Trường hận ca

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Bước tới: menu, tìm kiếm
Dương Quý phi - tranh lụa của Takaku Aigai.

Trường hận ca (chữ Hán: 長恨歌; Kana: ちょうごんか; tiếng Anh: The Song of Everlasting Regret/Sorrow; tiếng Pháp: Chant des regrets éternels) là một bài thơ rất nổi tiếng của Bạch Cư Dị kể về mối tình giữa Đường Huyền TôngDương Quý phi.

Tác phẩm này nổi tiếng là một danh tác, không chỉ đưa hình ảnh Dương Quý phi trở nên bất tử bởi vẻ đẹp thi ca, mà còn khiến Bạch Cư Dị trở thành một trong những nhà thơ điển hình của nhà Đường.

Bối cảnh lịch sử[sửa | sửa mã nguồn]

Dương Quý phi là người Thục Quận (nay là Thành Đô, tỉnh Tứ Xuyên), xuất thân thế gia danh giá. Từ khi vào cung, nàng rất được Đường Huyền Tông sủng ái, đến nỗi bỏ bê triều chính. Tướng An Lộc Sơn vốn chơi thân với nhà họ Dương nên được Dương Quý phi tin mến và thuyết phục Huyền Tông ban cho nhiều ưu đãi.

An Lộc Sơn sau đó vì hiềm khích với Tể tướng Dương Quốc Trung, anh trai của Quý phi, mà làm phản. Đó là loạn An Sử nổi tiếng đã phá hủy trầm trọng nền chính trị nhà Đường. Khi quân An Lộc Sơn đánh đến kinh đô Trường An, Đường Huyền Tông cùng triều đình phải bỏ chạy vào đất Thục. Đến Mã Ngôi, tướng sĩ không chịu đi nữa. Quân sĩ giết chết gian thần Dương Quốc Trung, rồi sau đó bắt Đường Huyền Tông phải giết Dương Quý phi mới chịu đi tiếp, vì cho rằng Dương Quý phi là mầm mống sinh họa. Đường Huyền Tông ban cho một dải lụa trắng để nàng treo cổ tự vẫn.

Sau đó, quân đội nhà Đường dẹp được loạn An Lộc Sơn, Huyền Tông được con là Túc Tông mời về làm Thái thượng hoàng. Huyền Tông vì ngày đêm tưởng nhớ Dương Quý phi nên uất hận mà qua đời chỉ 4 năm sau đó[1].

Nội dung[sửa | sửa mã nguồn]

Bài thơ có thể chia làm 4 đoạn.

  • Đoạn thứ nhất (câu 1 - 32): miêu tả những ân sủng mà Đường Huyền Tông dành cho Dương Quý Phi với những yến tiệc thâu đêm suốt sáng, như một giấc mơ kéo dài từ ngày này sang ngày khác. Hậu quả là Huyền Tông không còn quan tâm đến triều chính, mặc cho loạn thần và người nhà của Dương Quý phi lộng hành.
  • Đoạn thứ 2 (câu 33 - 50): bắt đầu bằng tiếng binh đao khói lửa của quân An Lộc Sơn làm phản. Vua tôiTriều đình chạy đến núi Mã Ngôi thì binh sĩ đòi giết Dương Quý phi mới chịu phò vua đánh giặc. Huyền Tông không cản lại được nên đành ban cho Dương Quý phi cái chết.
  • Đoạn thứ 3 (câu 51 - 74): miêu tả cảnh Huyền Tông về kinh sau khi loạn An Lộc Sơn đã dẹp xong. Cảnh cũ còn đó mà người xưa đã vắng bóng.
  • Đoạn cuối (câu 75 - 120): kể về nỗi nhớ da diết của Huyền Tông, bây giờ đã là Thái thượng hoàng, không còn phải lo việc triều chính nữa.

Văn bản của tác phẩm[sửa | sửa mã nguồn]

Nguyên văn
...
  1. 漢皇重色思傾國,
  2. 御宇多年求不得。
  3. 楊家有女初長成,
  4. 養在深閨人未識。
  5. 天生麗質難自棄,
  6. 一朝選在君王側。
  7. 回眸一笑百媚生,
  8. 六宮粉黛無顏色。
  9. 春寒賜浴華清池,
  10. 溫泉水滑洗凝脂。
  11. 侍兒扶起嬌無力,
  12. 始是新承恩澤時。
  13. 雲鬢花顏金步搖,
  14. 芙蓉帳暖度春宵。
  15. 春宵苦短日高起,
  16. 從此君王不早朝。
  17. 承歡侍宴無閑暇,
  18. 春從春遊夜專夜。
  19. 後宮佳麗三千人,
  20. 三千寵愛在一身。
  21. 金星妝成嬌侍夜,
  22. 玉樓宴罷醉和春。
  23. 姊妹弟兄皆列士,
  24. 可憐光彩生門戶。
  25. 遂令天下父母心,
  26. 不重生男重生女。
  27. 驪宮高處入青雲,
  28. 仙樂風飄處處聞。
  29. 緩歌慢舞凝絲竹,
  30. 盡日君王看不足。
  31. 漁陽鼙鼓動地來,
  32. 驚破霓裳羽衣曲。
  33. 九重城闕煙塵生,
  34. 千乘萬騎西南行。
  35. 翠華搖搖行復止,
  36. 西出都門百餘里。
  37. 六軍不發無奈何,
  38. 宛轉蛾眉馬前死。
  39. 花鈿委地無人收,
  40. 翠翹金雀玉搔頭。
  41. 君王掩面救不得,
  42. 回看血淚相和流。
  43. 黃埃散漫風蕭索,
  44. 雲棧縈紆登劍閣。
  45. 峨嵋山下少人行,
  46. 旌旗無光日色薄。
  47. 蜀江水碧蜀山青,
  48. 聖主朝朝暮暮情。
  49. 行宮見月傷心色,
  50. 夜雨聞鈴腸斷聲。
  51. 天旋地轉迴龍馭,
  52. 到此躊躇不能去。
  53. 馬嵬坡下泥土中,
  54. 不見玉顏空死處。
  55. 君臣相顧盡霑衣,
  56. 東望都門信馬歸。
  57. 歸來池苑皆依舊,
  58. 太液芙蓉未央柳。
  59. 芙蓉如面柳如眉,
  60. 對此如何不淚垂。
  61. 春風桃李花開日,
  62. 秋雨梧桐葉落時。
  63. 西宮南內多秋草,
  64. 落葉滿階紅不掃。
  65. 梨園子弟白髮新,
  66. 椒房阿監青娥老。
  67. 夕殿螢飛思悄然,
  68. 孤燈挑盡未成眠。
  69. 遲遲鐘鼓初長夜,
  70. 耿耿星河欲曙天。
  71. 鴛鴦瓦冷霜華重,
  72. 翡翠衾寒誰與共。
  73. 悠悠生死別經年,
  74. 魂魄不曾來入夢。
  75. 臨邛道士鴻都客,
  76. 能以精誠致魂魄。
  77. 為感君王輾轉思,
  78. 遂教方士殷勤覓。
  79. 排空馭氣奔如電,
  80. 升天入地求之遍。
  81. 上窮碧落下黃泉,
  82. 兩處茫茫皆不見。
  83. 忽聞海上有仙山,
  84. 山在虛無縹緲間。
  85. 樓閣玲瓏五雲起,
  86. 其中綽約多仙子。
  87. 中有一人字太真,
  88. 雪膚花貌參差是。
  89. 金闕西廂叩玉扃,
  90. 轉教小玉報雙成。
  91. 聞道漢家天子使,
  92. 九華帳裡夢魂驚。
  93. 攬衣推枕起徘徊,
  94. 珠箔銀屏迤邐開。
  95. 雲鬢半偏新睡覺,
  96. 花冠不整下堂來。
  97. 風吹仙袂飄飄舉,
  98. 猶似霓裳羽衣舞。
  99. 玉容寂寞淚闌干,
  100. 梨花一枝春帶雨。
  101. 含情凝睇謝君王,
  102. 一別音容兩渺茫。
  103. 昭陽殿裡恩愛絕,
  104. 蓬萊宮中日月長。
  105. 回頭下望人寰處,
  106. 不見長安見塵霧。
  107. 唯將舊物表深情,
  108. 鈿合金釵寄將去。
  109. 釵留一股合一扇,
  110. 釵擘黃金合分鈿。
  111. 但教心似金鈿堅,
  112. 天上人間會相見。
  113. 臨別殷勤重寄詞,
  114. 詞中有誓兩心知。
  115. 七月七日長生殿,
  116. 夜半無人私語時。
  117. 在天願作比翼鳥,
  118. 在地願為連理枝。
  119. 天長地久有時盡,
  120. 此恨綿綿無絕期。
Phiên âm
...
  1. Hán hoàng trọng sắc tư khuynh quốc
  2. Ngự vũ đa niên cầu bất đắc
  3. Dương gia hữu nữ sơ trưởng thành
  4. Dưỡng tại thâm khuê nhân vị thức
  5. Thiên sinh lệ chất nan tự khí
  6. Nhất triêu tuyển tại quân vương trắc
  7. Hồi mâu nhất tiếu bách mị sinh
  8. Lục cung phấn đại vô nhan sắc
  9. Xuân hàn tứ dục Hoa Thanh trì
  10. Ôn tuyền thuỷ hoạt tẩy ngưng chi
  11. Thị nhi phù khởi kiều vô lực
  12. Thuỷ thị tân thừa ân trạch thì
  13. Vân mấn hoa nhan kim bộ dao
  14. Phù dung trướng noãn độ xuân tiêu
  15. Xuân tiêu khổ đoản nhật cao khởi
  16. Tòng thử quân vương bất tảo triều
  17. Thừa hoan thị yến vô nhàn hạ
  18. Xuân tòng xuân du dạ chuyển dạ
  19. Hậu cung giai lệ tam thiên nhân
  20. Tam thiên sủng ái tại nhất nhân
  21. Kim ốc trang thành kiều thị dạ
  22. Ngọc lâu yến bãi tuý hoà xuân
  23. Tỷ muội huynh đệ giai liệt thổ
  24. Khả liên quang thái sinh môn hộ
  25. Toại linh thiên hạ phụ mẫu tâm
  26. Bất trọng sinh nam trọng sinh nữ
  27. Ly cung cao xứ nhập thanh vân
  28. Tiên nhạc phong phiêu xứ xứ văn
  29. Hoãn ca mạn vũ ngưng ty trúc
  30. Tận nhật quân vương khan bất túc
  31. Ngư Dương bề cổ động địa lai
  32. Kinh phá Nghê thường vũ y khúc
  33. Cửu trùng thành khuyết yên trần sinh
  34. Thiên thặng vạn kỵ tây nam hành
  35. Thuý hoa dao dao hành phục chỉ
  36. Tây xuất đô môn bách dư lý
  37. Lục quân bất phát vô nại hà
  38. Uyển chuyển nga mi mã tiền tử
  39. Hoa điền uỷ địa vô nhân thu
  40. Thuý kiều, kim tước, ngọc tao đầu
  41. Quân vương yểm diện cứu bất đắc
  42. Hồi khan huyết lệ tương hoà lưu
  43. Hoàng ai tản mạn phong tiêu tác
  44. Vân sạn oanh vu đăng Kiếm Các
  45. Nga My sơn hạ thiểu nhân hành
  46. Tinh kỳ vô quang nhật sắc bạc
  47. Thục giang thuỷ bích Thục sơn thanh
  48. Thánh chủ triêu triêu mộ mộ tình
  49. Hành cung kiến nguyệt thương tâm sắc
  50. Dạ vũ văn linh trường đoạn thanh
  51. Thiên tuyền địa chuyển hồi long ngự
  52. Đáo thử trừ trừ bất nhẫn khứ
  53. Mã Ngôi pha hạ nê thổ trung
  54. Bất kiến ngọc nhan không tử xứ
  55. Quân thần tương cố tận triêm y
  56. Đông vọng đô môn tín mã quy
  57. Quy lai trì uyển giai y cựu
  58. Thái Dịch phù dung Vỵ Ương liễu;
  59. Phù dung như diện liễu như mi
  60. Đối thử như hà bất lệ thuỳ
  61. Xuân phong đào lý hoa khai nhật
  62. Thu vũ ngô đồng diệp lạc thì
  63. Tây Cung, Nam Nội đa thu thảo
  64. Lạc diệp mãn giai hồng bất tảo
  65. Lê viên đệ tử bạch phát tân
  66. Tiêu Phòng a giám thanh nga lão
  67. Tịch điện huỳnh phi tứ tiễu nhiên
  68. Cô đăng khiêu tận vị thành miên
  69. Trì trì chung cổ sơ trường dạ
  70. Cảnh cảnh tinh hà dục thự thiên
  71. Uyên ương ngoã lãnh sương hoa trọng
  72. Phỉ thuỷ khâm hàn thuỳ dữ cộng
  73. Du du sinh tử biệt kinh niên
  74. Hồn phách bất tằng lai nhập mộng
  75. Lâm Cùng đạo sĩ Hồng Đô khách
  76. Năng dĩ tinh thành trí hồn phách
  77. Vị cảm quân vương triển chuyển tư
  78. Toại giao phương sĩ ân cần mịch
  79. Bài không ngự khí bôn như điện
  80. Thăng thiên nhập địa cầu chi biến
  81. Thượng cùng bích lạc hạ hoàng tuyền
  82. Lưỡng xứ mang mang giai bất kiến
  83. Hốt văn hải thượng hữu tiên sơn
  84. Sơn tại hư vô phiếu diểu gian
  85. Lâu các linh lung ngũ vân khởi
  86. Kỳ trung xước ước đa tiên tử
  87. Trung hữu nhất nhân tự Thái Chân
  88. Tuyết phu hoa mạo sâm si thị
  89. Kim khuyết tây sương khấu ngọc quynh
  90. Chuyển giao Tiểu Ngọc báo Song Thành
  91. Văn đạo Hán gia thiên tử sứ
  92. Cửu hoa trướng lý mộng hồn kinh
  93. Lãm y thôi chẩm khởi bồi hồi
  94. Châu bạc ngân bình di lý khai
  95. Vân kết bán thiên tân thuỵ giác
  96. Hoa quan bất chỉnh há đường lai
  97. Phong xuy tiên duệ phiêu phiêu cử
  98. Do tự Nghê Thường vũ y vũ
  99. Ngọc dung tịch mịch lệ lan can
  100. Lê hoa nhất chi xuân đới vũ
  101. Hàm tình ngưng thế tạ quân vương
  102. Nhất biệt tâm dung lưỡng diểu mang!
  103. Chiêu Dương điện lý ân ái tuyệt
  104. Bồng Lai cung trung nhật nguyệt trường
  105. Hồi đầu hạ vọng nhân hoàn xứ
  106. Bất kiến Trường An kiến trần vụ
  107. Duy tương cựu vật biểu thâm tình
  108. Điến hạp kim hoa ký tương khứ
  109. Thoa lưu nhất cổ, hạp nhất phiến
  110. Thoa tích hoàng kim hạp phân điến
  111. Đãn giao tâm tự kim điến kiên
  112. Thiên thượng nhân gian hội tương kiến
  113. Lâm biệt ân cần trung ký từ
  114. Từ trung hữu thệ lưỡng tâm tri:
  115. Thất nguyệt thất nhật Trường Sinh điện
  116. Dạ bán vô nhân tư ngữ thì
  117. Tại thiên nguyệt tác tỷ dực điểu
  118. Tại địa nguyện vi liên lý chi
  119. Thiên trường địa cửu hữu thì tận
  120. Thử hận miên miên vô tuyệt kỳ
Dịch nghĩa[2]
...
  1. Vua Hán trọng sắc đẹp, muốn có một người nghiêng nước nghiêng thành
  2. Ở ngôi bao năm tìm kiếm không được
  3. Họ Dương có cô gái mới lớn lên
  4. Nuôi dạy ở nơi buồng the, người ngoài chưa ai biết
  5. Vẻ đẹp trời sinh khó tự bỏ hoài,
  6. Một sớm được tuyển vào bên vua
  7. Mỗi lần ngoành mặt, nhoẻn cười lộ ra trăm vẻ đáng yêu
  8. Sáu cung son phấn không còn ai đáng gọi là có nhan sắc nữa
  9. Tiết xuân lạnh, được tắm ở hồ Hoa Thanh
  10. Suối ấm, nước trơn dội trên da trắng mịn như mỡ đông
  11. Thị tỳ nâng dậy, yếu mềm như không còn sức nữa
  12. Ấy là lần đầu tiên được thấm nhuần ơn vua
  13. Tóc mây, mặt hoa, những chuỗi ngọc trên đầu rung rinh
  14. Trướng phù dung ấm trải qua đêm xuân
  15. Bực nỗi đêm xuân ngắn ngủi, mặt trời lên cao rồi mới dậy
  16. Từ đấy vua không ra coi chầu sớm nữa
  17. Khi mua vui, khi hầu tiệc, chẳng lúc nào ngơi
  18. Mùa xuân theo đi chơi xuân, đêm nào cũng là đêm riêng của nàng với vua
  19. Gái đẹp nơi hậu cung hàng ba ngìn người,
  20. Tình yêu thương đối với ba ngìn người ấy nay trút cả vào mình nàng
  21. Nơi nhà vàng, trang hoàng xong, là chỗ của những đêm hầu hạ nũng nịu
  22. Tiệc lầu ngọc, tan rồi là buổi say sưa với cả chiều xuân êm ái!
  23. Chị em, anh em đều đước cắt đất phong quan
  24. Thương thay! Một mình làm vẻ vang cho cả nhà cả họ!!
  25. Khiến cho lòng những người làm cha mẹ trong thiên hạ
  26. Quý sinh con gái hơn sinh trai
  27. Cung điện trên núi Ly Sơn cao vút mây xanh
  28. Khúc nhạc tiên theo gió đưa đi, nơi nơi nghe tiếng
  29. Giọng ca trầm trầm, điệu múa khoan hoà với tiếng đàn tiếng sáo
  30. Suốt ngày vua xem không xuể
  31. Tiếng trống trận Ngư Dương bỗng dậy đất kéo đến
  32. Làm cho điệu múa Nghê thường vũ y tan tác kinh hoàng
  33. Chín lần thành khuyết, khói bụi mịt mù
  34. Ngìn cỗ xe, muôn cỗ ngựa chạy về tây nam
  35. Tàn thắm, cờ hoa ngả nghiêng dùng dằng
  36. Đi ra phía tây, khỏi cổng thành được hơn trăm dặm
  37. Bỗng sáu quân không chịu tiến, tình thế khó xong
  38. Gái mày ngày phải quằn quại chết trước đầu ngựa
  39. Bông hoa vàng, cành thuý kiều, hình kim tước và trâm ngọc cài đầu
  40. Rơi rắc trên mặt đất chẳng còn ai nhặt
  41. Cứu không nổi, vua đành bưng mặt
  42. Khi nhìn lại, máu pha nước mắt đã chảy ròng ròng
  43. Bụi vàng tản mát bay, gió hiu hắt thổi
  44. Những đợt thang mây vẫn uốn khúc cheo leo tren núi Kiếm Các
  45. Dưới chân núi Nga My thưa thớt người đi
  46. Bóng cờ ủ rũ, ánh mặt trời bạc phếch
  47. Sông đất Thục[3] biếc, núi đất Thục xanh
  48. Tình vua nhớ nhung hết sớm lại chiều
  49. Ánh trăng nơi hành cung, trông những đau lòng
  50. Tiếng kiểng lúc đêm mưa, nghe càng đứt ruột
  51. Trời xoay đất chuyển, xe rồng [4] lại trở về
  52. Tới đó <ref>chỉ bãi Mã Ngôi, nơi Dương Quí Phi chết<ref> dùng dằng không nỡ dời chân
  53. Trong đống đất bùn, trên bãi Mã Ngôi
  54. Mặt ngọc nào thấy đâu, còn trơ chỗ thác uổng!
  55. Vua tôi nhìn nhau, ai nấy lệ rơi thấm áo
  56. Hướng về phương đông, phía cổng thành mặc cho vó ngựa quen đường lững thững bước về
  57. Tới nơi, ao vườn vẫn nguyên như cũ
  58. Sen hồ Thái Dịch, liễu cung Vị Ương,
  59. Thấy hoa sen, nhớ đến mặt nàng, thấy lá liễu, nhớ lông mày nàng
  60. Trước cảnh ấy, cầm sao được giọt lệ!
  61. Những buổi gió xuân, đào lý nở hoa
  62. Những lúc mưa thu, ngô đồng rụng lá
  63. Đền Tây Cung, điện Nam Nội cỏ thu mọc đầy
  64. Lá rụng tơi bời, đỏ thềm không ai quét
  65. Bọn con em nơi lê viên tóc đà nhuốm bạc
  66. Lũ thái giám, thị tỳ chốn Tiêu Phòng cũng đã già rồi
  67. Trước điện, buổi tối, cái đóm bay, cảnh tình lặng ngắt
  68. Ngọn đèn vò võ khêu đã hết bấc, giấc mộng vẫn chưa thành
  69. Tiếng trống cầm canh chầm chậm của đêm mới bắt đầu dài
  70. Ánh sao lấp lánh trên sông Ngân lúc trời sắp sáng
  71. Lớp sương nặng phủ trên mái ngói uyên ương giá ngắt
  72. Tấm chăn cánh trả, lạnh như tiền, chung đắp cùng ai?
  73. Kẻ khuất người còn xa nhau đã hơn năm trời đằng đẵng
  74. Hồn phách chưa từng gặp nhau trong giấc chiêm bao
  75. Một đạo sĩ ở Lâm Cùng, đến chơi Hồng Đô
  76. Có phép thuật tinh thành gọi được hồn phách người chết
  77. Vì cảm nỗi lòng vua nhớ nhung trằn trọc
  78. Mới sai phương sĩ hết lòng tìm kiếm:
  79. Xé tầng mây, cưỡi làn gió, đi nhanh như chớp
  80. Lên trời, xuống đất, tìm khắp mọi nơi
  81. Trên từ mây biếc, dưới đến suối vàng
  82. Cả hai nơi đều mênh mang không thấy
  83. Chợt nghe ở ngoài bể cổ có ngọn núi tiên
  84. Núi rập rờn trong khoảng hư vô huyền ảo
  85. Lầu gác lộng lẫy, năm thức mây lồng
  86. Có bao nàng tiên thướt tha yểu điệu
  87. Trong đó, một nàng tên gọi Thái Chân
  88. Da tuyết, mặt hoa na ná giống
  89. Gõ cửa ngọc mái tây nơi kim khuyết
  90. Nhờ Tiểu Ngọc, truyền bảo đến Song Thành
  91. Nghe có sứ vua Hán tới
  92. Trong màn cửa hoa giật mình tỉnh giấc
  93. Khép áo, đẩy gối, bồi hồi trở dậy
  94. Cánh rèm châu, bức mành bạc từ từ mở ra
  95. Bối tóc mây hơi lệch, vẻ còn ngái ngủ
  96. Mũ hoa đội chưa ngay, vội bước xuống thềm
  97. Gió thổi, vạt áo nhẹ nhẹ bay
  98. Hệt như lúc đang múa khúc Nghê thường y vũ
  99. Vẻ ngọc âm thầm, vắn dài hàng lệ,
  100. Một cành hoa lệ đẫm hạt mưa xuân
  101. Đăm đăm khoé mắt, nghẹn ngào "Đa tạ lòng quân vương"
  102. "Một lần từ biệt đôi ngả cách mặt khuất lời
  103. "Tình ân ái ở Chiêu Dương thế là đoạn tuyệt
  104. "Ngày tháng trong cung Bồng Lai dài đằng đẵng
  105. "Ngoảnh mặt nhìn xuống cõi đời
  106. "Không ktháy Trường An, chỉ thấy bụi trần mù mịt
  107. "Nay xin mượn vật cũ để tỏ chút tình thâm
  108. "Chiếc hộp khảm, cành kim thoa, gửi mang về giúp
  109. "Thoa để lại một nhành, hộp để lại một mảnh
  110. Thoa bẻ nhánh vàng, hộp chia mảnh khảm
  111. Chỉ nguyệt tấm lòng bền như vàng như khảm
  112. "Kẻ trên đời, người trần thế sẽ còn gặp nhau!
  113. Lúc sắp từ biệt còn ân cần nhắc gửi mấy lời
  114. Trong đó có lời thề riêng, chỉ hai tấm lòng được biết
  115. Đó là đêm mồng bảy tháng bày, tại điện Trường Sinh
  116. Nửa đêm, người vắng, thề riêng với nhau:
  117. "Ở trên trời nguyện làm chim liền cánh,
  118. Ở dưới đất nguyện làm cây liền cành"
  119. Trời đất dài lâu cũng có lúc hết
  120. Hận này đằng dặc, không thủa nào cùng!

Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]

  1. ^ 4 Phương Net. “Trường Hận Ca”. 2007. Truy cập ngày 27 tháng 5 năm 2014. 
  2. ^ Thi viện - Trường hận ca
  3. ^ nay là tỉnh Tứ Xuyên
  4. ^ xe của vua