Tiếng Burushaski

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Bước tới: menu, tìm kiếm
Burushaski
Sử dụng tại Gilgit-Baltistan, Pakistan
Khu vực Hunza-Nagar, bắc Ghizer, bắc Gilgit
Tổng số người nói 87.000 tại Pakistan
Dân tộc Người Burusho
Phân loại Ngôn ngữ tách biệt
Phương ngữ
Burushaski (Hunza-Nagar)
Wershikwar (Yasin)
Mã ngôn ngữ
ISO 639-3 bsk
Glottolog buru1296
Burshaski-lang.png

Tiếng Burushaski (tiếng Burushaski: burū́šaskī / بروشسکی) là một ngôn ngữ tách biệt hiện diện tại Gilgit-Baltistan, Pakistan, và là ngôn ngữ của người Burusho.[1] Thời điểm năm 2000, tiếng Burushaski có khoảng 87.000 người nói, sinh sống tại các quận Hunza-Nagar và bắc Gilgit, và tại thung lũng YasinIshkoman ở bắc quận Ghizer. Ngoài ra, còn có 300 người nói tại SrinagarJammu và Kashmir.[2][3] Ngôn ngữ này còn được gọi là Biltum, Khajuna, Kunjut, Brushaski, Burucaki, Burucaski, Burushki,[4] Brugaski, Brushas, WerchikwarMiśa:ski.

Tiếng Burushaski mượn nhiều từ từ tiếng Urdu (gồm cả những từ gốc tiếng Anh và tiếng Ba Tư trong tiếng Urdu), từ các ngôn ngữ Dardu lân cận như tiếng Shinatiếng Khowar, cũng như một ít từ các ngôn ngữ Turk, từ một ngôn ngữ Hán-Tạngtiếng Balti, và từ tiếng Wakhitiếng Pashto của ngữ chi Iran.[5] Tuy vậy, phần từ vựng gốc vẫn chiếm đa số. Các ngôn ngữ Dardu cũng lấy nhiều từ từ tiếng Burushaski.

Phân loại[sửa | sửa mã nguồn]

Đã có những đề xuất về việc xếp tiếng Burushaski vào nhiều hệ ngôn ngữ khác nhau, nhưng không đề xuất nào được đa phần các nhà ngôn ngữ học hưởng ứng.

Sau Berger (1956), tự điển American Heritage gợi ý rằng từ *abel, nghĩa táo (apple) trong ngôn ngữ Tiền Ấn-Âu (một ngôn ngữ phục dựng), có thể là một từ mượn lấy từ ngôn ngữ tổ tiên của tiếng Burushaski. ("táo" và "cây táo" là báalt trong tiếng Burushaski hiện đại.)

Có những giả thuyết về mối quan hệ giữa tiếng Burushaski và hệ ngôn ngữ Bắc Kavkaz, hệ ngôn ngữ Enisei và/hoặc hệ ngôn ngữ Ấn-Âu:

  • Siêu ngữ hệ "Dené–Kavkaz" chứa tiếng Burushaski, những như hệ ngôn ngữ Kavkaz và Enisei.[6][7]
  • Siêu ngữ hệ "Karasuk",[8] lại gộp tiếng Burushaski vào chung một nhánh với hệ ngôn ngữ Bắc Kavkaz,[9] và cả hai có quan hệ xa với hệ Enisei.
  • Cũng có đề xuất rằng tiếng Burushaki xuất phát từ một nhánh chính của hệ ngôn ngữ Ấn-Âu, dù nó không phải họ hàng gần với các ngôn ngữ Ấn-Iran lân cận về mặt địa lý với nó hiện nay.[10][11] Ilija Casule đã nhận thấy điểm tương đồng giữa tiếng Burushaski và tiếng Phrygia đã tuyệt chủng.[12]

Phương ngữ[sửa | sửa mã nguồn]

Tiếng Burushaski được nói chủ yếu tại ba thung lũng: Hunza, Nagar, và Yasin. Phương ngữ Hunza và Nagar có hơi khác biệt, nhưng rõ ràng vẫn là chung một ngôn ngữ. Phương ngữ Yasin, còn có tên Werchikwar, có nhiều khác biệt hơn hẳn. Người nói phương ngữ Hunza-Nagar và người nói phương ngữ Yasin sẽ có nhiều khó khăn trong giao tiếp. Yasin đôi khi được xem là một ngôn ngữ riêng.[13] Yasin ít bị ảnh hưởng bởi các ngôn ngữ xung quanh nhất, tuy người nói nó vẫn thành thục tiếng Khowar. Số người nói Yasin chiếm khoảng 1/4 tổng số người nói tiếng Burushaski.[14]

Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]

  1. ^ “Encyclopedia - Britannica Online Encyclopedia”. Original.britannica.com. Truy cập ngày 14 tháng 9 năm 2013. 
  2. ^ “Dissertation Abstracts”. Linguist List. Truy cập ngày 14 tháng 9 năm 2013. 
  3. ^ “Copyright by Sadaf Munshi, 2006” (PDF). Repositories.lib.utexas.edu. Truy cập ngày 15 tháng 9 năm 2013. 
  4. ^ “Burushaski”. Ethnologue. 19 tháng 2 năm 1999. Truy cập ngày 14 tháng 9 năm 2013. 
  5. ^ “BURUSHASKI – Encyclopaedia Iranica”. Iranicaonline.org. 15 tháng 12 năm 1990. Truy cập ngày 14 tháng 9 năm 2013. 
  6. ^ John Bengtson, Some features of Dene–Caucasian phonology (with special reference to Basque). Cahiers de l’Institut de Linguistique de Louvain (CILL) 30.4: 33-54,
  7. ^ John Bengtson and V. Blazek, "Lexica Dene–Caucasica". Central Asiatic Journal 39, 1995, 11-50 & 161-164
  8. ^ George van Driem (2001) Languages of the Himalayas: An Ethnolinguistic Handbook of the Greater Himalayan Region, Brill
  9. ^ John Bengtson, Ein vergleich von buruschaski und nordkaukasisch, Georgica 20, 1997, 88-94 [1]
  10. ^ Casule, Ilija. 2003. Evidence for the Indo-European laryngeals in Burushaski and its genetic affiliation with Indo-European. The Journal of Indo-European Studies 31:1–2, pp 21–86.
  11. ^ Čašule, Ilija. 2012. Correlation of the Burushaski Pronominal System with Indo-European and Phonological and Grammatical Evidence for a Genetic Relationship. The Journal of Indo-European Studies 40:1–2, pp 59 ff, with review by Hamp, Huld, and Bengtson & Blazek
  12. ^ Correlation of the Burushaski pronominal system with Indo-European and phonological and grammatical evidence for a genetic relationship
  13. ^ Backstrom & Radloff (1992), Anderson (2006)
  14. ^ Anderson 1997: 1022