Đa năm Kỷ Dậu 1789 mà anh em nhà Tây Sơn giành được. Lễ hội được tổ chức từ ngày mùng 4 cho tới hết ngày mùng 5 tháng Giêng hàng năm, rất đông du khách các nơi đến tham dự và vui chơi.
  • Danh sách các nơi lưu trú ở Tây Sơn: http://tayson.binhdinh.gov.vn/list.php?portal=portals&id=175&pr=10
Tháp Dương Long, ngày nay nằm ở xã Tây Bình - bờ Bắc sông Kôn, cách thị trấn Phú Phong khoảng 10km và gần quốc lộ 19B.

Giao thông[sửa | sửa mã nguồn]

  • Đường bộ có Quốc lộ 19 nối Quy Nhơn (Bình Định) với Pleiku (Gia Lai), mối giao lưu hàng hóa đối với khu vực Tây Nguyên. Quốc lộ 19B từ khu kinh tế Nhơn Hội, đi qua sân bay Phù Cát và kết thúc tại nút giao với quốc lộ 19 ở thị trấn Phú Phong.
  • Đường thủy trên sông Kôn.
  • Đường Hàng không thông qua sân bay Phù Cát, nằm giáp ranh giữa 2 huyện Tây Sơn và Phù Cát, cách thị trấn Phú Phong khoảng 20 km về phía Đông Bắc.

Kinh tế[sửa | sửa mã nguồn]

Kinh tế huyện Tây Sơn hiện nay vẫn chủ yếu dựa vào sản xuất nông nghiệp và kinh doanh nhỏ lẻ. Chưa có hình thức kinh tế đặc thù mang lại giá trị tăng trưởng cao cũng như tạo được nhiều việc làm cho xã hội. Du lịch Tây Sơn tuy có nhiều cảnh đẹp, di tích nổi tiếng nhưng nhìn chung vẫn chưa được quy hoạch, khai thác đúng mức, không tạo ra được việc làm và thu nhập thường xuyên cho đa số người dân địa phương. Tây Sơn như một mảnh đất đầy tiềm năng, nhưng kinh tế vẫn chưa "thức giấc". Với vị trí là vùng đệm giữa Tây Nguyên và đồng bằng ven biển Nam Trung bộ, lại có quốc lộ 19 lâu đời đi ngang qua, nằm kế bên sân bay Phù Cát, quỹ đất nông nghiệp và đất chưa được quy hoạch còn dồi dào. Hy vọng trong một tương lai không xa, kinh tế huyện Tây Sơn sẽ khởi sắc, nhờ vào sự góp công từ các nhà đầu tư, cũng như sự nỗ lực của nhân dân và cán bộ lãnh đạo huyện.

Các cụm công nghiệp hiện đang hoạt động ở Tây Sơn:

1.   Cụm công nghiệp Bình Nghi.

                      Địa điểm: thôn Thủ Thiện, xã Bình Nghi, huyện Tây Sơn, tỉnh Bình Định.

                      Có 3 cơ sở hoạt động SXKD trong CCN Bình Nghi và 01 cơ sở nhận đất nhưng chưa đầu tư xây dựng; tổng diện tích đất đã cho thuê là 18,72 ha; tỷ lệ lấp đầy đạt 100%; giải quyết việc làm cho 250 lao động địa phương; giá trị sản xuất công nghiệp năm 2015 ước đạt 10 tỷ đồng.

2.   Cụm công nghiệp Hóc Bợm.

                      Địa điểm: thôn I, xã Bình Nghi, huyện Tây Sơn, tỉnh Bình Định

                      Trong CCN Hóc Bợm hiện có 05 doanh nghiệp thuê đất hoạt động SXKD; tổng diện tích đất đã cho thuê là 6,33 ha; tỷ lệ lấp đầy đạt 25,62%; ngoài ra có 130 cơ sở sản xuất gạch ngói lò thủ công sẽ thực hiện tháo dỡ năm 2016, trả lại mặt bằng sạch để thu hút đầu tư, giải quyết việc làm cho 696 lao động địa phương; giá trị sản xuất công nghiệp năm 2015 ước đạt 61,04 tỷ đồng.

3.   Cụm công nghiệp Tây Xuân.

                      Địa điểm: thôn Phú An, xã Tây Xuân, huyện Tây Sơn, tỉnh Bình Định.

                      Trong CCN Tây Xuân có 03 doanh nghiệp thuê đất hoạt động SXKD; tổng diện tích đất đã cho thuê là 8,32 ha; tỷ lệ lấp đầy đạt 22,82%; ngoài ra có 220 cơ sở sản xuất gạch ngói lò thủ công sẽ thực hiện tháo dỡ năm 2016, trả lại mặt bằng sạch để thu hút đầu tư, giải quyết việc làm cho 816 lao động địa phương; giá trị sản xuất công nghiệp năm 2015 ước đạt 68,4 tỷ đồng.

4.   Cụm công nghiệp Phú An.

                      Địa điểm: thôn Phú An, xã Tây Xuân, huyện Tây Sơn, tỉnh Bình Định.

                      Có 25 cơ sở đăng ký nhận đất ở CCN Phú An, tổng diện tích đất đã cho thuê là 9,91 ha; tỷ lệ lấp đầy đạt 84,09%; giải quyết việc làm cho 113 lao động địa phương; giá trị sản xuất công nghiệp năm 2015 ước đạt 23,66 tỷ đồng.

                      CCN Phú An đang được quy hoạch mở rộng giai đoạn 2, nâng tổng diện tích quy hoạch lên 35,7 ha. Hiện đã có 2 doanh nghiệp đăng ký đầu tư với tổng diện tích là 3,4 ha.

5.   Cụm công nghiệp Gò Đá.

                      Địa điểm: thôn Hòa Sơn, xã Bình Tường, huyện Tây Sơn, tỉnh Bình Định.

                      Có 1 cơ sở hoạt động SXKD trong CCN Gò Đá; tổng diện tích đất đã cho thuê là 2,49 ha; tỷ lệ lấp đầy đạt 27,76%; giải quyết việc làm cho 12 lao động địa phương; giá trị sản xuất công nghiệp năm 2015 ước đạt 16,5 tỷ đồng.

6.   Cụm công nghiệp Gò Giữa.

                      Địa điểm: thôn Thượng Giang, xã Tây Giang, huyện Tây Sơn, tỉnh Bình Định.

                      Trong CCN Gò Giữa có 23 cơ sở sản xuất gạch ngói lò thủ công sẽ thực hiện tháo dỡ năm 2016, trả lại mặt bằng sạch để thu hút đầu tư, giải quyết việc làm cho 69 lao động địa phương; giá trị sản xuất công nghiệp năm 2015 ước đạt 6,21 tỷ đồng.

7.   Cụm công nghiệp Cầu 16.

                      Địa điểm: thôn Thượng Sơn, xã Tây Thuận, huyện Tây Sơn, tỉnh Bình Định.

                      Có 3 cơ sở đăng ký thuê đất ở CCN Cầu 16, trong đó có 1 cơ sở hoạt động SXKD tốt, 1 cơ sở hoạt động cầm chừng và 1 cơ sở đang tạm dừng hoạt động; tổng diện tích đất đã cho thuê là 9,45 ha; tỷ lệ lấp đầy đạt 33,80%; giải quyết việc làm cho 65 lao động địa phương; giá trị sản xuất công nghiệp năm 2015 ước đạt 120 tỷ đồng.

8.   Cụm công nghiệp Gò Cầy.

                      Địa điểm: thôn Kiên Long, xã Bình Thành, huyện Tây Sơn, tỉnh Bình Định.

                      Trong CCN Gò Cầy có 48 cơ sở sản xuất gạch ngói lò thủ công sẽ thực hiện tháo dỡ năm 2016, trả lại mặt bằng sạch để thu hút đầu tư, giải quyết việc làm cho 198 lao động địa phương; giá trị sản xuất công nghiệp năm 2015 ước đạt 13,6 tỷ đồng. Hiện có 03 Doanh nghiệp đang đăng ký đầu tư mới tại CCN Gò Cầy.

9.Cụm công nghiệp Trường Định.

                      Địa điểm: thôn Trường Định, xã Bình Hòa, huyện Tây Sơn, tỉnh Bình Định.

                      Trong CCN Trường Định hiện có 4 Doanh nghiệp đang hoạt động SXKD, tổng diện tích đất đã cho thuê là 5,464ha; tỷ lệ lấp đầy đạt 38,86%; giải quyết việc làm cho 128 lao động địa phương; giá trị sản xuất công nghiệp năm 2015 ước đạt 0,65 tỷ đồng.

10.Cụm công nghiệp Bình Tân.

                      Địa điểm: thôn Mỹ Thạch, xã Bình Tân, huyện Tây Sơn, tỉnh Bình Định.

                      Có 2 cơ sở hoạt động SXKD trong CCN Bình Tân; tổng diện tích đất đã cho thuê là 1,4 ha; tỷ lệ lấp đầy đạt 6,67%; giải quyết việc làm cho 8 lao động địa phương; giá trị sản xuất công nghiệp năm 2015 ước đạt 0,54 tỷ đồng.

11.Cụm công nghiệp Rẫy Ông Thơ.

                      Địa điểm: thôn Đại Chí, xã Tây An, huyện Tây Sơn, tỉnh Bình Định.

Có 1 cơ sở hoạt động SXKD trong CCN Rẫy Ông Thơ; tổng diện tích đất đã cho thuê là 2,2 ha; tỷ lệ lấp đầy đạt 26,43%; giải quyết việc làm cho 32 lao động địa phương; giá trị sản xuất công nghiệp năm 2015 ước đạt 0,1 tỷ đồng.

Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]

http://tayson.binhdinh.gov.vn/index.php?portal=portals