Tây Vương Mẫu

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Bước tới: menu, tìm kiếm

Tây Vương Mẫu (chữ Hán: 西王母; Hangul: 서왕모; Kana: せいおうぼ), còn gọi là Diêu Trì Kim Mẫu (瑤池金母), Tây Vương Kim Mẫu (西王金母), Vương Mẫu Nương Nương (王母娘娘) hoặc Kim Mẫu Nguyên Quân (金母元君), là vị nữ thần từ bi rất nổi tiếng trong truyền thuyết Đạo giáo Trung Quốc.

Ban đầu, Tây Vương Mẫu có diện mạo là một nữ thần già hung dữ, là một vị nữ thần gây tai vạ ở phía Tây, không khác gì một quái vật. Về sau, sự nổi lên của Đạo giáo và các truyền thuyết dần biến Tây Vương Mẫu thành một nữ thần hiền từ, vị thế của bà từ đó trở thành một trong những nữ thần tối cao và tiêu biểu nhất trong nhiều hệ thống tín ngưỡng Đông Á.

Bà thông thường được hình dung là một bà già hiền lành, sống ở tại núi Côn Lôn thuộc phía Tây, trong vườn của bà có trồng bàn đào là giống đào tiên, ăn vào trẻ mãi không già. Hình tượng về bà nổi lên trong thế kỉ 2 khi hình thành nên Con đường tơ lụa[1].

Tên gọi và nguyên mẫu[sửa | sửa mã nguồn]

Tây Vương Mẫu qua các đời có rất nhiều tên gọi, ngoài những tên gọi qua các nước đồng văn Đông Á, bà được nhiều triều đại về sau sắc phong, toàn xưng là Thượng Thánh Bạch Ngọc Quy Thai Cửu Linh Thái Chân Vô Cực Thánh Mẫu Dao Trì Đại Thánh Tây Vương Kim Mẫu Vô Thượng Thanh Linh Nguyên Quân Thống Ngự Quần Tiên Đại Thiên Tôn (上聖白玉龟台九灵太真無極聖母瑤池大聖西王金母無上清靈元君統御群仙大天尊).

Bà được đề cập lần đầu tiên là từ giáp cốt văn thời nhà Thương. Khi ấy, người ta mô tả bà là một vị thần ngự trị ở phương Tây, gọi là Tây mẫu (西母). Không rõ nguyên hình thực sự tạo nên hình ảnh của bà, nhưng vào lúc đó hình tượng của bà tương đối lớn và rất được tôn kính. Bấy giờ, có thể xem bà là nữ thần tối cổ xưa nhất từng hiện diện và thờ cúng có quy mô.

Trong quyển Sơn hải kinh (山海经) thời nhà Chu, bà được mô tả với hình thù kì quái với răng nhanh của báo, là một nữ thần nửa người nửa thú, tính khí dữ tợn thường gây bệnh dịch, còn gọi bà là Yêu mẫu (妖母).

Về sau, bà dần dần được du nhập vào Đạo giáo, trở thành một nữ thần hiền hòa và là biểu tượng của trường sinh bất tử. Học giả Trang Tử mô tả trong quyển sách cùng tên như thể bà là một vị nữ thần tối cao, không ai biết bà đến từ đâu, không ai biết bà đi khi nào. Cũng theo Trang Tử, bà tọa tại một ngọn núi linh thiêng ở phía Tây là Côn Luân, có sự liên kết với mô tả từ thời Thương là một vị thần ở hướng Tây.

Vào thời nhà Đường, thời kỳ nở rộ của thi ca, hình tượng Tây Vương Mẫu trở nên cực kỳ phổ biến. Những bài thơ về bà có thể tìm thấy trong Toàn Đường thi, một tuyển tập thi ca thơ Đường. Sau khi nhà Đường sụp đổ, thời Ngũ đại thập quốc, Đỗ Quang Đình, với Dung Thành tập tiên lục (墉城集仙录), là người sớm nhất viết tổng hợp những truyện kí về Tây Vương Mẫu, thường được xem là người soạn thảo hoàn bị nhất về nhận thức của người đời Đường đối với Tây Vương Mẫu.

Truyền thuyết[sửa | sửa mã nguồn]

Tây Vương Mẫu Việt Nam, khoảng năm 1800.
Tạo hình Vương Mẫu nương nương - phối ngẫu của Ngọc Hoàng.

Luận Đạo Đức kinh[sửa | sửa mã nguồn]

Theo ghi chép của Đỗ Quang Đình, Tây Vương Mẫu đã giúp Lão Tử làm ra cuốn Đạo Đức Kinh. Vào năm thứ 25 của Chu Chiêu vương, Lão Tử đi chu du thiên hạ, gặp Tây Vương Mẫu và được bà trao cho cuốn sách này.

Truyền thuyết này là một đặc thù của phái Thượng Thanh (上清), một phân nhánh của Đạo giáo mà ở đó Đỗ Quang Đình được xem là người khởi đầu. Ngoài ra, trong vài bài thơ thời Đường cũng mô tả việc gặp gỡ giữa Tây Vương Mẫu và Lão Tử, tuy nhiên lúc này vai trò của bà thấp hơn, và gọi ông là Nguyên Thủy Thiên Tôn. Đây là một truyền thuyết phổ biến trong các phân nhánh khác của Đạo giáo.

Gặp Chu Mục vương[sửa | sửa mã nguồn]

Một trong những truyền thuyết nổi tiếng nhất về bà là việc gặp gỡ Chu Mục vương thời Tây Chu, một trong những vị Thiên tử vĩ đại nhất của thời kỳ này.

Có rất nhiều tài liệu và câu chuyện nói về câu chuyện này, nhưng đều có cùng một thể thức rằng khi ấy, Chu Mục vương du hành phía Tây cùng 8 thân tín của mình. Ông cho rằng bằng việc này, ông sẽ có được thiên mệnh. Trong chuyến đi này, ông chạm trán Tây Vương Mẫu ở một ngọn núi huyền ảo mang tên Côn Lôn. Cả hai người họ yêu nhau, Chu Mục vương muốn đạt được sự trường sinh bất tử, bèn hứa sẽ cho bà tất cả của cải trong thiên hạ để đạt được mục đích.

Tuy nhiên, khi Chu Mục vương trở về dương gian, ông đã không có được sự bất tử và cũng chết đi như bao người trần gian khác.

Gặp Hán Vũ Đế[sửa | sửa mã nguồn]

Câu chuyện Tây Vương Mẫu gặp gỡ Hán Vũ Đế cũng là một trong những truyền thuyết nổi tiếng nhất nói về bà, có ghi trong Hán Vũ cố sự (汉武故事).

Chuyện kể rằng, bà đã gặp gỡ Hán Vũ Đế trong một ngày Thất tịch, tương truyền là đêm gặp gỡ giữa Ngưu LangChức Nữ. Khi Tây Vương mẫu gặp gỡ Vũ Đế, bà đãi ông một buổi tiệc linh đình, chỉ cho ông rất nhiều phép thần thông và sau đó bay đi. Cũng như Chu Mục vương, hán Vũ Đế không thể tận dụng và học hỏi được các phép thần thông của bà và không thể đạt được đến sự bất tử như mong muốn.

Đạo giáo truyền thuyết[sửa | sửa mã nguồn]

Truyền thuyết về bà phổ biến nhất là trong các thần hệ Đạo giáo. Tây Vương Mẫu là nữ thần cai quản Tây Côn Lôn, cùng với chồng là Hạo Thiên Thiên Đế cai quản Thiên đình. Bà và Ngọc Hoàng Đại Đế không hề có quan hệ ruột thịt gì.

Tuy nhiên, trong nhiều phiên bản dân gian, Tây Vương mẫu là hôn phối của Ngọc Hoàng, nên xưng gọi Vương Mẫu nương nương, trở thành một đệ nhất phu nhân tôn quý vô bỉ chốn thiên đình. Lại có thuyết, Ngọc Hoàng là con thứ 10 (9 người anh trước bị Hậu Nghệ bắn chết) của bà và Thiên Đế, sau khi Thiên Đế bị Ma tộc hại, Ngọc Hoàng Đại Đế lên thay.

Trong Thần tiên truyện (神仙传), Dung Thành tập tiên lục (墉城集仙录), bà cùng Hạo Thiên Thiên Đế có 24 con gái, trong đó có năm người là có danh tính, bao gồm:

  • Hoa Lâm (华林), con gái thứ 4, hiệu Nam Cực vương phu nhân (南极王夫人).
  • Mị Lan (媚兰), con gái thứ 13, hiệu Hữu Anh vương phu nhân (右英王夫人).
  • Thanh Nga (清娥), con gái thứ 20, hiệu Tử Vi vương phu nhân (紫微王夫人).
  • Dao Cơ (瑶姬), con gái thứ 23, hiệu Vân Hoa phu nhân (云华夫人).
  • Uyển La (婉罗), con gái thứ 24, hiệu Thái Chân vương phu nhân (太真王夫人).

Trong Tây Du Ký có nói, Tây Vương Mẫu có 1 vườn bàn đào, sau bị Tôn Ngộ Không ăn trộm gần hết.

Dân gian còn cho rằng, Tây Vương Mẫu có thuốc Trường Sinh Bất Lão, sau đó đã tặng nó cho Hằng Nga, vợ của Hậu Nghệ. Trong nhiều phái Đạo giáo, người ta lấy ngày 3 tháng 3ngày sinh Tây Vương Mẫu, và cho rằng đó là ngày bà mở Hội Bàn Đào, nên cúng tế bà. Đạo Cao Đài lấy ngày rằm tháng 8 là ngày Hội Yến Diêu Trì, tức là ngày hội của Tây Vương Mẫu với con cái của bà, chứ không có ngày đản sanh.

Theo giáo lý Cao Đài thì Tây Vương Mẫu do nhị khí âm dương mà thành, quyền phép vô biên vô giới, hữu hữu vô vô, nắm trọn thiên điều trong tay mà tác thành Càn khôn thế giới, còn gọi là Kim Bàn Phật Mẫu.

Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]

  1. ^ Mair (2006).
  2. ^ 《山海经·西山经》:“赢母之山又西三百五十里,曰玉山,是西王母所居也。西王母其状如人,豹尾虎齿而善啸,蓬发戴胜,是司天之厉及五残。
  3. ^ Nguyên văn: 郭璞注:主知灾厉五刑残杀之气也。
  4. ^ 《山海经·海内北经》:“西王母梯几而戴胜。有三青鸟为取食。
  5. ^ 《山海经·大漠西经》:“西海之南,流沙之滨,赤水之后,黑水之前,有大山,名曰昆仑之丘。有神人面虎身,有文有尾,皆白,处之。其下有弱水之渊环之,其外有炎火之山,投物辄燃。有人戴胜,虎齿,有豹尾,穴处,名曰西王母。