Trần Thánh Tông

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Bước tới: menu, tìm kiếm
Trần Thánh Tông
陳聖宗
Vua Việt Nam (chi tiết...)
Hoàng đế Đại Việt
Trị vì 12581279
Tiền nhiệm Trần Thái Tông
Thái thượng hoàng Trần Thái Tông
Kế nhiệm Trần Nhân Tông
Thông tin chung
Hoàng hậu Nguyên Thánh Thiên Cảm hoàng hậu
Hậu duệ
Tên thật Trần Hoảng (陳晃)
Niên hiệu Thiệu Long (12581272)
Bảo Phù (1273 - 1278)
Thụy hiệu Huyền Công Thịnh Đức Nhân Minh Văn Vũ Tuyên Hiếu hoàng đế
(玄功盛德仁明文武宣孝皇帝)
Miếu hiệu Thánh Tông (聖宗)
Triều đại Nhà Trần
Thân phụ Trần Thái Tông
Thân mẫu Hiển Từ Thuận Thiên hoàng hậu
Sinh 12 tháng 10 năm 1240
Thăng Long
Mất 3/7/1290.Hưởng dương 50 tuổi.
Cung Nhân Thọ, Thăng Long
An táng Dụ Lăng
Tôn giáo Phật giáo

Trần Thánh Tông (chữ Hán: 陳聖宗; 12 tháng 10 năm 1240[1]3 tháng 7 năm 1290) là vị hoàng đế thứ hai của nhà Trần trong lịch sử Việt Nam, ở ngôi từ tháng 3 năm 1258 đến tháng 11 năm 1278. Sau đó, ông làm Thái thượng hoàng từ cuối năm 1278 cho đến khi qua đời. Ông được sử sách ca ngợi là một vị vua nhân hậu, luôn hòa thuận với anh em trong hoàng gia và giữ vững cơ nghiệp của triều đại.[1]

Thánh Tông là con thứ của Trần Thái Tông, đã tham gia chỉ huy quân đội trong chiến tranh Mông-Việt năm 1258. Không lâu sau khi cuộc chiến chấm dứt, ông được vua cha truyền ngôi hoàng đế.[2] Trong thời kỳ cầm quyền của mình, Trần Thánh Tông đã khuyến khích phát triển giáo dục, kinh tế và chọn người giỏi vào làm những chức vụ cao trong bộ máy chính trị – quân sự.[3][4] Về đối ngoại, Thánh Tông phải đương đầu với tham vọng bành trướng của đế quốc Nguyên-Mông cường thịnh ở phương Bắc. Ông đã thực thi một chính sách ngoại giao mềm mỏng với nhà Nguyên, nhưng cự tuyệt mọi yêu sách của vua Nguyên đòi ông sang chầu. Ngoài ra Thánh Tông cũng chỉnh đốn quân đội để đề phòng sự xâm lược của người Nguyên.[5]

Tháng 11 năm 1278, Thánh Tông nhường ngôi cho thái tử Trần Khâm, tức vua Trần Nhân Tông và trở thành Thái thượng hoàng. Sau đó ông vẫn tiếp tục cai quản việc nước. Cùng với vua Nhân Tông và Quốc công Tiết chế Trần Hưng Đạo, thượng hoàng Thánh Tông đã lãnh đạo quân dân Đại Việt đánh bại hai cuộc xâm lược của Nguyên-Mông năm 12851287.[6] Ông cũng là một nhà văn hóa, nhà Thiền học[7], thường hay sáng tác thơ ca hoặc những bài đệ về thiền, một số tác phẩm như Di hậu lục ("Chép để lại cho đời sau"), Thiền tông liễu ngộ ("Bài ca giác ngộ Thiền tông"), Trần Thánh Tông thi tập ("Tập thơ Trần Thánh Tông"),...nhưng hầu hết đều đã thất lạc, chỉ còn lưu lại 6 bài thơ chép rải rác trong Việt âm thi tậpĐại Việt sử ký toàn thư.

Thân thế[sửa | sửa mã nguồn]

Trần Thánh Tông tên thật là Trần Hoảng (陳晃),[8][9][1][10][5] sử Trung Quốc ghi nhận tên Trần Uy Hoảng (陳威晃)[a], Trần Quang Bính (陳光昺)[b] hay Trần Nhật Huyên (陳日烜)[c], sinh ngày 25 tháng 9 âm lịch, năm Thiên Ứng Chính Bình thứ 9 (tức ngày 12 tháng 10 năm 1240), tại Thăng Long. Ông là con thứ hai, nhưng mà là con trưởng dòng đích của Trần Thái Tông – vị vua đầu tiên của vương triều Trần. Mẹ ông là Thuận Thiên hoàng hậu Lý Oanh, nguyên là con gái Lý Huệ Tông – vua áp chót của triều Lý. Theo Đại Việt sử ký toàn thư, trước khi hoàng hậu Thuận Thiên mang thai Trần Hoảng, Thái Tông nằm mơ thấy Thượng đế trao tặng bà một thanh gươm báu.[1]

Ngay sau khi sinh ra, Trần Hoảng đã được sách phong làm Thái tử.[1] Trong An Nam chí lược có mô tả ngoại hình của ông: "dáng người hòa nhã khôi ngô có nhã lượng".[8] Sách Thánh đăng ngữ lực (một tác phẩm khuyết danh về sự nghiệp tu Phật của 5 vua đầu thời Trần, được viết vào khoảng thế kỷ 14) cũng diễn tả về ông rằng "Thánh Tông... bản chất hiền tài, toát ra ngoài sáng ngời, xử sự dứt khoát", không chỉ làu thông kinh sử Nho gia mà còn hiểu sâu giáo pháp nhà Phật.[7]

Năm 1258, thái tử Trần Hoảng tham gia cuộc kháng chiến chống Nguyên Mông lần thứ nhất. Ngày 28 tháng 1, ông cùng vua cha tổ chức trận phản công Đông Bộ Đầu, đánh tan quân Mông Cổ và buộc họ phải tháo chạy khỏi Đại Việt.[11]

Trị vì[sửa | sửa mã nguồn]

Ngày 24 tháng 2, niên hiệu Nguyên Phong thứ 8 (tức ngày 30 tháng 3 năm 1258), Trần Thái Tông nhường ngôi cho Thái tử Trần Hoảng và lui về Bắc cung làm Thái thượng hoàng. Mục đích của Thái Tông là để Trần Hoàng làm quen với việc nước, đồng thời tránh xung đột tranh ngôi giữa các hoàng tử.[5]

Trần Thánh Tông lên ngôi, xưng làm Nhân Hoàng (仁皇) và được bầy tôn tặng tôn hiệu Hiến Thiên Thể Đạo Đại Minh Quang Hiếu Hoàng Đế.[11][10] Ông dùng niên hiệu Thiệu Long (紹隆) từ năm 1258 đến 1273 và Bảo Phù (寶符) từ năm 1273 đến 1278.[12][5] Trong 21 năm trị vì của ông, Thánh Tông đã duy trì được sự ổn định của Đại Việt[13]. Ông còn nổi tiếng là một hoàng đế đức độ, hòa ái đối với mọi người từ trong ra ngoài.[13] Ông thường nói rằng: [14]

Sau mỗi buổi thiết triều, Thánh Tông cho phép các vương hầu, tôn thất vào nội cung ăn uống nô đùa mà không phân tôn ti trật tự. Các hoàng thân trong nội điện thường ăn chung một cỗ và cùng ngủ trong một giường, một chăn với nhau, chỉ lúc nào có việc công, hay buổi chầu, thì mới phân thứ tự theo lẽ phép. [14][5]

Đối nội[sửa | sửa mã nguồn]

Về hành chính, tháng 2 âm lịch năm 1262, Trần Thánh Tông nâng cấp hương Tức Mặc – đất phát tích của vương triều Trần – thành phủ Thiên Trường. Ông cho lập cung Trùng Quang, cung Trùng Hoa và chùa Phổ Minh ở hướng tây cung Trùng Quang. Cung Trùng Quang được chọn làm nơi Thượng hoàng ở, còn cung Trùng Hoa là nơi Hoàng đế trú khi về thăm Thượng hoàng. Vua Thánh Tông còn đặt ra chức quan lưu thủ cai quản phủ Thiên Trường.[15][16]

Tháng 3 âm lịch năm 1265, Trần Thánh Tông đổi tên Ty Bình bạc (cơ quan quản lý hành chính ở kinh đô Thăng Long) thành Đại An phủ sứ. Nhà vua tuyển chọn quan Đại An phủ sứ theo một quy trình nghiêm ngặt, được Toàn thư thuật lại như sau: "Theo chế độ trước, An phủ sứ qua trị nhậm các lộ, đủ lệ khảo duyệt thì vào làm An phủ sứ phủ Thiên Trường, lại đủ lệ khảo duyệt nữa thì bổ làm việc ở Thẩm hình viện, rồi mới được làm An phủ sứ Kinh sư."[17][18]

Tháng 4 âm lịch năm 1267, vua Trần Thánh Tông lập ra các chức Hàn lâm viện học sĩ (chức quan giám sát việc biên soạn các văn bản chiếu lệnh, sắc dụ của vua) và Trung thư sảnh trung thư lệnh (cố vấn cho hoàng đế về triều chính).[19] Ông chọn hai văn thần Nho học là Đặng Kế làm Hàn lâm viện học sĩ, Đỗ Quốc Tá làm Trung thư sảnh trung thư lệnh. Theo Đại Việt Sử ký Toàn thư và Lịch triều hiến chương loại chí, buổi đầu thời Trần, triều đình chỉ dùng các hoạn quan như Phạm Ứng Mộng, Lê Tông Giáo,... làm chức Hành khiển, chứ không hề dùng Nho sĩ. Cho nên việc vua Thánh Tông dùng Đỗ Quốc Tá là dấu hiệu giới Nho gia bắt đầu có ảnh hưởng mạnh vào bộ máy nhà nước.[20][21][22]

Cũng trong năm 1267, Trần Thánh Tông chia cơ quan Hành khiển làm hai ty (đều đặt tại kinh sư), gồm Hành khiển tả hữu ty trong cung Thánh Từ (cung riêng của Thượng hoàng) và Hành khiển ty trong cung Quan Triều (nơi ở riêng của Hoàng đế). Cả hai ty được gọi chung là Nội mật viện.[23] Tháng 11 âm lịch năm 1273, vua Thánh Tông lại đặt chức Nhập nội phán đại tông chính phủ đại tông chính (chuyên lo việc tôn thất), giao cho Nhân Túc vương Toản nắm chức này. Cuối năm 1274, nhà vua đặt thêm các chức Trừ cung giáo thụ (chức quan dạy học cho Thái tử) và Nhập thị học sĩ.[24][19]

Trần Thánh Tông còn chú trọng đến giáo dục và khoa cử. Toàn thư ghi nhận rằng vào tháng 10 âm lịch năm 1272, nhà vua đã "xuống chiếu tìm người tài giỏi, đạo đức, thông hiểu kinh sách làm Tư nghiệp Quốc tử giám" (tức Hiệu trưởng trường Quốc tử giám).[24] Ngoài ra, Thánh Tông khuyến khích em là Chiêu Quốc vương Trần Ích Tắc (một người nổi tiếng học giỏi, biết nhiều) mở trường dạy học văn sĩ.[20][5] Theo sử cũ, trường này đã đào tạo được nhiều người có ích cho đất nước, tiêu biểu là Mạc Đĩnh Chitrạng nguyên khoa thi năm 1304 đời Trần Anh Tông.[20][22][5]

Vua Thánh Tông đã hai lần mở khoa thi Thái học sinh để chọn người tài giúp nước. Khoa thi thứ nhất (tháng 3 âm lịch năm 1266) lấy được 50 người trúng tuyển, gồm 1 kinh trạng nguyên (người ở các vùng từ Ninh Bình trở ra), 1 trại trạng nguyên (trạng nguyên ở hai châu Hoan, Ái), một bảng nhãn, 1 thám hoa và 47 tiến sĩ.[17] Đến khoa thi thứ hai (tháng 3 âm lịch năm 1275), các chức danh kinh và trại trạng nguyên đã được hợp lại làm một. Kỳ thi này lấy được 3 người đỗ Tam khôi và 27 thái học sinh xuất thân từ nhiều tầng lớp khác nhau.[24][25] Thánh Tông cũng tổ chức thi lại viên với 2 môn toán và viết, để tuyên dụng thư lại phụ việc cho các cơ quan tế tự, thái y và hành chính thái y.[26]

Trần Thánh Tông còn cho Lê Văn Hưu tiếp tục biên soạn sách Đại Việt sử ký. Lê Văn Hưu đã làm được bộ sử sách gồm 30 quyển, chép từ đời Triệu Vũ Vương đến Lý Chiêu Hoàng. Việc biên tập bộ sử này được khởi đầu từ đời vua Thái Tông, đến năm Nhâm Thân (1271) đời Thánh Tông mới xong.[27][28][5]

Về kinh tế, tháng 10 âm lịch năm 1266, Trần Thánh Tông cho phép vương hầu, cung phi, phò mã họp các dân nghèo để khẩn hoang. Kể từ đây, vương hầu bắt đầu sở hữu điền trang.[17][5]

Nhà vua cũng quan tâm đến việc nâng cao thực lực quốc phòng của Đại Việt.[29][5] Toàn thư thuật lại rằng đầu năm 1261, Thánh Tông vừa lên ngôi đã ra lệnh "chọn đinh tráng các lộ làm lính, còn thì sung làm sắc dịch các sảnh, viện, cục và đội tuyển phong các phủ, lộ, huyện".[30][26] Đến tháng 3 âm lịch năm 1262, ông xuống chiếu dụ quan quân chế tạo khí giới và đúc chiến thuyền; đồng thời, ông tổ chức tập trận cho lục quânthủy quân tại chín bãi phù sa dọc theo sông Bạch Hạc.[15] Sau đó, tháng 8 âm lịch năm 1267, Thánh Tông chia quân đội làm nhiều "quân", mỗi quân được hợp thành từ 30 "đô" (một đô gồm 80 lính).[20] Ông còn chọn những tướng lĩnh tài ba như Chiêu Minh Đại vương Trần Quang Khải làm Tướng quốc thái úy và Lê Phụ Trần làm Thủy quân đại tướng quân.[31][30][32] Ngoài ra, vào tháng 9 âm lịch năm 1262, nhà vua truyền lệnh xem xét tình trạng của tù nhân. Phần lớn tội phạm đều được ân xá, riêng những người đã đầu hàng quân Mông Cổ trong cuộc chiến tranh năm 1258 thì bị trừng trị thẳng tay.[29]

Mùa xuân năm 1277, người Man, Lào nổi dậy ở động Nẫm Bà La (phủ Bố Chính - nay là Quảng Bình). Vua Trần Thánh Tông cùng thái úy Trần Quang Khải đích thân đi đánh dẹp, bắt được 1000 người về kinh sư. [33][25][34]

Đối ngoại[sửa | sửa mã nguồn]

Quan hệ với Nam Tống và Chiêm Thành[sửa | sửa mã nguồn]

Các năm 1258, 1261, Trần Thánh Tông sai sứ sang cống nạp và báo việc lên ngôi cho Nam Tống. Năm 1262, ông được Tống Lý Tông phong làm An Nam quốc vương.[8][35][36] Sau đó thượng hoàng Trần Thái Tông, vua Trần Thánh Tông vẫn giao hảo với Nam Tống dù nhà Tống đã suy yếu trước sự uy hiếp của Mông Cổ.[37][38] Chính vì vậy, năm 1268 sứ giả Trương Đình Trân đã đe dọa hai vua:

"Nhà vua vẫn hoà mục với Tống, tưởng được cứu viện lúc gấp, nay trăm vạn quân đang vây kín Tương Dương, chim bay cũng không có lối, chỉ sớm tối hạ thành, dổn quân qua sống lật đổ kinh thành nước ấy dễ như bẻ cành khô, thế mà nhà vua còn dựa vào nơi bờ để, cậy là môi với răng, tự tôn tự đại. Nếu tâu lên Hoàng đế [Hốt Tất Liệt] oai trời khẽ động... sẽ biến Vương miếu thành gò hoang, Vương đình thành bãi cỏ chẳng khó khăn gì...".[39]

Để giữ tình bang giao với Đại Việt, khi Thánh Tông sai sứ mang đồ cống sang, vua quan nhà Tống cũng tặng lại các sản vật của Trung Quốc như chè, đồ sứ, lụa; không những gửi cho hai vua Trần mà còn tặng cả sứ giả. Việc duy trì quan hệ với Nam Tống ngoài ý nghĩa giao hảo nước lớn còn nhằm mục đích nắm tình hình phương bắc.[8][40][38]

Sau này Nam Tống bị nhà Nguyên đánh bại, phải rút vào nơi hiểm yếu, từ đó mới không còn qua lại với Đại Việt. Nhà Tống mất, nhiều quan lại,[41], binh sĩ,[42] đạo sĩ[43] Tống không thần phục người Mông đã sang xin nương nhờ Đại Việt. Họ đã được vua Thánh Tông và các thân vương đối đãi trọng hậu.[41][42] Sử sách còn ghi, tháng 10 âm lịch năm 1274, nhiều thương gia người Tống từ Giang Nam vượt biển sang Đại Việt, đem theo gia quyến và nhiều của cải. Vua Thánh Tông cho họ lập nghiệp ở phường Nhai Tuân (Thăng Long); tại đây họ đã mở chợ bán các mặt hàng như vải lụa, thuốc men.[24]

Ở phía Nam, quan hệ Đại Việt-Chiêm Thành cũng diễn biến tích cực trong thời trị vì của Trần Thánh Tông. Khi nhà Trần mới thành lập, Chiêm Thành từng đưa quân sang quấy nhiễu biên giới, nhưng sau khi bị Trần Thái Tông đánh bại năm 1252, họ đã chính thức thần phục Đại Việt. Toàn thư ghi nhận từ năm 1265 đến năm 1278, Chiêm Thành đã 6 lần cử sứ sang dâng cống vật cho vua Thánh Tông.[18] Khoảng năm 1275, khi Mông Cổ đòi vua Trần cung cấp binh lính cho họ, Thánh Tông từ chối vì cớ: "có kẻ thù là nước Chiêm Thành quấy rối nên không thể trợ binh", nhưng vua Mông bác bỏ lý do này vì "khanh cùng nước Chiêm Thành là bạn láng giềng đã lâu, không phải mới từ ngày nay".[44]

Quan hệ với Nguyên Mông[sửa | sửa mã nguồn]

Người Mông Cổ tuy đã thất bại trong cuộc chiến năm 1258, nhưng vẫn chưa bỏ mộng thôn tính Đại Việt[5]. Bên cạnh đó, Mông Cổ đang phải dồn sức chinh phục Nam Tống và đánh dẹp một cuộc nổi dậy phía Bắc, nên họ tạm thời giữ hòa bình với Đại Việt. Ba năm sau khi Trần Thánh Tông lên ngôi (1260), vua Mông Cổ là Hốt Tất Liệt sai Lang trung Bộ Lễ Mạnh Giáp, Viên ngoại lang Bộ Lễ Lý Văn Tuấn mang chiếu chỉ sang Đại Việt, cho phép người nước Nam được duy trì mọi phong tục và lễ nghi truyền thống của mình, không cần phải thay đổi.[45] Hốt Tất Liệt còn tuyên bố: "Ta đã răn các tướng ở biên cương không được tự ý dấy binh, xâm phạm biên cảnh của ngươi, làm rối loạn cho nhân dân ngươi. Quan liêu sĩ thứ nước ngươi hãy yên ổn làm ăn như cũ.". Sau này, các vua Trần thường trích dẫn tờ chiếu này để bác bỏ các lý lẽ của người Mông khi họ đòi nhà Trần phải thay đổi nghi thức tiếp sức (1271), cho Thoát Hoan mượn đường đánh Chiêm Thành (1284),...[46]

Năm 1261, Trần Thánh Tông được vua Mông Cổ phong làm An Nam Quốc Vương[47][48]. Đến năm 1262, Mông Cổ yêu cầu ông phải cống nạp 3 năm 1 lần, mỗi lần đều phải cống nho sĩ, thầy thuốc, thầy bói và thợ thuyền mỗi hạng ba người, cùng với các sản vật như là sừng tê, ngà voi, đồi mồi, châu báu… Trong suốt trị vì của ông, Trần Thánh Tông duy trì đều đặn việc cống sản vật, nhưng chỉ để lấy lệ (vì thế năm 1275, Hốt Tất Liệt có gửi chiếu thư trách vua Trần rằng "các đồ cống đều không dùng được"), và không bao giờ chịu cống người.[46][45][5]

Cũng trong năm 1262, vua Mông Cổ sai Nur-ud Din sang làm Darughachi (Đạt-lỗ-hoa-xích), đi lại giám trị các châu quận Đại Việt. Mục đích của Mông Cổ là can thiệp chính trị, tìm hiểu nhân vật, tài sản Đại Việt để liệu đường mà đánh chiếm. Hai vua Trần Thái Tông, Trần Thánh Tông bề ngoài chịu thần phục, nhưng bên trong dốc sức mở rộng và huấn luyện quân đội. Năm 1263, hai vua cử thái sư Trần Thủ Độ đi tuần Lạng Sơn[15][5][49]. Hai vua cũng tạo nhiều khó khăn, cản trợ cho công việc của Nur-ud Din. Một trong những biện pháp đó là cấm dân cư tiếp xúc với các thương gia người Hồi, vốn thực chất là nội gián của Nur-ud Din trà trộn vào xã hội Đại Việt.[46] Chiếu thư của vua Mông Cổ gửi Trần Thánh Tông năm 1267 có đoạn: "Nay nghe Nur-ud Din ở bên ấy, có nhiều sự thường bị chống báng cấm đoán, không cho được hội đàm, quả như thế thì có phải lễ nghĩa thân mật trong một nhà đâu! Nghĩa vua tôi cũng như tình phụ tử, có lẽ gì tôi mà phản vua, con mà phản lại cha sao? Nếu trẫm không nói ra, thì đãi khanh không có sự thành thật, khanh nên nghĩ lại cho chín chắn để tròn sự giao hảo trước sau như một".[48]

Tháng 4 năm 1263, Nur-ud Din trở về phương Bắc.[46] Đến năm 1266, Trần Thái Tông, Trần Thánh Tông cử Dương An Dưỡng, Võ Hoàn đi cống nạp sản vật cho Mông Cổ. Thông qua sứ bộ này, hai vua cũng thuyết phục Mông Cổ cho Nur-ud Din tiếp tục làm Darughachi ở Đại Việt. Điều này cho thấy Thánh Tông đã làm Nur-ud Din không còn tác dụng trong việc ép Đại Việt thần phục người Mông. Mông Cổ sợ Nur-ud-Din "thông tình" với nhà Trần, nên không chấp nhận.[46][50][51]

Năm 1267, Hốt Tất Liệt vin vào "thánh chế" của Thành Cát Tư Hãn, xuống chiếu đòi Trần Thánh Tông phải làm sáu việc: 1) đích thân tới chầu, 2) nộp sổ sách dân số, 3) thu thuế khóa, 4) gửi người tôn thất làm con tin, 5) chi viện quân cho tỉnh Vân Nam, 6) tiếp tục chịu sự kiểm soát của các Darughachi. Cả sáu điều này Trần Thánh Tông đều không thực hiện, trừ những lúc phải miễn cưỡng chấp nhận Darughachi do Mông Cổ sai tới. [52][46]

Cuối năm 1268, Hốt Tất Liệt sai Qurung Qaya sang làm Darugachi, cùng phó sứ Trương Đình Trân (người Hán) trách Trần Thánh Tông cống nạp trễ nải, lại bắt ông cống nạp voi và thương gia người Hồi (thực ra là tình báo của Mông Cổ ở Đại Việt). Vào Thăng Long, Trương Đình Trân yêu cầu Trần Thánh Tông lạy trước chiếu thư của Hốt Tất Liệt và đối đãi với Đình Trân như một vương tước ngang hàng, song vua Trần thẳng thừng bác bỏ: "Thánh thiên tử thương tôi nhưng sứ giả đến nhiều người vô lễ. Ông là quan triều liệt, còn tôi là vua, mà cùng ngang lễ với nhau, tự cổ chí kim có điều đó không?". Theo Nguyên sử, Thánh Tông còn sai thị vệ rút gươm bao vây Trương Đình Trân, rồi giam lỏng vào một nơi và cấm sử dụng nước giếng của kinh thành, chỉ cho uống nước đục của sông. Trương Đình Trân đành phải nhượng bộ.[39][53][54] Với các yêu sách của hai sứ Mông Cổ, vua Thánh Tông cũng khước từ, viện cớ rằng "nhà buôn Hồi Hột tên là Y Ôn đã chết từ lâu; một ngư­­ời khác là Bà Bà, khi tìm cũng đã ốm chết""...loại thú này thân mình rất lớn, đi lại chậm chạp, không như­­ ngựa của thư­­ợng quốc. Xin đợi sắc chỉ, đến lần cống sau sẽ tiến dâng."[46]

Năm 1271, Hốt Tất Liệt lập ra nhà NguyênTrung Quốc. Vua Nguyên sai sứ đưa chiếu thư dụ Trần Thánh Tông đến chầu, nhưng ông viện cớ bệnh mà thoái thác.[8] Trung thư sảnh nhà Nguyên cũng gửi công văn trách Thánh Tông vì không đối đãi các sứ Nguyên như một quan chức ngang hàng với mình, và không chịu quỳ khi nghe chiếu của vua Nguyên.[55] Thánh Tông khước từ với lý do "bản quốc vâng mệnh thiên triều đã phong cho tư­ớc vư­­ơng, lẽ nào không phải là người mang vương tước? Vậy mà sứ giả phụng mệnh thiên triều cũng xư­­ng là người mang tước vương, cùng ngang lễ với bản quốc, e rằng như thế là nhục đến triều đình. Huống hồ nước tôi vâng theo chiếu chỉ trư­­ớc đây, cho đ­­ược giữ nguyên tục cũ, nên hễ nhận chiếu lệnh thì phụng mệnh đặt yên tại chính điện rồi lui về nhà riêng. Đó vốn là điển lễ cũ của bản quốc".[46] Đến năm 1273, các sứ Nguyên đi Đại Việt về vẫn báo Hốt Tất Liệt rằng Trần Thánh Tông khi nhận chiếu vua Nguyên thì "chỉ đứng chắp tay chứ không lạy, tiếp kiến sứ giả hoặc yến tiệc thì đều ngồi trên sứ giả".[56]

Cùng năm 1271, Hốt Tất Liệt lại đòi Trần Thánh Tông cống voi, nho sĩ, lang y, thợ giỏi. Ông viết thư đáp: "Về lời dụ mới rồi nói việc tìm voi, do sợ trái chiếu chỉ trước, nên loanh quanh chư­­a dám nói thẳng. Thực ra, duyên do là vì quản tượng không nỡ xa nhà, nên khó sai họ khởi hành", và tiếp tục phớt lờ việc cống người giỏi.[57][46]

Năm 1272, vua Nguyên cho Uriyang đi sứ, lấy cớ tìm cột đồng trụ của Mã Viện trồng ngày trước, nhưng vua Thánh Tông sai quan sang nói rằng: cột ấy lâu ngày mất đi rồi, không biết đâu mà tìm nữa. Uriyang bèn thôi không hỏi nữa.[58] Năm 1275, Hốt Tất Liệt lại ra chiếu dụ vua Trần sang chầu, làm 6 điều theo "thánh chế" của Mông Cổ. Thánh Tông không chịu, liền sai sứ sang nói với vua Nguyên rằng: "...Darugachi chỉ nên đặt ở các vùng man di ngoài biên giới, còn tôi đã được phong vương, làm phên giậu một phương mà còn đặt Darugachi để giám sát, há không bị các nước chư hầu cười cho hay sao. Sợ giám sát mà nộp công sao bằng trong lòng vui phục mà nộp công!.. Tất cả quan lại thiên triều sai đến, xin đổi làm dẫn tiến sứ để tránh được cái tệ Darugachi...".[59][5][46]

Hốt Tất Liệt không cho, và bắt đầu chuẩn bị các biện pháp đánh chiếm Đại Việt. Các quan biên giới của Nguyên được lệnh do thám địa thế Đại Việt.[5] Trần Thánh Tông cũng thăm dò tình hình phương Bắc, thông qua việc cử Lê Khắc Phục, Lê Văn Túy đi sứ; sai Đào Thế Long sang Long Châu giả vờ mua thuốc; và cho thủy quân lộ Đông Hải đi tuần dọc theo biên giới.[17][60][50][46] Sau khi nhà Nguyên diệt Nam Tống (1279), Đại Việt càng đứng trước nguy cơ bị xâm lăng từ đế quốc khổng lồ này.[61]

Thái thượng hoàng[sửa | sửa mã nguồn]

Năm 1277, thượng hoàng Trần Thái Tông mất. Mùa đông ngày 22 tháng Mười âm lịch năm sau (tức 8 tháng 11 năm 1278), Trần Thánh Tông nhường ngôi cho con trai là Thái tử Trần Khâm - tức là vua Trần Nhân Tông - và lên làm Thái thượng hoàng, với tôn hiệu là Quang Nghiêu Từ Hiếu Thái Thượng Hoàng Đế (光尧慈孝太上皇帝). Trên danh nghĩa là Thượng hoàng, nhưng Thánh Tông vẫn cùng vua con điều hành chính sự. Trong bối cảnh Nguyên-Mông đang từng bước chuẩn bị tấn công Đại Việt, hai vua Trần đã đề ra các biện pháp khuyến khích phát triển nông nghiệp, thương mại, đồng thời đảm bảo sự ổn định và đoàn kết trong nước.[62][61] Khi thủ lĩnh người dân tộc Trịnh Giác Mật nổi dậy Đà Giang vào đầu năm 1280, hai vua ra lệnh cho Chiêu Văn vương Trần Nhật Duật đi thuyết phục quân nổi dậy quy hàng. Nhật Duật nhờ giỏi ngoại giao và am hiểu phong tục dân bản địa, nên đã thu phục được Giác Mật mà "không tốn một mũi tên".[63].

Từ năm 1278 đến 1281, nhà Nguyên đã ba lần sai Thượng thư Bộ Lễ Sài Thung dụ Nhân Tông đến chầu, nhưng vua Trần cự tuyệt[61]. Năm 1282, Thánh Tông cử chú họ là Trần Di Ái thay vua sang Nguyên.[64] Không thỏa mãn, nhà Nguyên cử một số quan lại sang giám sát các địa phương của Đại Việt. Hai vua Trần đã trục xuất những người này về phương Bắc.[65] Khoảng năm 1281–1282, Hốt Tất Liệt lập Di Ái làm An Nam Quốc vương và sai Sài Thung đem 1 nghìn quân hộ tống Di Ái về nước.[64] Hai vua Trần đã sai quân chặn ở biên giới, đánh tan đội quân hộ tống của nhà Nguyên và bắt được Di Ái, nhưng vẫn nghênh đón Sài Thung về Thăng Long.[66][67] Thất bại trong việc đưa Di Ái về Đại Việt đã khiến Sài Thung giận dữ đến mức khi "vua [Trần Nhân Tông] sai Quang Khải đến sứ quán khoản tiếp. Xuân [cách gọi khác của Sài Thung] nằm khểnh không ra, Quang Khải vào hẳn trong phòng, hắn cũng không dậy tiếp."[68][61] Hưng Đạo vương Trần Quốc Tuấn phải giả làm tu sĩ Phật giáo đến bắt chuyện, Sài Thung mới chịu tiếp.[68][61]

Sau vụ Trần Di Ái, quan hệ hai bên căng thẳng và đến cuối năm 1282, vua Nguyên một mặt cử nguyên soái Toa Đô từ Quảng Châu đánh Chiêm Thành, mặt khác sai Trấn Nam vương Thoát Hoan tập trung 50 vạn quân chuẩn bị "mượn đường đánh Chiêm" (trên thực tế là tiến công Đại Việt).[61][69][68] Hai vua Trần lập tức bắt tay việc chuẩn bị tổ chức kháng chiến. Tháng 10 âm lịch năm 1282, Thánh Tông và Nhân Tông phong Hưng Đạo vương làm Quốc công Tiết chế – tức tổng chỉ huy toàn bộ quân đội Đại Việt.[68] Hai tháng sau, Thánh Tông mời các bô lão trong cả nước về điện Diên Hồng (Thăng Long) để bàn kế đánh Nguyên. Toàn thư thuật lại rằng, khi được Thượng hoàng hỏi có nên chống lại người Nguyên hay không, các bô lão đã "cùng nói như từ một miệng: "Đánh!"".[68]

Tháng 12 năm 1282, khi Toa Đô tấn công Chiêm Thành, hai vua Trần đã gửi 2 vạn quân cùng 500 chiến thuyền sang trợ chiến cho người Chiêm.[70][61]

Chiến tranh Nguyên Mông-Đại Việt (1285)[sửa | sửa mã nguồn]

Ngày 27 tháng 1 năm 1285, Thoát Hoan xua quân tràn sang Đại Việt. Quân phòng thủ biên giới của nhà Trần bị đánh bại trong các trận đánh ải Vĩnh Châu, Nội Bàng, Thiết Lược và Chi Lăng. Hưng Đạo vương lui về giữ bến Vạn Kiếp (nay thuộc thị xã Chí Linh, tỉnh Hải Dương).[71][61] Đến ngày 11 tháng 2 năm 1285, Thoát Hoan sai Ô Mã Nhi đem binh thuyền đánh phá Vạn Kiếp. Quân Đại Việt chống cự quyết liệt, nhưng sau đó rút lui để tránh thế địch mạnh, thực hiện nghi binh khiến địch mệt mỏi rồi mới phản kích.[72][73] Đến ngày 14 tháng 1, Ô Mã Nhi bao vây 10 vạn quân của hai vua Trần tại Bình Than. Một trận thủy chiến lớn diễn ra và quân Nguyên đã không cản được quân Đại Việt triệt thoái.[74][72] Hai vua và Hưng Đạo vương rút đại quân từ Vạn Kiếp, Phả Lại, Bình Than về đóng trên sông Hồng gần Thăng Long. Tại đây, hai vua cho tập trung thủy quân và xây dựng chiến lũy trên bờ nam để cầm chân quân Nguyên, tạo thời giờ cho việc sơ tán quân dân khỏi kinh thành theo kế vườn không nhà trống.[72][73]

Ngày 17 tháng 2, quân hai bên lại giao chiến lớn trên bờ sông Hồng. Người Nguyên thắng thế, nhưng quân dân Đại Việt đã kịp thời di tản khỏi Thăng Long.[75][73][76] Hai vua dẫn đại quân triệt thoái theo đường sông Hồng về hướng phủ Thiên Trường (Nam Định). Thoát Hoan chiếm Thăng Long, rồi chia quân làm 2 đường thủy bộ ráo riết truy kích.[76][73] Hai vua và Hưng Đạo vương đã tổ chức một số trận đánh chặn tại bãi Đà Mạc và ải Hải Thị, nhưng bị thất lợi. Sau trận Hải Thị, hai vua lui hẳn về đóng tại Thiên Trường (Nam Định) và Trường Yên (Ninh Bình).[77][73]

Tháng 3 năm 1285, cánh quân Nguyên của Toa Đô từ Chiêm Thành đánh thốc vào mạn nam Đại Việt. Hai vua và Hưng Đạo vương sai Trần Quang Khải đón đánh Toa Đô ở Nghệ An[78][79][74]. Quân Nguyên nhanh chóng lấy được Nghệ An và Thanh Hóa, đẩy đại quân của hai vua Trần vào thế bị ép từ 2 mặt Bắc-Nam. Hưng Đạo vương đưa Thánh Tông, Nhân Tông chạy về vùng bờ biển ở Quảng Ninh, Hải Phòng ngày nay. Trong hành trình rút lui, hai vua bị quân Nguyên đuổi gấp. Khi thấy quân Toa Đô đã rời Thanh Hóa tiến lên đóng ở Trường Yên (Ninh Bình), ngày 7 tháng 4 năm 1285 Thánh Tông và vua con lại vượt biển vào Thanh Hóa, thoát khỏi thế bị đối phương kìm kẹp[79]. Toa Đô đã đưa quân vào Thanh Hóa truy lùng vua Trần, nhưng không thể tìm ra.[80][81] Quân Nguyên cũng gặp nhiều khó khăn do thiếu hụt lương thực, không hạp khí hậu và liên tục bị dân binh Việt đánh phá sau lưng.[82][83]

Tại Thanh Hóa, hai vua Trần đã chỉnh đốn, tổ chức lại lực lượng. Tháng 3 – 4 âm lịch năm 1285, hai vua và Trần Quốc Tuấn chia đại quân thành nhiều mũi tổng phản công ra Bắc.[82][80][73] Nhiều người Tống lưu vong đã tham chiến trong cánh quân của Trần Nhật Duật. Để binh lính không nhầm lẫn giữa quân Tống của Nhật Duật với quân Nguyên, Thánh Tông đã sai người căn dặn rằng: "Đó là quân Thát của Chiêu Văn đấy, phải nhận kỹ chúng". Dưới sự thống lĩnh của Trần Quốc Tuấn, Trần Nhật Duật, Trần Quang Khải, Nguyễn Khoái và nhiều tướng khác, quân Đại Việt đã liên tiếp đánh tan quân Nguyên ở đồn A Lỗ (nơi gần điểm hợp lưu của sông Luộc với sông Hồng), cửa Hàm Tử (nay thuộc Khoái Châu, Hưng Yên), Chương Dương Độ (nay thuộc Thường Tín, Hà Nội) và giải phóng Thăng Long trong hai tháng 5, 6.[84] Quyển 209 của Nguyên sử có nhận định: "Người Giao chống cự quan quân [Nguyên-Mông], tuy nhiều lần bị bại tan, nhưng binh lực chuyển thành nhiều thêm. Quan quân khốn khổ, thiếu thốn, chết và bị thương cũng nhiểu. Quân và ngựa Mông Cổ cũng không thi thố được tài năng nên bỏ kinh thành của họ, qua bờ sông phía Bắc".[85] Bản thân Thánh Tông và Nhân Tông cũng thân chinh ra Trường Yên; tại đây, hai vua phá được một lực lượng Nguyên vào ngày 7 tháng 6.[84][82][80]

Sau chiến thắng Trường Yên, ngày 24 tháng 6, hai vua tấn công quân chủ lực của Toa Đô tại Tây Kết (Khoái Châu). Toa Đô bị chém chết tại trận. Quân của hai vua đã bắt được hơn 5 vạn quân Nguyên và tịch thu một lượng lớn khí giới.[84][82][86] Cùng lúc đó, Hưng Đạo vương và anh là Hưng Ninh vương thực hiện nhiều cuộc tấn công lớn trên hướng bắc sông Hồng và quét sạch cánh quân Thoát Hoan khỏi Đại Việt.[82][87][73]

Chiến tranh Nguyên Mông-Đại Việt (1288)[sửa | sửa mã nguồn]

Tranh vẽ trận Bạch Đằng diễn ra vào năm 1288. Tại trận này, thượng hoàng Trần Tháng Tông đã đích thân cùng vua Trần Nhân Tông và Quốc công tiết chế Hưng Đạo vương lãnh đạo quân Việt đánh tan thủy quân Nguyên-Mông.

Cuối năm 1286, vua Nguyên huy động 30 vạn quân và 500 thuyền chiến xâm lược Đại Việt lần hai[88][89]. Ngay sau khi nhận tin này, hai vua Trần và Hưng Đạo vương đã đôn đốc vương hầu chiêu mộ, huấn luyện binh sĩ, đồng thời chế tạo binh khí và tàu thuyền để chuẩn bị kháng chiến.[90][88][91]. Tháng 12 năm 1287, quân thủy bộ nhà Nguyên chia làm 3 đạo tiến vào Đại Việt. Quân Đại Việt chỉ đánh có tính kìm chân rồi chủ động lui khỏi biên giới. Thoát Hoan lại tung 2 vạn quân tấn công và chiếm Vạn Kiếp làm căn cứ, sau đó tiến về Thăng Long.[92][88][93]

Ngày 2 tháng 2 năm 1288, quân Nguyên mở màn đánh phá Thăng Long. Quân Đại Việt bỏ thành rút lui.[93].[92] Cũng ngày này, hải quân Đại Việt do Trần Khánh Dư chỉ huy đã tập kích và tiêu diệt đoàn thuyền lương của Trương Văn Hổ tại Vân Đồn (Quảng Ninh).[94] Thánh Tông nhận định rằng "Chỗ trông cậy của quân Nguyên là lương thảo khí giới, nay đã bị ta bắt được, sợ nó chưa biết"; và ông sai thả tù binh về trại, để họ đưa tin dữ cho Thoát Hoan.[90] Các đoàn thuyền lương khác của quân Nguyên cũng không vào được Đại Việt vì bị bão biển, hoặc vì đi lạc tới Chiêm Thành.[94]

Sau khi Thăng Long thất thủ, Thoát Hoan lệnh cho Ô Mã Nhi truy đuổi Thánh Tông và Nhân Tông. Nhưng hai vua đã lui xuống hạ lưu sông Hồng rồi eo cửa Giao Thủy đi ra biển vòng lên Tháp Sơn (Đồ Sơn).[95][93] Ô Mã Nhi lui quân về Thăng Long. Không tin rằng đoàn thuyền lương của Văn Hổ đã bị tiêu diệt, Thoát Hoan sai Ô Mã Nhi dẫn thủy quân đi tìm Văn Hổ. Lúc này hai vua và Hưng Đạo vương đã tập trung quân thủy bộ ở Tháp Sơn. Khi quân Ô Mã Nhi qua đây, quân Đại Việt tổ chức tập kích ở cửa Văn Úc (ngày 10 tháng 2 năm 1288), và trên biển gần Tháp Sơn, gây nhiều tổn thất cho quân Nguyên. Ô Mã Nhi bèn dẫn quân trở lại Vạn Kiếp.[92][96]

Ở Thăng Long mà không có lương thực, Thoát Hoan lúng túng. Không những thế, quân Đại Việt đã phản công mạnh mẽ và kiểm soát vùng Hải DươngHải Phòng đẩy Thoát Hoan vào nguy cơ bị cắt đường về Vạn Kiếp. Tình huống này buộc Thoát Hoan rút quân khỏi Thăng Long quay về Vạn Kiếp.[96] Hai vua Trần ban đầu sai Hưng Ninh vương đến giả vờ hẹn ngày đầu hàng để gây địch mất cảnh giác, sau đó mở các cuộc đột kích đêm vào Vạn Kiếp.[92] Cuối tháng 3 năm 1288, Thoát Hoan quyết định lui quân khỏi Đại Việt; Ô Mã Nhi được lệnh dẫn một cánh quân thủy rút về trước.[97][91]

Ngày 9 tháng 4, cánh quân này tiến đến sông Bạch Đằng và lọt vào trận địa mai phục của đại quân Đại Việtg.[98] Dưới sự chỉ huy trực tiếp của Thánh Tông, Nhân Tông và Hưng Đạo vương, quân Đại Việt đã tiêu diệt toàn bộ cánh quân thủy của địch. Nội Minh tự Đỗ Hành bắt các tướng Ô Mã Nhi và Tích Lệ Cơ nộp cho Thánh Tông.[99][91] Toàn thư mô tả Thượng hoàng đã sai người đưa hai tướng Nguyên lên thuyền ngự, rồi " cùng ngồi nói chuyện với chúng và uống rượu vui vẻ".[100] Một ngày trước đó, đại quân Thoát Hoan đã bắt đầu rút từ Vạn Kiếp lên Lạng Sơn. Quân Đại Việt đã liên tục phục kích, chặn đánh gây cho quân Nguyên tổn thất rất lớn. Đến ngày 19 tháng 4 năm 1288, quân Nguyên đã bị đánh bật hoàn toàn khỏi Đại Việt.[92][101]

Những năm cuối[sửa | sửa mã nguồn]

Tháng 4 âm lịch năm 1289, Thánh Tông và Nhân Tông xét công lao các tướng lĩnh trong chiến tranh Nguyên Mông-Đại Việt. Hưng Đạo vương Quốc Tuấn được thăng lên Đại vương, Hưng Vũ vương Quốc Nghiện được phong Khai quốc công, Hưng Nhượng vương Quốc Tảng nhận chức Tiết độ sứ; Nguyễn Khoái được phong tước Liệt hầu và được cấp hẳn một hương làm thực ấp. Hai vua cũng phong quan tước cho các tù trưởng người dân tộc có công như Lương Uất và Hà Tất Năng.[102] Sau cuộc phong thưởng này, khi có người tỏ ra chưa thỏa mãn, Thượng hoàng đã khuyên bảo:[102]

Lăng Trần Thánh Tông ở Long Hưng, Thái Bình

Khi quân Nguyên tháo chạy, bỏ lại một tráp công văn. Quân Đại Việt bắt được và phát hiện nhiều giấy tờ của vương hầu, quan lại tư thông với quân Nguyên. Đình thần muốn mang đối chiếu để trị tội, nhưng Thượng hoàng Thánh Tông làm theo gương Hán Quang Vũ Đế, cho rằng trị tội kẻ tiểu nhân cũng vô ích, rồi sai đốt hết đi.[102][103][104] Tuy nhiên, những người thật sự đã đầu hàng nhà Nguyên đều bị nghiêm trị. Quan lại thì bị xử tử, tịch thu tài sản hoặc bắt đi đày, còn quân dân thì được tha chết nhưng phải chịu các loại hình phạt khổ sai như "chở gỗ đá, xây cung điện để chuộc tội", hoặc phải làm lính hầu, nô tỳ cho vương hầu và tể tướng.[102] Hai vua cũng bắt các vương hầu, tôn thất đã theo quân Nguyên phải bỏ họ Trần, đổi sang họ Mai. Trần Kiện tuy đã chết nhưng vẫn bị các văn kiện thời đó chép là Mai Kiện. Trần Ích Tắc cũng bị loại khỏi tôn thất, nhưng hai vua coi là "chỗ tình thân cốt nhục" nên "không nỡ đổi họ xóa tên, chỉ gọi là Ả Trần, có ý chê hắn hèn nhát như đàn bà vậy".[102][105]

Theo Thánh đăng ngữ lục, Thánh Tông về cuối đời đã đi tu tại chùa Tư Phúc, dưới sự hướng dẫn của thiền sư Đại Đăng. Ông lấy đạo hiệu Vô Nhị Thượng Nhân. Thánh Tông đã dành nhiều thời gian cho việc viết sách và đàm đạo với các nhà Thiền học.[106][7]

Ngày 25 tháng 5 năm Trùng Hưng thứ 6 (tức 3 tháng 7 năm 1290), Thượng hoàng Trần Thánh Tông qua đời tại cung Nhân Thọ, hưởng dương 50 tuổi. Thánh đăng ngữ lục có chép 1 số chi tiết về những ngày cuối cùng trong đời ông:

"Vua bệnh, Thượng sĩ Tuệ Trung gởi thơ đến thăm, vua viết vào cuối trang đáp lại:
“Hơi nóng hừng hực mồ hôi đẫm,
Chiếc khố mẹ sanh vẫn ráo khô.”
(Viêm viêm thử khí hãn thông thân,
Hà tằng hoán đắc nương sanh khố?)
Đến lúc bệnh nặng, vua thường lấy ngón tay gõ vào chiếc gối, như có sở đắc điều gì. Chốc lát, vua đòi bút viết bài kệ:
Sinh như mặc áo
Chết tợ cởi trần
Từ xưa đến nay
Không đường nào khác.
(Sanh như trước sam
Tử như thoát khố
Tự cổ cập kim
Cánh vô dị lộ)
Liền hét, nói: Chữ bát mở toang đà trao phó, còn đâu việc nữa đáng trình anh. Rồi vua đuổi hết kẻ hầu hạ, chỉ còn một mình Nhân Tông đứng hầu một bên, thưa: Bệ hạ còn nhớ lời của ngài Vĩnh Gia chăng?
“Rành rành thấy, không một vật,
Cũng không người chừ cũng không Phật.
Cõi cõi đại thiên bọt nổi trôi
Tất cả Thánh Hiền như điện chớp...
Dẫu cho vòng sắt trên đầu chuyển,
Định tuệ sánh tròn vẫn không mất.”
Vua nghe xong, bất chợt cười lên rồi gõ chiếc gối tụng:
Rành rành thấy, không một vật,
Cũng không người chừ cũng không Phật.
Cõi cõi đại thiên bọt nổi trôi,
Tất cả Thánh Hiền như điện chớp.
Xong, ngay chiều hôm đó sấm gió nổi dậy, thấy một vần ánh sáng tròn rọi nơi bức vách ngăn, vua liền băng, hưởng thọ 51 tuổi, nhằm ngày 22 tháng 05 năm Canh Dần (1290)"

Vua Nhân Tông an táng Thượng hoàng ở Dụ Lăng - phủ Long Hưng (nay là Tiến Đức, Hưng Hà, Thái Bình). Triều đình dâng ông miếu hiệuThánh Tông (聖宗) và thụy hiệu Huyền Công Thịnh Đức Nhân Minh Văn Vũ Tuyên Hiếu hoàng đế (玄功盛德仁明文武宣孝皇帝).[107] Ngày nay ở trung tâm thành phố Hà Nội có phố mang tên Trần Thánh Tông.

Tác phẩm[sửa | sửa mã nguồn]

Tác phẩm thơ, văn của Trần Thánh Tông bao gồm:

  • Di hậu lục (Chép để lại cho đời sau).
  • Cơ cầu lục (Chép việc nối dõi nghiệp nhà).
  • Thiền tông liễu ngộ (Bài ca giác ngộ Thiền tông).
  • Phóng ngưu (Thả trâu).
  • Chỉ giá minh (Bài minh về sự cung kính).
  • Trần Thánh Tông thi tập (Tập thơ Trần Thánh Tông).

Và một số thư từ ngoại giao, nhưng tất cả đều đã thất lạc, chỉ còn lại 6 bài thơ được chép trong Việt âm thi tập (5 bài) và Đại Việt sử ký toàn thư (1 bài) [108].

Theo đánh giá trong cuốn Thơ văn Lý Trần (tập 2, quyển thượng) do Nguyễn Huệ Chi, Trần Thị Băng Thanh, Đỗ Văn Hỷ và Trần Tú Châu biên soạn, thơ của Trần Thánh Tông "giàu chất trữ tình, kết hợp nhuần nhị giữa tinh thần tự hào về đất nước, về dân tộc của người chiến thắng, với tình yêu cuộc sống yên vui, thanh bình, và phong độ ung dung, phóng khoáng của một người biết tự tin, lạc quan."[109]

Sách Thơ văn Lý Trần cũng có ghi lại một bài của ông tên Chân tâm chi dụng (真心之用).[109] mang màu sắc Phật giáo Thiền tông:[110]

真心之用
...
真心之用,
惺惺寂寂。
無去無來,
無損無益。
入大入小,
任順任逆。
動如雲鶴,
靜如牆壁。
其輕如毛,
其重如石。
洒洒而淨,
躶躶而赤。
不可度量,
全無踪跡。
今日為君,
分明剖劈。
Chân tâm chi dụng
...
Chân tâm chi dụng,
Tinh tinh tịch tịch.
Vô khứ vô lai,
Vô tổn vô ích.
Nhập đại nhập tiểu,
Nhậm thuận nhậm nghịch.
Động như vân hạc,
Tĩnh như tường bích.
Kỳ khinh như mao,
Kỳ trọng như thạch.
Sái sái nhi tịnh,
Khoả khoả nhi xích.
Bất khả đạc lượng,
Toàn vô tung tích.
Kim nhật vị quân,
Phân minh phẫu phách.
Dụng của chân tâm
...
Dụng của chân tâm,
Thông minh tịnh mịch.
Không đến không đi,
Không tổn không ích.
Vào nhỏ vào to,
Mặc thuận cùng nghịch.
Động như hạc mây,
Tĩnh như tường vách.
Nhẹ tựa mảy lông,
Nặng như bàn thạch.
Trần trần trụi trụi,
Làu làu trong sạch.
Chẳng thể đo lường,
Tuyệt vô tung tích.
Nay ta vì ngươi,
Tỏ bày rành mạch.
Bản dịch của Phạm Tú Châu[109]

Theo Thánh đăng ngữ lục, một ngày trước khi mất, Trần Thánh Tông đã viết một bài kệ, được Thơ văn Lý-Trần đặt nhan đề là Sinh tử (Sống chết):[7][110]

生死
生如著衫,
死如脫褲。
自古及今,
更無異路。
八字打開分付了,
更無餘事可呈君。
Sinh tử
Sinh như trước sam,
Tử như thoát khố.
Tự cổ cập kim,
Cánh vô dị lộ.
Bát tự đả khai phân phó liễu,
Cánh vô dư sự khả trình quân.
Sống chết
Sống như mặc áo,
Chết tựa trút ra.
Xưa nay chẳng qua,
Một con đường ấy.
Tỏ bày tám chữ, dặn dò xong,
Chẳng còn việc khác để trình ông.
Bản dịch của Phạm Tú Châu[109]

Gia quyến[sửa | sửa mã nguồn]

  1. Nguyên Thánh Thiên Cảm hoàng hậu Trần Thị Thiều (元聖天感皇后陳韶; ? - 1287), con gái thứ năm của An Sinh vương Trần Liễu.[111]
  2. Cung phi Vũ Thị Ngọc Lan [112].
  • Hậu duệ:
    • Hoàng thái tử Trần Khâm (陳仁宗), tức Nhân Tông Duệ Hiếu hoàng đế [仁宗睿孝皇帝], mẹ là Thiên Cảm hoàng hậu.[111]
    • Tả Thiên Đại vương Trần Đức Việp, là một trong những nhân vật cao cấp trong triều đình Đại Việt thời Trần Nhân Tông, Trần Anh Tông. Ông sinh tháng 7 âm lịch năm 1265,[17] được vua cha phong tước Tá Thiên Đại vương vào mùa xuân năm 1278.[113] Tháng 4 âm lịch năm 1287, vua Trần Nhân Tông giao cho Tá Thiên Đại vương quyền tướng quốc sự,[114] đến tháng 3 âm lịch năm 1290 ông được gia phong Nhập nội Kiểm hiệu Thái úy, cùng với Thái sư Chiêu Minh Đại vương Trần Quang Khải nắm giữ việc nước.[115][116] Năm 1302, ông được cháu là Trần Anh Tông phong làm Thống chính thái sư, cùng làm tể tướng với Nhập nội bình chương Trần Quốc Chẩn và Thái úy Quốc công Trần Nhật Duật.[43] Ông mất ngày 1 tháng 1 âm lịch năm 1306 ở tuổi 42.[117]
    • Thiên Thuỵ công chúa (天瑞公主; ? -  16 tháng 12 năm 1308), là con đầu lòng, chị gái Trần Nhân Tông, mất cùng ngày với Nhân Tông (3 tháng 11 âm lịch, 1308). Lấy Hưng Vũ vương Trần Quốc Nghiễn, con trai Hưng Đạo vương Trần Quốc Tuấn. Có thuyết cho rằng công chúa là con của bà phi Ngọc Lan[112].
    • Chiêu Hoa Công chúa, được biết đến qua các tư liệu thần phả và giai thoại, không có trong sử sách chính thống. Lấy An Đức hầu Cao Toàn.[118]
    • Chiêu Chinh Công chúa, cũng như Chiêu Hoa Công chúa, bà không được ghi chép trong sử sách[119]

Nhận định[sửa | sửa mã nguồn]

Đại Việt Sử ký Toàn thư của nhà Hậu Lê ca ngợi Trần Thánh Tông là vị vua "trung hiếu nhân thứ, tôn hiền trọng đạo, cha khai sáng trước, con kế thừa sau, cơ nghiệp nhà Trần được bền vững", tuy nhiên trên quan điểm Nho giáo lại phê phán ông sùng đạo Phật "thì không phải phép trị nước hay của đế vương".[120]

Đại Việt Sử ký Toàn thư có dẫn ra một câu chuyện cho thấy sự hòa ái của hoàng thất nhà Trần thời Trần Thánh Tông: Tĩnh Quốc đại vương Trần Quốc Khang, trên danh nghĩa là con trưởng của Trần Thái Tông, nhưng thực ra là con trai của An Sinh đại vương Trần Liễu cùng Hiển Từ Thuận Thiên hoàng hậu. So với những người con còn lại của Thái Tông, tuy là con trưởng nhưng Quốc Khang học vấn tầm thường, nên không được vua Thánh Tông giữ những chức vụ lớn trong triều đình. Tuy nhiên nhà vua vẫn giữ quan hệ tốt đẹp với anh mình.[30] Có lần ông cùng Quốc Khang chơi đùa trước mặt Thái thượng hoàng. Thượng hoàng mặc áo bông trắng, Quốc Khang múa kiểu người Hồ, Thượng hoàng bèn cởi áo ban cho. Vua Thánh Tông thấy vậy cũng múa kiểu người Hồ để đòi thưởng áo bông. Quốc Khang bèn nói:[121][3]

Quý nhất là ngôi vua, tôi đã không tranh với chú hai rồi. Nay đức chí tôn cho tôi thứ nhỏ mọn này mà chú hai cũng muốn cướp sao?

Thượng hoàng Thái Tông cười nói với Quốc Khang:[121][3]

Vậy ra con coi ngôi vua cũng chỉ như cái áo choàng này thôi à?

Thái Tông khen Quốc Khang, rồi ban áo cho Khang. Trong hoàng gia, cha con, anh em hòa thuận không xảy ra xích mích.[121][3] Vào tháng 9 âm lịch năm 1269, Thánh Tông phong Quốc Khang làm Vọng Giang phiêu kỵ Đô thượng tướng quân.[121] Sau này, mùa xuân năm 1270 (niên hiệu Thiệu Long năm thứ 13), Quốc Khang xây vương phủ hoành tráng tại Diễn Châu, nhà vua bèn cho người đến xem. Hoảng sợ, Quốc Khang đành phải dựng tượng Phật tại nơi này - sau trở thành chùa Thông.[121]

Sử gia Ngô Sĩ Liên khen ngợi công lao của Trần Thánh Tông:[120]

Trong bộ Việt sử tiêu án (do Ngô Thì Sĩ soạn thảo năm 1775) cũng ghi lại một số đánh giá của sử thần:[122]

Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]

Chú giải[sửa | sửa mã nguồn]

• a)^ Trong An Nam truyện, Tống sử có chép về việc vua Tống cho phép Trần Thái Tông nhường ngôi cho thái tử Hoảng (vua Thánh Tông): "Năm thứ 3 (Trần Nhật Cảnh) dâng biểu xin thế tập, vua xuống chiếu, trao Nhật Cảnh làm Kiểm hiệu thái sư An Nam quốc đại vương, thêm thực ấp, trao con trai là Uy Hoảng làm Tĩnh hải quân tiết độ sứ, Quan sát xử trí sứ, Kiểm hiệu thái úy kiêm ngự sử đại phu, Thượng trụ quốc, An Nam quốc vương, Hiệu trung thuận hóa công thần" (trích dẫn trong sách Trần Thái Tông toàn tập - 2004).[35]

• b)^ Một số sử gia hiện đại có bất đồng về việc xác định tên gọi vua Trần trong các sách sử thời Nguyên, Minh, mà cụ thể là Nguyên sử, An Nam chí lược và Kinh thế đại điển tự lục. Sử gia Nhật Bản Yamamoto Tatsuro trong bộ An Nam sử nghiên cứu (1950) kiến giải Quang Bính là một tên gọi khác của vua Trần Thái Tông (ngoài tên Nhật Cảnh); song sử gia Lê Mạnh Thát, tác giả cuốn Trần Thái Tông toàn tập (2004) không đồng tình: theo Lê Mạnh Thát, Quang Bính là tên của Thánh Tông trong các văn thư ngoại giao với Mông Cổ. Xem chi tiết ở mục Chú giải của bài Trần Thái Tông để biết thêm về các lý lẽ của hai sử gia này.[123][124]

• c)^ Theo thuyết của Yamamoto, Trần Nhật Cảnh và Trần Quang Bính là hai tên vua Trần Thái Tông sử dụng trong văn thư ngoại giao, còn tên vua Trần Thánh Tông trong văn kiện ngoại giao là Trần Nhật Huyên.[124] Dựa theo trích dẫn trong An Nam truyện (Nguyên sử): "Năm (Chí Nguyên) năm 14 [1277], Quang Bính chết, người trong nước lập thế tử Nhật Huyên, sai trung thị đại phu Châu Trọng Ngạn, trung lượng đại phu Ngô Đức Thiệu đến chầu...", Yamamoto lập luận rằng cổ sử Việt Nam cũng ghi năm mất của Trần Thái Tông là 1277, cho nên Quang Bính là Trần Thái Tông và Nhật Huyên (con Quang Bính) là Trần Thánh Tông. Thuyết này bị sử gia Lê Mạnh Thát phủ nhận trong tác phẩm Trần Nhân Tông: Con người và tác phẩm (1999): Lê Mạnh Thát cho rằng Nhật Huyên không phải Thánh Tông, vì cũng theo An Nam truyện: " Năm (Chí Nguyên) 15 [1278], tháng sáu ngày Tân Tỵ, vua nước An Nam là Trần Quang Bính sai sứ dâng biểu đến cống" (ý Lê Mạnh Thát là nếu Quang Bính đã chết năm 1277 thì năm 1278 không thể gửi sứ sang cống được); và "Năm (Chí Nguyên) thứ 28 tháng 9 ngày Tân Hợi [1291], vua An Nam là Trần Nhật Huyên sai sứ dâng biểu cống phương vật, vừa để tạ tội không đến chầu" (Lê Mạnh Thát kiến giải rằng, chi tiết này cho thấy Nhật Huyên còn sống sau năm 1290 - năm Trần Thánh Tông mất trong Đại Việt Sử ký Toàn thư).[125] Ngoài ra, Lê Mạnh Thát còn viện dẫn một đoạn trích từ mục Chinh phạt, sách Kinh thế đại điển tự lục thời Nguyên (do Ngu Tập, Triệu Thế Diên trước tác năm 1330-1331) nói về cuộc chiến Nguyên-Việt (1285) rằng "Đường Ngột Đãi đuổi Nhật Huyên và Thượng hoàng đến cửa biển An bang" để khẳng định Nhật Huyên là Trần Nhân Tông. Lê Mạnh Thát cũng khẳng định hành trạng của Trần Nhật Huyên trong Nguyên sử là tương đồng với ghi chép của Toàn thư về Trần Nhân Tông.[125]

Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]

  1. ^ a ă â b c Ngô Sĩ Liên 1993, tr. 175.
  2. ^ Ngô Sĩ Liên 1993, tr. 174-175.
  3. ^ a ă â b Trần Xuân Sinh 2006, tr. 107.
  4. ^ Ngô Sĩ Liên 1993, tr. 176-181.
  5. ^ a ă â b c d đ e ê g h i k l m Trần Trọng Kim 1971, tr. 52.
  6. ^ Trần Trọng Kim 1971, tr. 53-61.
  7. ^ a ă â b Hòa thượng Thích Thanh Từ (phiên dịch) (1999). Thánh Đăng Lục Giảng Giải (PDF). Nhà xuất bản TP. Hồ Chí Minh. Truy cập 15 tháng 12 năm 2016.  các trang 17-22.
  8. ^ a ă â b c Lê Tắc 1961, tr. 105.
  9. ^ Ngô Thì Sĩ 1991, tr. 74.
  10. ^ a ă Quốc sử quán triều Nguyễn 1998, tr. 211.
  11. ^ a ă Ngô Sĩ Liên 1993, tr. 174.
  12. ^ Ngô Sĩ Liên 1993, tr. 181-182.
  13. ^ a ă Phạm Văn Sơn, sách đã dẫn, trang 176
  14. ^ a ă Quốc sử quán triều Nguyễn 1998, tr. 217.
  15. ^ a ă â Ngô Sĩ Liên 1993, tr. 177.
  16. ^ Quốc sử quán triều Nguyễn 1998, tr. 213-214.
  17. ^ a ă â b c Ngô Sĩ Liên 1993, tr. 179.
  18. ^ a ă Quốc sử quán triều Nguyễn 1998, tr. 215.
  19. ^ a ă Phan Huy Chú 2007, tr. 529-531.
  20. ^ a ă â b Ngô Sĩ Liên 1993, tr. 180.
  21. ^ Phan Huy Chú 2007, tr. 554.
  22. ^ a ă Quốc sử quán triều Nguyễn 1998, tr. 216.
  23. ^ Phan Huy Chú 2007, tr. 529.
  24. ^ a ă â b Ngô Sĩ Liên 1993, tr. 182.
  25. ^ a ă Quốc sử quán triều Nguyễn 1998, tr. 220.
  26. ^ a ă Quốc sử quán triều Nguyễn 1998, tr. 212.
  27. ^ Ngô Sĩ Liên 1993, tr. 181.
  28. ^ Quốc sử quán triều Nguyễn 1998, tr. 219.
  29. ^ a ă Quốc sử quán triều Nguyễn 1998, tr. 214.
  30. ^ a ă â Ngô Sĩ Liên 1993, tr. 176.
  31. ^ Quốc sử quán triều Nguyễn 1998, tr. 213.
  32. ^ Ngô Sĩ Liên 1993, tr. 211-212.
  33. ^ Ngô Sĩ Liên 1993, tr. 205.
  34. ^ Trần Xuân Sinh 2006, tr. 128.
  35. ^ a ă Lê Mạnh Thát 2004, tr. 104-105..
  36. ^ Quốc sử quán triều Nguyễn 1998, tr. 211-214.
  37. ^ Lê Tắc 1961, tr. 26-28..
  38. ^ a ă Trần Xuân Sinh 2006, tr. 105.
  39. ^ a ă Nguyễn Thế Long 2005, tr. 30-31..
  40. ^ Ngô Sĩ Liên 1993, tr. 177-183.
  41. ^ a ă Lê Tắc 1961, tr. 92-93..
  42. ^ a ă Ngô Sĩ Liên 1993, tr. 194.
  43. ^ a ă Ngô Sĩ Liên 1993, tr. 216.
  44. ^ Lê Tắc 1961, tr. 19.
  45. ^ a ă Lê Tắc 1961, tr. 18.
  46. ^ a ă â b c d đ e ê g h Phạm Văn Ảnh (2013). “Văn thư ngoại giao thời Trần: Nội dung và nghệ thuật”. Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam. Truy cập 18 tháng 12 năm 2016. 
  47. ^ Lê Tắc 1961, tr. 5.
  48. ^ a ă Lê Tắc 1961, tr. 28.
  49. ^ Lê Tắc 1961, tr. 19-20..
  50. ^ a ă Lê Tắc 1961, tr. 115.
  51. ^ Nguyễn Thế Long 2005, tr. 102.
  52. ^ Lê Tắc 1961, tr. 18-31..
  53. ^ Nguyễn Thế Long 2005, tr. 100.
  54. ^ Nguyễn Lương Bích 2003, tr. 67-69..
  55. ^ Nguyễn Thế Long 2001, tr. 98.
  56. ^ Nguyễn Thế Long 2001, tr. 99-100..
  57. ^ Nguyễn Thế Long 2001, tr. 101.
  58. ^ Ngô Sĩ Liên 1993, tr. 272.
  59. ^ Nguyễn Thế Long 2001, tr. 103.
  60. ^ Ngô Sĩ Liên 1993, tr. 183.
  61. ^ a ă â b c d đ e Lê Mạnh Thát (1999). “Chương II: Tuổi trẻ vua Trần Nhân Tông”. Trần Nhân Tông: Con người và tác phẩm. Nhà xuất bản TP. Hồ Chí Minh. Truy cập 15 tháng 11 năm 2016. 
  62. ^ Ngô Sĩ Liên 1993, tr. 185-186.
  63. ^ Quốc sử quán triều Nguyễn 1998, tr. 222-223.
  64. ^ a ă Ngô Thì Sĩ 1991, tr. 78.
  65. ^ Trần Trọng Kim 1971, tr. 54-55..
  66. ^ Lê Tắc 1961, tr. 28-30.
  67. ^ Trần Trọng Kim 1971, tr. 54-55.
  68. ^ a ă â b c Ngô Sĩ Liên 1993, tr. 188-189.
  69. ^ Quốc sử quán triều Nguyễn 1998, tr. 223-224.
  70. ^ Hà Văn Tấn & Phạm Thị Tâm 1972, tr. 125-127.
  71. ^ Ngô Sĩ Liên 1993, tr. 190-191.
  72. ^ a ă â Hà Văn Tấn & Phạm Thị Tâm 1972, tr. 211-216.
  73. ^ a ă â b c d đ Lê Mạnh Thát (1999). “Chương III: Vua Trần Nhân Tông Và Cuộc Chiến tranh Vệ Quốc Năm 1285.”. Trần Nhân Tông: Con người và tác phẩm. Nhà xuất bản TP. Hồ Chí Minh. Truy cập 4 tháng 12 năm 2016. 
  74. ^ a ă Lê Tắc 1961, tr. 37-38.
  75. ^ Ngô Thì Sĩ 1991, tr. 79-81.
  76. ^ a ă Hà Văn Tấn & Phạm Thị Tâm 1972, tr. 222-228.
  77. ^ Hà Văn Tấn & Phạm Thị Tâm 1972, tr. 227-235.
  78. ^ Ngô Sĩ Liên 1993, tr. 192-193.
  79. ^ a ă Hà Văn Tấn & Phạm Thị Tâm 1972, tr. 239-243.
  80. ^ a ă â Hà Văn Tấn & Phạm Thị Tâm 1972, tr. 245-251.
  81. ^ Trần Xuân Sinh 2006, tr. 191.
  82. ^ a ă â b c Trần Trọng Kim 1971, tr. 58-59.
  83. ^ Hà Thành. “Thăng Long với kế sách “thanh dã” trong chống giặc ngoại xâm”. Tạp chí Quốc phòng Toàn dân. Truy cập 5 tháng 12 năm 2016. 
  84. ^ a ă â Ngô Sĩ Liên 1993, tr. 193-194.
  85. ^ Trần Xuân Sinh 2006, tr. 196.
  86. ^ Hà Văn Tấn & Phạm Thị Tâm 1972, tr. 245.
  87. ^ Hà Văn Tấn & Phạm Thị Tâm 1972, tr. 254-261.
  88. ^ a ă â Trần Trọng Kim 1971, tr. 60-61.
  89. ^ Hà Văn Tấn & Phạm Thị Tâm 1972, tr. 265-269..
  90. ^ a ă Ngô Sĩ Liên 1993, tr. 195-197.
  91. ^ a ă â Ngô Thì Sĩ 1991, tr. 81-82.
  92. ^ a ă â b c Lê Mạnh Thát (1999). “Chương IV: Vua Trần Nhân Tông Và Cuộc Chiến tranh Vệ Quốc Năm 1288.”. Trần Nhân Tông: Con người và tác phẩm. Nhà xuất bản TP. Hồ Chí Minh. Truy cập 18 tháng 11 năm 2016. 
  93. ^ a ă â Hà Văn Tấn & Phạm Thị Tâm 1972, tr. 293-298.
  94. ^ a ă Hà Văn Tấn & Phạm Thị Tâm 1972, tr. 290-291.
  95. ^ Trần Xuân Sinh 2006, tr. 221.
  96. ^ a ă Hà Văn Tấn & Phạm Thị Tâm 1972, tr. 300-304.
  97. ^ Viện lịch sử quân sự Việt Nam 2000, tr. 319-320.
  98. ^ Hà Văn Tấn & Phạm Thị Tâm 1972, tr. 308-310.
  99. ^ Hà Văn Tấn & Phạm Thị Tâm 1972, tr. 316-317.
  100. ^ Ngô Sĩ Liên 1993, tr. 198.
  101. ^ Hà Văn Tấn & Phạm Thị Tâm 1972, tr. 318-323.
  102. ^ a ă â b c Ngô Sĩ Liên 1993, tr. 199-200.
  103. ^ Ngô Thì Sĩ 1991, tr. 84.
  104. ^ Trần Xuân Sinh 2006, tr. 244.
  105. ^ Trần Trọng Kim 1971, tr. 200.
  106. ^ Nhiều tác giả 1999, tr. 399-415..
  107. ^ Ngô Sĩ Liên 1993, tr. 201-202.
  108. ^ Theo Phạm Tú Châu, mục từ "Trần Hoảng" trong Từ điển văn học (bộ mới. Nhà xuất bản Thế giới, 2004, tr. 1785) và Trần Văn Giáp, Tìm hiểu kho sách Hán Nôm (Nhà xuất bản Khoa học xã hội, 2003, tr. 847).
  109. ^ a ă â b Nhiều tác giả 1999, tr. 399-416..
  110. ^ a ă Nguyễn Thế Đăng (2014). “Trần Thánh Tông - Một ngôi sao sáng của Thiền học đời Trần”. Thư viện Hoa Sen. Truy cập 18 tháng 12 năm 2016. 
  111. ^ a ă “Vì sao Trần Liễu hận vua Trần Thái Tông đến chết”. Câu lạc bộ Hùng Sử Việt. Truy cập ngày 10 tháng 11 năm 2017. 
  112. ^ a ă Nguyễn Thông - Trần Kim Anh (2013). “Chuyện tình bi thảm ít người biết của một vị công chúa thời Trần”. Báo Một Thế giới. Truy cập 17 tháng 12 năm 2016. 
  113. ^ Ngô Sĩ Liên 1993, tr. 185.
  114. ^ Ngô Sĩ Liên 1993, tr. 196.
  115. ^ Ngô Sĩ Liên 1993, tr. 201.
  116. ^ Trần Nghĩa (1972). “Một bức “ký họa” về xã hội nước ta thời Trần – Bài thơ “An Nam tức sự” của Trần Phu”. Tạp chí Văn học (1): 115. 
  117. ^ Ngô Sĩ Liên 1993, tr. 218.
  118. ^ Nguyễn Văn Tân 2002, tr. 58.
  119. ^ “Lễ hội kỷ niệm 755 ngày sinh công chúa Chiêu Chinh đời Trần”. Báo Hải Phòng. 6 tháng 3 năm 2013. 
  120. ^ a ă Trần Xuân Sinh 2006, tr. 107-108.
  121. ^ a ă â b c Ngô Sĩ Liên 1993, tr. 180-181.
  122. ^ a ă Ngô Thì Sĩ 1991, tr. 75.
  123. ^ Lê Mạnh Thát 2004, tr. 100-110..
  124. ^ a ă Thạc sĩ Phạm Văn Ánh (2014). “Khảo biện văn thư ngoại giao của Trần Nhân Tông”. Giác Ngộ Online. Truy cập 25 tháng 3 năm 2017. 
  125. ^ a ă Lê Mạnh Thát 1999, chương I: "Vấn đề sử liệu"

Đọc thêm[sửa | sửa mã nguồn]