Tế bào xôma

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Buớc tưới chuyển hướng Bước tới tìm kiếm
Hình 1: Phân bào ở tế bào xôma và tế bào sinh dục của giun đũa Ascaris- (năm 1914).

Tế bào xôma là bất kỳ tế bào nào của cơ thể sinh vật đa bào, ngoại trừ tế bào mầm, tế bào sinh dụctế bào gốc.[1], [2], [3] Đặc điểm cơ bản của loại tế bào này là không phát sinh được giao tử hoặc không hình thành được tế bào khác loại với nó. Hơn 100 năm trước, người ta đã biết tế bào xôma chỉ nguyên phân, còn tế bào sinh dục (reproductive cell) mới giảm phân được (hình 1).

  • Nguồn gốc của thuật ngữ này bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp: σῶμα (xô-ma) nghĩa là "cơ thể". Trong tiếng Việt, tế bào xôma còn có tên gọi khác (từ đồng nghĩa) rất phổ biến là tế bào sinh dưỡng,[4] hoặc đôi khi có tác giả gọi là "tế bào cơ thể", thì đều có nghĩa như trên.
  • Tuy thuật ngữ tế bào xôma là cụm từ không thuần Việt, nhưng phản ánh xuất xứ ban đầu, cũng như gần gũi với ngôn ngữ nhiều nước khác, ngắn gọn, lại liên quan đến nhiều thuật ngữ Sinh học hiện đại, do đó nên sử dụng khái niệm này nhiều hơn. Nhiều khi, thuật ngữ này dùng ở dạng tắt là xôma dùng để mô tả ngắn gọn một số quá trình liên quan đến loại tế bào này, như: đột biến xôma, lai xôma, dòng xôma, biến đổi xôma. Tuy nhiên, trong trường hợp gọi tắt như thế, cần phân biệt với xô-ma của tế bào thần kinh là thuật ngữ dùng để chỉ thân nơ-ron.[5], [6]
  • Tóm lại, trong cơ thể sinh vật đa bào, hầu hết các tế bào đều là tế bào xô-ma, ngoại trừ :

- tế bào mầm,

- tế bào gốc,

- tế bào sinh dục (gồm tế bào sinh giao tử (gametocyte) và giao tử).

Nội dung khái niệm[sửa | sửa mã nguồn]

Nội dung chính[sửa | sửa mã nguồn]

  • Nội dung của khái niệm "tế bào xôma" tương đương với nội dung của thuật ngữ tiếng Anh: "Somatic cell" (phiên âm quốc tế: /sɒˈmætɪk sɛlz/, tiếng Việt: xô-ma-tic xel)[7], tiếng Pháp: cellule somatique (xen-luy-lơ xô-ma-tic) [8] v.v. dùng để chỉ tất cả các tế bào xây dựng nên cơ thể đa bào, nhưng không phải là tế bào sinh sản.
  • Trong cơ thể sinh vật đa bào dù là tế bào của thực vật hay động vật, nấm, người ta đã phát hiện ra từ lâu là: tuyệt đại bộ phận cơ thể của chúng được cấu tạo từ các tế bào không có khả năng tạo thành giao tử; nghĩa là đối với cơ thể của mỗi sinh vật, những tế bào này chỉ tham gia vào các chức năng sinh dưỡng. Do đó, người ta còn gọi chúng là tế bào sinh dưỡng, tức là tế bào xôma.[9]

Minh họa khái niệm[sửa | sửa mã nguồn]

Thường thì bất kỳ tế bào nào của sinh vật ta quan sát được bằng mắt thường đều là tế bào xôma.

  • Chẳng hạn ở động vật: tế bào cấu tạo nên da, tóc hay lông, xương, tế bào máu v.v và cả tế bào thần kinh (nơ-ron) đều thuộc loại này. Ngay cả các của cơ quan sinh dục (như ống dẫn trứng, tinh hoàn…) cũng không phải là tế bào sinh dục, mà là tế bào xôma. Trong sơ đồ ở hình 2 về cấu tạo của cơ quan sinh sản nữ giới, thì mọi bộ phận được chú thích đều cấu tạo từ tế bào xôma, trừ trứng trong buồng trứng.
  • Ở thực vật, nhiều người đã biết: rễ, thân, lá là cơ quan sinh dưỡng, chỉ có hoa là cơ quan sinh sản. Nhưng mọi bộ phận của hoa mà ta nhìn thấy đều cấu tạo từ các tế bào xôma, trừ đại bào tử (trong lá noãn) và tiểu bào tử (tạo hạt phấn) nằm sâu bên trong bàu nhuỵ và bao phấn.

Trong cơ thể con người, có khoảng 220 loại tế bào xôma.[2]

Đặc điểm chính[sửa | sửa mã nguồn]

Để hiểu rõ hơn về đặc điểm chính của khái niệm tế bào xôma cũng như tế bào xôma, ta hãy so sánh nó với từ nghịch nghĩa là tế bào sinh dục như sau.

Tế bào xôma Tế bào sinh dục
Từ đồng nghĩa Tế bào sinh dưỡng.

Tế bào cơ thể.

Tế bào sinh sản.

Tế bào mầm.

Định nghĩa Là bất kỳ tế bào nào của cơ thể sinh vật đa bào, ngoại trừ tế bào sinh dụcgiao tử. Là bất kỳ tế bào nào có thể phát sinh ra giao tử của sinh vật đa bào hữu tính.
Chức năng Đơn vị cấu tạo hầu hết mọi bộ phận cơ thể. Cơ sở sinh trưởng. Là nguồn hình thành giao tử. Cơ sở của bảo tồn và phát triển nòi giống của sinh vật.
Vị trí Bao trùm cơ thể, tạo nên tất cả các mô bên ngoài và hầu hết các nội quan bên trong. Nằm trong vùng hình thành giao tử của cơ quan sinh sản.
Khả năng Không có khả năng tiến hành giảm phân để sinh ra tế bào đơn bội (n). Có khả năng tiến hành giảm phân để sinh ra tế bào đơn bội (n), từ đó tạo thành giao tử.
Tính chu kì Có chu kì tế bào. Không có chu kì tế bào.
Đột biến Đột biến trong tế bào này là đột biến xôma, không di truyền được cho thế hệ sau qua sinh sản hữu tính. Đột biến trong tế bào có thể gây ra đột biến giao tử, di truyền được cho thế hệ sau qua sinh sản hữu tính.

Tiến hoá và chu kì[sửa | sửa mã nguồn]

  • Tế bào đầu tiên trong lịch sử hình thành sự sống - theo giả thuyết phổ biến nhất hiện nay - gọi là tế bào sơ khai (tiếng Anh: protobriont, đôi khi gọi là protocell), được hình thành từ lipôxôm (liposome) có thể xuất hiện cách đây 4 tỉ năm.[10]. Qua quá trình tiến hoá rất lâu dài, trong tế bào sơ khai hình thành nên các phân tử có khả năng tự nhân đôi là ARN rồi được thay thế bởi ADN. Dần dần tạo nên tế bào chính thức là vi khuẩn đơn bội, rồi đến tế bào xôma, sau đó, trong quá trình tiến hoá tiếp theo mới hình thành nên tế bào sinh dụcgiao tử.[11].
  • Tế bào xôma nào cũng có chu kỳ nếu nó chưa biệt hoá, gọi là chu kỳ tế bào hay vòng đời tế bào; trong đó 1 tế bào ban đầu ("mẹ") sinh ra 2 tế bào mới ("con"), rồi "con" lớn lên trở thành "mẹ"... cứ thế tiếp diễn (hình 3).

Sinh sản, nhân dòng[sửa | sửa mã nguồn]

  • Quá trình sinh sản của tế bào xôma tiến hành qua cơ chế nguyên phân – cơ sở sinh trưởng (lớn lên) của mọi bộ phận và cả cơ thể. Tuy nhiên, sự sinh sản này chỉ dẫn đến sự phát sinh ra thế hệ tế bào con, chứ không phải sự phát sinh ra thế hệ cơ thể con.
  • Nhưng ở các loài thực vật có khả năng sinh sản vô tính, thì từ một nhóm tế bào xôma vẫn có thể sinh ra cơ thể con (như người Việt Nam trồng mía từ hom, nhân giống cam bằng chiết cành). Một số loài động vật cũng có khả năng này (như thuỷ tức mọc chồi). Do đó, con của những loài này vẫn có khả năng nhận được đột biến của đời trước. Tuy nhiên, những hiện tượng trên chứng tỏ nguyên phân là cơ sở của sinh sản sinh dưỡng, chứ không phải là đã chứng minh tế bào xôma đã tạo ra tế bào sinh dụcgiao tử, ngoài ra, thế hệ con của chúng không có bộ nhiễm sắc thể mới được tổ hợp mới.
  • Trong những năm gần đây, khoa học hiện đại - bằng kỹ thuật nhân bản vô tính - đã tạo những động vật không qua sinh sản hữu tính như ếch và nổi tiếng nhất là cừu Dolly, cho phép tạo ra một động vật có bộ gen trên nhiễm sắc thể giống hệt mẹ, mà không qua sinh sản hữu tính, nên gọi là nhân dòng vô tính. Sự khác biệt gần như duy nhất là bộ gen ti thể được giữ lại trong hợp tử là của tế bào nhận, còn tế bào cho nhân không có.
  • Sự phát triển của khoa và kĩ thuật còn đã cho phép tạo ra các cơ thể con từ tế bào đơn bội, như nuôi cấy hạt phấn hoặc noãn chưa thụ tinh (công nghệ tế bào), thì cũng không có nghĩa là giao tử đơn bội của bố/mẹ có thể phát sinh cơ thể con, bởi vì còn phải qua khâu lưỡng bội hoá.

Biến đổi di truyền[sửa | sửa mã nguồn]

  • Trong quá trình tiến hoá của sinh giới, cũng như tác động của con người, thường gặp một số thay đổi về mặt di truyền của tế bào xôma, như thể đa bội (3n, 4n…), thể dị bội… thì những tế bào sinh dưỡng thuộc những cơ thể này vẫn được xem là dạng xôma dù số nhiễm sắc thể của chúng không phải là 2n.
  • Sự phát triển của công nghệ sinh học đã cho phép điều khiển di truyền của tế bào xôma. Kỹ thuật di truyền tế bào xôma đã dẫn đến nhiều tranh luận, dù cho Hội nghị thượng đỉnh quốc tế về chỉnh sửa gen người đã đưa ra một tuyên bố hỗ trợ sửa đổi di truyền của tế bào xôma, vì những thay đổi không được truyền cho con. Về mặt lý thuyết, vì các tế bào này không phải là tế bào mầm, nên chúng sẽ không truyền được cho đời con đột biến mà chúng có thể có.[12]

Nguồn trích dẫn[sửa | sửa mã nguồn]

  1. ^ “Somatic cells”. 
  2. ^ a ă Campbell: "Sinh học" - Nhà xuất bản Giáo dục, 2010.
  3. ^ The Editors of Encyclopaedia Britannica. “Soma CELL”. 
  4. ^ SGK "Sinh học 9, 10, 11, 12" - Nhà xuất bản Giáo dục, 2017.
  5. ^ “Soma (biology)”. 
  6. ^ “Soma”. 
  7. ^ https://en.wikipedia.org/wiki/Somatic_cell
  8. ^ https://fr.wikipedia.org/wiki/Cellule_somatique
  9. ^ “NHGRI”. 
  10. ^ “Origin of Live”. 
  11. ^ “Protobriont”. 
  12. ^ "Why Treat Gene Editing Differently In Two Types Of Human Cells?"-2018”.