Vệ Tử Phu

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Buớc tưới chuyển hướng Bước tới tìm kiếm
Vệ Tư hậu
衛思后
Hán Vũ Đế Hoàng hậu
Hoàng hậu nhà Hán
Tại vị 128 TCN91 TCN
Tiền vị Hiếu Vũ Trần hoàng hậu
Kế vị Hiếu Chiêu Thượng Quan hoàng hậu
Thông tin chung
Phối ngẫu Hán Vũ Đế
Hậu duệ Lệ thái tử Lưu Cứ
Vệ Trường công chúa
Thạch Ấp công chúa
Chư Ấp công chúa
Thụy hiệu Tư Hoàng hậu (思皇后)
Thân mẫu Vệ Ẩu
Sinh ?
Mất 91 TCN
Trường An

Hiếu Vũ Tư hoàng hậu (chữ Hán: 孝武思皇后; ? - 91 TCN) hay Vệ Tư hậu (衛思后), thường biết đến tên gọi Vệ Tử Phu (衛子夫), là Hoàng hậu thứ hai của Hán Vũ Đế Lưu Triệt, hoàng đế thứ 7 nhà Tây Hán. Bà nổi tiếng là một hiền hậu, rất được Hán Vũ Đế sủng ái vì sự hiền đức và sinh nhiều con cho ông nhất.

Bà là sinh mẫu của Lệ thái tử Lưu Cứ, tỷ tỷ của Đại tướng quân Vệ Thanh, dì mẫu của danh tướng Hoắc Khứ Bệnh và tằng tổ mẫu của Hán Tuyên Đế Lưu Tuân. Hoàng hậu và cả gia tộc họ Vệ nhận được vô vàn vinh sủng, đạt tới đỉnh cao quyền lực và vinh hoa phú quý, nhưng cuối cùng phải chịu kết thúc bi thảm.

Bà là hoàng hậu tại vị với thời gian dài nhất lịch sử nhà Hán là 38 năm, đồng thời dài thứ nhì lịch sử Trung Quốc chỉ sau 42 năm tại vị của Hiếu Đoan Hiển hoàng hậu thời Minh Thần Tông. Bà cũng là hoàng hậu đầu tiên trong lịch sử có thụy hiệu riêng biệt, mở đầu cho việc Hoàng hậu sở hữu thụy hiệu riêng, không còn phụ thuộc hoàn toàn vào thụy hiệu của chồng.

Thân thế[sửa | sửa mã nguồn]

Hoàng hậu là người huyện Hà Đông, quận Bình Dương (nay là Lâm Phần, tỉnh Sơn Tây)[1]. Sử sách không ghi rõ tên thật, chỉ ghi biểu tự Tử Phu (子夫) nên người đời thường hay nhắc bà là Vệ Tử Phu (衛子夫).

Khác với nhiều hoàng hậu thời Hán, Vệ Tử Phu xuất thân hàn vi, gia môn phức tạp. Mẹ của bà là Vệ Ẩu (衛媼), còn cha bà là Cấp sự Trịnh Quý (鄭季)[2][3]. Vệ Ẩu nguyên là thiếp thất của Bình Dương hầu Tào Thọ (曹時), chú dượng của Hán Vũ Đế[4] nhưng họ không có con chung. Vệ Ẩu hồi trẻ có nhan sắc, trước khi thành thân với Tào Thọ đã có tư tình với một nam nhân, sinh 2 con trai và 2 con gái[3]. Sau khi kết hôn với Tào Thọ, Vệ Ẩu lại tư thông với Cấp sự Trịnh Quý (鄭季) và sinh thêm 1 trai 1 gái, người con gái đó chính là Vệ Tử Phu[3].

Tính chung, Vệ Ẩu ngoại tình và sinh được 6 người con, 3 trai 3 gái đều lấy họ mẹ. Trong đó, 3 con trai là Vệ Trường Quân (卫长君), Vệ Thanh, Vệ Bộ (卫步), Vệ Quảng (卫广); 3 con gái là Vệ Quân Nhụ (衛君孺), Vệ Thiếu Nhi (衛少兒) và Vệ Tử Phu[3]. Trưởng tỷ của Vệ Tử Phu là Vệ Quân Nhụ được gả cho tướng người HồCông Tôn Hạ (公孙贺). Nhị tỷ là Vệ Thiếu nhi tư thông với Hoắc Trọng Nhụ (霍仲孺), sinh ra Hoắc Khứ Bệnh, sau đó sống chung chạ nhưng không kết hôn với Trần Chưởng, cháu chắt của thừa tướng Trần Bình.

Về sau, Tào Thọ thành thân với Công chúa Dương Tín, hoàng tỷ của Hán Vũ Đế, gọi là Bình Dương Công chúa (平阳公主). Vệ Tử Phu tiếp tục sống và học ca múa tại Bình Dương phủ. Tương truyền bà nhan sắc mỹ miều như mẹ, nổi tiếng với mái tóc đen dài và mượt.

Nhập cung[sửa | sửa mã nguồn]

Được sủng hạnh[sửa | sửa mã nguồn]

Hán Vũ Đế đăng cơ một thời gian, Hoàng hậu Trần Kiều mất đi ân sủng vì không sinh được con[5]. Năm Kiến Nguyên thứ 2 (139 TCN), Vũ Đế đi tuần du Bá Thượng, ghé sang phủ Công chúa Bình Dương. Tại đây Vệ Tử Phu gặp gỡ vị hoàng đế trẻ tuổi.

Công chúa sai các mỹ nhân trong phủ ra đón nhưng Vũ Đế không để mắt đến ai. Sau đó Công chúa bày yến, sai Vệ Tử Phu ca múa rót rượu. Tài nghệ múa hát và sắc đẹp của bà khiến Vũ Đế say mê không rời mắt. Ông giả vờ đi thay áo rời tiệc, Công chúa hiểu ý, giục Tử Phu theo hầu. Bà được Vũ Đế sủng hạnh ngay tại phòng thay đồ[6][7]. Ngày hôm sau, Vũ Đế cao hứng ban thưởng Công chúa 1,000 cân vàng rồi mang Tử Phu về cung[8].

Khi nhập cung, Vệ Tử Phu bị Trần Hoàng hậu đố kị, đày làm cung nữ. Vũ Đế sủng ái bà, song Trần Kiều là cháu gái được Đậu Thái hoàng Thái hậu thương yêu nhất, lại là con gái Quán Đào Công chúa, cô mẫu của Vũ Đế, người từng giúp ông được vua cha Hán Cảnh Đế lập làm Thái tử[9]. Vũ Đế mới lên ngôi, còn chịu ảnh hưởng ngoại thích nên không tiện cãi[10]. Tử Phu phải làm việc quần quật suốt một năm đầu và không được Vũ Đế chiêu hạnh[11][12][13].

Năm Kiến Nguyên thứ 3 (138 TCN), Vũ Đế sai viên hoạn quan chọn ra các cung nữ lớn tuổi để cho xuất cung về quê. Tử Phu nghĩ mình không còn cơ hội hầu hạ Hoàng đế nên cũng xin viên hoạn quan cho tên vào danh sách rời cung. Trước khi cung nữ xuất cung, viên hoạn quan đưa họ đến cho Vũ Đế xem mặt lần cuối. Trông thấy Vũ Đế, Tử Phu bật khóc[12][14].

Vũ Đế nhớ lại người đẹp mình đã gặp và sủng ái tại Bình Dương phủ, lệnh cho giữ lại rồi dắt tay đưa bà đưa về cung. Từ đó, vinh sủng của Vệ Tử Phu và gia tộc chính thức bắt đầu.

Đắc sủng Hậu cung[sửa | sửa mã nguồn]

Vũ Đế sắc phong Vệ Tử Phu làm Vệ Cơ (衛姬), từ đó độc sủng khiến Trần Hoàng hậu ghen tức. Quán Đào sợ Vệ Cơ tranh sủng với con nên lập mưu trừ khử. Vũ Đế tuyển đệ đệ của Vệ Cơ là Vệ Thanh vào cung làm việc ở Kiến Chương điện, Quán Đào nhân cơ hội bắt nhốt Vệ Thanh vào ngục, chuẩn bị xử tử. May có người bạn là Công Tôn Ngao (公孙敖) và các tráng sĩ xông vào cứu, Vệ Thanh mới thoát chết[15][16].

Vệ Cơ bất mãn việc làm của mẹ con Trần Kiều nên khóc lóc xin Vũ Đế cho Vệ Thanh một chức quan. Vũ Đế chiều ý Vệ Cơ, bèn triệu Vệ Thanh vào, thấy người cao lớn, giỏi võ nghệ nên cho làm Kiến cung Tổng quản, hàm thị trung. Không lâu sau, Vệ Thanh được phong làm Xa kỵ Tướng quân. Vệ Thanh sau đó trở thành danh tướng nhà Hán, nhiều lần cầm quân đánh bại Hung Nô, bảo vệ biên giới phía bắc Trung Quốc. Vì vậy Vệ Thanh cùng 3 người con là Vệ Kháng (衛伉), Vệ Bất Nghi (衛不疑) và Vệ Đăng (衛登) đều lần lượt được phong Hầu tước.

Được Vũ Đế yêu mến gần gũi, Vệ Cơ mang thai, lần lượt sinh 3 công chúa là Vệ Trường công chúa, Dương Thạch công chúaChư Ấp công chúa[17]. Lúc này trong cung chưa có phi tần nào sinh con nên bà được tấn phong Phu nhân (夫人), địa vị chỉ dưới Hoàng hậu. Trong thời gian này, sử sách liên tiếp ghi lại rằng Vệ thị đại hạnh (衛氏大幸) hay hữu sủng (有宠) để mô tả sự sủng ái của Hán Vũ Đế đối với Vệ Tử Phu.

Lên ngôi Hoàng hậu[sửa | sửa mã nguồn]

Vệ Tử Phu liên tục sinh con, Trần hoàng hậu tìm đủ loại thuốc trợ thai, tốn 9000 lượng bạc nhưng vô ích. Năm Nguyên Quang thứ 5 (130 TCN), Trần Kiều triệu Sở Phục vào cung, dùng thuật Vu cổ (巫蛊) mê hoặc Vũ Đế, đồng thời hãm hại Vệ phu nhân. Vũ Đế nghe người trong cung tố giác, vô cùng tức giận, mệnh Ngự sử đại phu Trương Âu (张欧) phụ trách vụ án, cùng Hầu ngự sử Trương Canh (张汤) vạch trần Hoàng hậu cùng Vu nữ Sở Phục lập từ đường, ếm bùa chú, mưu hại hoàng thất. Tháng 7 năm đó, Trần Kiều bị khép tội đại nghịch bất đạo và bị phế, lui đến Trường Môn cung[18][19][20].

Năm Nguyên Sóc nguyên niên (128 TCN), mùa xuân, Vệ phu nhân sinh hạ Hoàng trưởng tử Lưu Cứ, con trai đầu tiên của Vũ Đế khiến ông rất vui mừng, sai Đông Phương Sóc làm Hoàng thái tử sinh phú (皇太子生赋) cùng Lập Hoàng tử môi chúc (立皇子禖祝)[21][22][23]. Vì cảm tạ trời xanh ban cho đệ nhất hoàng tử, Vũ Đế bèn xây dựng linh đường tôn thờ thần sinh nở Cú Mang (句芒) thời thượng cổ. Hoàng tử được đặt tên là Lưu Cứ[24].

Khi đó, Trung đại phu Chủ Phụ Yển (主父偃) dâng tấu xin lập Vệ phu nhân làm tân hậu. Hán Vũ Đế chuẩn tấu, lấy ngày 1 tháng 3 (âm lịch) cùng năm đó sách lập Vệ Tử Phu làm Hoàng hậu[25]. Chiếu rằng:

Đương thời Vệ hoàng hậu nhận được vô vàn sủng ái của Hán Vũ Đế, và cũng từ đây đã thành lệ cho các thời đại sau rằng hễ tiến hành đại lễ lập Hoàng hậu thì sẽ miễn xá thiên hạ[28]. Năm Nguyên Thú nguyên niên (122 TCN), Lưu Cứ được 7 tuổi, Hán Vũ Đế chính thức làm đại lễ tấn phong làm Hoàng thái tử[29].

Do Vệ Tử Phu làm Hoàng hậu, nhà họ ngoại cũng vì thế vinh sủng nhất đời. Ngoài Vệ Thanh, Vệ Hoàng hậu có người anh khác là Vệ Trường Quân cũng được Hán Vũ Đế cất nhắc trọng dụng. Người con trai của chị ruột Vệ hoàng hậu là Hoắc Khứ Bệnh cũng làm tướng nhà Hán, nhiều lần cùng Vệ Thanh ra trận đánh Hung Nô lập được công lao, được phong chức Phiêu kỵ tướng quânHầu tước[30]. Nhà họ Vệ lúc đó rất vinh hiển, có năm người được phong Hầu, vì vậy đương thời có câu đồng dao[31]:

Bình Dương công chúa góa chồng, muốn được tái giá. Có người khuyên công chúa chọn Vệ Thanh nhưng công chúa ngần ngại vì Vệ Thanh xuất thân là Thị vệ trong phủ, bèn hỏi ý kiến Vệ hoàng hậu. Vệ hoàng hậu rất vui mừng, muốn gia đình mình và hoàng tộc ngày càng thân thiết[31] nên nói lại với Hán Vũ Đế. Vũ Đế lập tức tán thành, hạ chiếu cho Vệ Thanh kết duyên với công chúa[33].

Nhiều năm sau, Vệ Hoàng hậu tuổi cao nhan sắc suy giảm, Hán Vũ Đế bắt đầu sủng ái các phi tần khác như Vương phu nhân, Lý phu nhânCâu Dặc phu nhân[34][35]. Dù vậy, bên ngoài Vệ Thanh cùng Hoắc Khứ Bệnh liên tiếp lập công nên Vệ Tử Phu vẫn có vinh hiển danh gia để dựa vào[36]. Bên cạnh đó, mỗi khi tuần du bên ngoài, Hán Vũ Đế thường giao mọi việc của Thiếu phủ (少府) trong nội đình cho Vệ Hoàng hậu quản lý, đến khi quay về thì Hoàng hậu chỉ cần đem những việc quan trọng bẩm báo. Hoàng đế chưa hề nghi kỵ những việc do Hoàng hậu xử lý, thậm chí cho phép ra chỉ không cần tấu lại. Có thể thấy vai trò của Vệ Hoàng hậu trong việc quản lý nội đình khá cao, cũng như tình cảm Đế-Hậu rất đỗi tốt đẹp[37].

Cái chết[sửa | sửa mã nguồn]

Vu cổ họa khởi[sửa | sửa mã nguồn]

Khi về già, Hán Vũ Đế tuổi cao, sa vào hưởng lạc, xây cất nhiều cung điện và tin vào chuyện mê tín. Giữa lúc đó, trong triều nảy sinh mâu thuẫn giữa Vũ Đế và Thái tử, cũng như việc ngoại thích Vệ thị quá mạnh đã khiến rất nhiều thế lực thù địch hợp sức tiêu diệt, đầu tiên phải kể đến dòng họ Công Tôn thị, hậu duệ của chị ruột Vệ Hoàng hậu.

Công Tôn Kính Thanh (公孙敬声), là con trai của Thừa tướng Công Tôn Hạ (公孙贺) và chị ruột của Hoàng hậu là Vệ Quân Nhụ. Kính Thanh do ỷ mình là cháu gọi Hoàng hậu bằng dì, hành sự kiêu xa không tuân thủ pháp kỷ, ỷ vào chức quyền Thái bộc (太仆) có địa vị cao, lạm dùng quân lương đáng tiền hơn 1900 vạn tiền. Sự tình bại lộ, bị bắt hạ ngục. Lúc này, Hán Vũ Đế hạ chiếu bắt giữa người Dương Lăng là Chu An Thế (朱安世), chậm chạp không thể quy án, Công Tôn Hạ liền nhân đó xin Hoàng đế xá tội cho con trai, được y chuẩn. Tuy nhiên, về sau Chu An Thế đột nhiên bị bắt, hắn tố cáo Công Tôn Kính Thanh cùng Dương Thạch công chúa liên quan đến vụ án yểm bùa vu cổ trù Thiên tử[38]. Sau khi Hoàng đế biết được, cực kì phẫn nộ, bèn sai diều tra trên dưới nhà Công Tôn Hạ.

Năm Chinh Hòa thứ 2 (92 TCN), mùa xuân, bắt giữ Thừa tướng Công Tôn Hạ, sau đó liệt kê toàn bộ tội danh tàn hại nước nhà, dung túng môn khách của nhà Công Tôn[39], cha con Công Tôn Hạ đều chết trong ngục. Lúc này, thế lực của Thái tử Lưu Cứ bị mất đi đáng kể trong triều đình, nhưng quan trọng hơn liên tiếp những thiên tai, đại nạn xảy ra ngay trong năm đó càng khiến những lời dị nghị không thể dập tắt[40][41]. Tháng 4, mùa hè năm đó, Chư Ấp công chúa cùng Dương Thạch công chúa do liên lụy vụ án vu cổ mà đều bị xử tử. Con trai của Vệ Thanh là Vệ Kháng, cùng con trai của Vệ Trưởng công chúaTào Tông đều khép tội xử tử liên đới[42].

Giang Sung lúc này chủ trương trong vụ án Vu cổ, nên đắc tội với Thái tử, thấy Vũ Đế đã cao tuổi, sợ Thái tử lên ngôi thì khó toàn mạng, bèn bí mật tố cáo với Vũ Đế rằng có người mong Hoàng đế chết sớm, dùng thuật vu cổ để niệm chú nguyền rủa. Vũ Đế tin lời Giang Sung, bèn cho làm sứ giả, giao cho quyền xét xử các sai lầm của hoàng thân quốc thích[43][44][44][45]. Vụ án này đã giết đến hơn vạn người.

Cùng quẫn tự sát[sửa | sửa mã nguồn]

Hán Vũ Đế tuổi già, càng thêm tin tưởng việc Vu cổ. Giang Sung nhân đó nói việc Vu cổ hoành hành trong cung đến nỗi Thiên tử mắc bệnh lâu mà không giảm. Do đó, hán Vũ Đế cho Giang Sung lục soát cung đình, điều tra sự việc Vu cổ trong cung, đến tận Tiêu Phòng điện của Vệ Hoàng hậu, nhưng trước mắt vẫn chưa thu được gì[46][47].

Năm Chinh Hòa thứ 2 (92 TCN), tháng 7, Giang Sung đến rà soát Đông Cung, hắn thông đồng với Án Đạo hầu Hàn Thuyết (韩说), Ngự sử Chương Cống (章赣) cùng Hoàng môn Tô Văn (苏文) đã phát hiện hình nhân gỗ bên dưới thềm Đông Cung[48][49].

Thái tử Lưu Cứ đích thân đến Cam Tuyền cung (甘泉宮) giải trình, nhưng không gặp được Hoàng đế do đám người Giang Sung ngăn cản[50]. Sợ Giang Sung hại mẹ con mình, Thái tử bèn hỏi kế Thiếu phó Thạch Đức (石德)[51]. Theo lời Thạch Đức, Thái tử vội vã chạy tới Vị Ương cung cầu cứu Vệ Hoàng hậu điều ngự mã và xạ sĩ của Hoàng hậu tới[43].

Ngày 9 tháng 7 năm đó, Thái tử Lưu Cứ tập hợp quân sĩ, bèn giả lệnh phụ hoàng bắt bè đảng Giang Sung giết chết, rồi mang quân chiếm cứ các vị trí trọng yếu trong kinh thành Trường An, đánh phá kho vũ khí ở cung Trường Lạc[43][52]. Kinh thành hoảng loạn.

Người cùng phe cánh của Giang Sung là Tô Văn chạy thoát, tới Cam Tuyền cung báo cho Vũ Đế rằng Thái tử dấy quân khởi loạn[43]. Vũ Đế đang dưỡng bệnh, nghe tin bèn sai thừa tướng Lưu Khuất Mạo đem quân bắt Thái tử. Hai bên đánh nhau tại Trường An 5 ngày liền. Cuối cùng Thái tử Lưu Cứ bị thua, phải chạy trốn khỏi kinh thành Trường An. Thiếu phó Thạch Đức cũng bị giết[53].

Thái tử Lưu Cứ bị phát hiện trốn trong nhà dân ở Văn Hương, bị Vũ Đế mang quân vây bắt, phải tự vẫn, hai vị hoàng tôn là con của thái tử điện hạ (cháu nội của Vệ Tử Phu) cũng bị giết[43]. Hàng ngàn người khác bị liên lụy trong vụ án được sử gọi là Loạn Vu cổ, đều bị xử tử. Sau khi Thái tử chết, Vũ Đế sai 2 đại thần đến tịch thu phụng ấn của Hoàng hậu. Vệ Tử Phu không có cách nào để giải thích nên đã tự sát[54].

Gia tộc họ Vệ một thời lừng lẫy bị diệt vong. Thi hài Vệ Tử Phu chỉ được an táng một cách vội vã với một áo quan nhỏ tại Đồng Bách (桐柏), bên vệ đường phía đông cạnh đại lộ bên ngoài Phúc Áng Môn (覆盎門, đông nam Trường An)[55].

Thụy hiệu[sửa | sửa mã nguồn]

Một năm sau, Hán Vũ Đế điều tra ra những chuyện yểm bùa hầu hết là do Giang Sung bịa đặt, nên dù Giang Sung đã chết vẫn bắt giết cả nhà Giang Sung.

Vũ Đế rất ân hận, truy tặng Thái tử Lưu Cứ là Lệ thái tử (戾太子), cho xây Tư Tử cung (思子宮) (nghĩa là nhớ con) và Quy Lai Vọng Tư Đài (歸來望思台) để tưởng nhớ[56]. Vệ hoàng hậu và Sử Lương Đệ được đưa về an táng ở phía nam Trường An[57].

Hoàng hậu Vệ Tử Phu nhập cung năm 139 TCN, được lập lên ngôi hoàng hậu năm 128 TCN, bị phế và tự sát năm 91 TCN. Bà là hoàng hậu tại ngôi lâu nhất lịch sử nhà Hán suốt 38 năm (128 TCN-91 TCN)[54][58].

Khoảng 18 năm sau khi Vệ Tử Phu tự sát, hoàng tằng tôn của bà là Lưu Tuân lên ngôi hoàng đế, tức Hán Tuyên Đế. Tuyên Đế đã khôi phục lại danh dự cho gia tộc họ Vệ và minh oan hoàng hậu Vệ Tử Phu. Ông cho xây dựng lại lăng tẩm tằng tổ mẫu của mình thật to lớn, quy mô hơn để xứng đáng với địa vị Nhất quốc chi mẫu của Vệ hoàng hậu gồm 1000 nhân công. Truy phong thụy hiệu một chữ (思), gọi là Vệ Tư hậu (衛思后) hay Hiếu Vũ Tư hoàng hậu (孝武思皇后). Mặc dù nỗ lực tìm kiếm nhưng thi hài của Vệ Tử Phu vẫn mất tích, không tìm thấy.

Gia tộc[sửa | sửa mã nguồn]

Trong văn hóa đại chúng[sửa | sửa mã nguồn]

Năm Phim truyền hình Diễn viên
2001 Đại Hán thiên tử Vương Linh
2003 Đại Hán thiên tử 2 Hán Vũ hùng phong》 Ninh Tĩnh
2004 Hán Vũ đại đế Lâm Tĩnh
2005 Đại Hán thiên tử 3 Thiết huyết hàn thanh》 Như Bình
2010 Mỹ nhân tâm kế Trương Mông (khách mời)
2014 Đại Hán hiền hậu Vệ Tử Phu Vương Lạc Đan
2014 Phong trung kỳ duyên Trương Khả Di
2016 Đại mạc phiếu kị— Hoắc Khứ Bệnh Trần Tử Hàm

Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]

Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]

  • Sử ký Tư Mã Thiên
  • Hán thư, quyển 6, 63, 97 thượng
  • Tư trị thông giám, quyển 17, 18, 22.
  • Bước thịnh suy của các triều đại phong kiến Trung Quốc, tập 1, Cát Kiếm Hùng chủ biên (2006), Nhà xuất bản Văn hoá thông tin
  • Các hoàng đế Trung Hoa, Đặng Huy Phúc (2001), Nhà xuất bản Hà Nội
  • Chính sử Trung Quốc qua các triều đại, Thương Thánh (2011), Nhà xuất bản Văn hóa thông tin
  • Những người đàn bà của hoàng đế, Hướng Tư (2003), Nhà xuất bản Văn hóa thông tin
  • 365 truyện cổ sử chọn lọc Trung Quốc, tập 3, Chu Mục, Trần Thâm chủ biên (2003), Nhà xuất bản Thanh niên

Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]

  1. ^ 司马迁《史记·外戚世家》载:“卫皇后字子夫,生微矣。盖其家号曰卫氏,子夫为平阳主讴者。”
  2. ^ 颜师古《汉书注》载:媪者,后年老之号,非当时所呼也。卫者,举其夫家姓也。
  3. ^ a ă â b Hướng Tư, sách đã dẫn, tr 142
  4. ^ 司马迁《史记·卫将军骠骑列传》载:“其父郑季,为吏,给事平阳侯家,与侯妾卫媪通。”
  5. ^ 《史记 淮南衡山列传第五十八》及建元二年,淮南王入朝。素善武安侯,武安侯时为太尉,乃逆王霸上,与王语曰:“方今上无太子,大王亲高皇帝孙,行仁义,天下莫不闻。即宫车一日晏驾,非大王当谁立者!”
  6. ^ 《汉书·外戚传》:“帝祓霸上,还过平阳主。主见所偫美人,帝不说。既饮,讴者进,帝独说子夫。”
  7. ^ 颜师古《汉书注》载:轩谓轩车,即今车之施幰者。
  8. ^ 司马迁《史记 外戚世家》载:是日,武帝起更衣,子夫侍尚衣轩中,得幸。上还坐,驩甚。赐平阳主金千斤。主因奏子夫奉送入宫。子夫上车,平阳主拊其背曰:“行矣,彊饭,勉之!即贵,无相忘。”
  9. ^ 《史记 淮南衡山列传第五十八》及建元二年,淮南王入朝。素善武安侯,武安侯时为太尉,乃逆王霸上,与王语曰:“方今上无太子,大王亲高皇帝孙,行仁义,天下莫不闻。即宫车一日晏驾,非大王当谁立者!”
  10. ^ 《史记 淮南衡山列传第五十八》及建元二年,淮南王入朝。素善武安侯,武安侯时为太尉,乃逆王霸上,与王语曰:“方今上无太子,大王亲高皇帝孙,行仁义,天下莫不闻。即宫车一日晏驾,非大王当谁立者!”
  11. ^ Chu Mục, Trần Thâm, sách đã dẫn, tr 298
  12. ^ a ă Hướng Tư, sách đã dẫn, tr 143
  13. ^ 司马迁《史记·外戚世家》载:“入宫岁馀,竟不复幸。”
  14. ^ 班固《汉书 景帝纪》载:甲子,帝崩于未央宫。遗诏赐诸侯王、列侯马二驷,吏二千石黄金二斤,吏民户百钱。出宫人归其家,复终身。
  15. ^ 司马迁《史记·外戚世家》载:“初,上为太子时,娶长公主女为妃。立为帝,妃立为皇后,姓陈氏,无子。上之得为嗣,大长公主有力焉,以故陈皇后骄贵。闻卫子夫大幸,恚,几死者数矣。上愈怒。陈皇后挟妇人媚道,其事颇觉,於是废陈皇后,而立卫子夫为皇后。”
  16. ^ 司马迁《史记·卫将军骠骑列传》载:“皇后,堂邑大长公主女也,无子,妒。大长公主闻卫子夫幸,有身,妒之,乃使人捕青。青时给事建章,未知名。大长公主执囚青,欲杀之。其友骑郎公孙敖与壮士往篡取之,以故得不死。”
  17. ^ 司马迁《史记·外戚世家》载:“入宫岁馀,竟不复幸。武帝择宫人不中用者,斥出归之。卫子夫得见,涕泣请出。上怜之,复幸,遂有身,尊宠日隆。”
  18. ^ 班固《汉书·外戚传》载:“后又挟妇人媚道,颇觉。元光五年,上遂穷治之,女子楚服等坐为皇后巫蛊祠祭祝诅,大逆无道,相连及诛者三百余人,楚服枭首于市。使有司赐皇后策曰:“皇后失序,惑于巫祝,不可以承天命。其上玺绶,罢退居长门宫。”
  19. ^ 班固《汉书·张汤传》载:“武安侯为丞相,征汤为史,荐补侍御史。治陈皇后巫蛊狱,深竟党与,上以为能,迁太史大夫。”
  20. ^ 班固《汉书·武帝纪》载:“五年春正月,河间王德薨。 夏,发巴、蜀治南夷道。又发卒万人治雁门阻险。 秋七月,大风拔木。 乙巳,皇后陈氏废。捕为巫蛊者,皆枭首。 ”
  21. ^ 班固《汉书·贾邹枚路传》载:“武帝春秋二十九乃得皇子,群臣喜,故皋与东方朔作《皇太子生赋》及《立皇子禖祝》,受诏所为,皆不从故事,重皇子也。 ”
  22. ^ Chu Mục, Trần Thâm, sách đã dẫn, tr 299
  23. ^ Hướng Tư, sách đã dẫn, tr 140
  24. ^ 班固《汉书·武五子传》载:“戾太子据,元狩元年立为皇太子,年七岁矣。初,上年二十九乃得太子,甚喜,为立禖,使东方朔、枚皋作禖祝。少壮,诏受《公羊春秋》,又从瑕丘江公受《谷梁》。及冠就宫,上为立博望苑,使通宾客,从其所好,故多以异端进者。”
  25. ^ 司马迁《史记·平津主父列传》载:“尊立卫皇后,及发燕王定国阴事,盖偃有功焉。”
  26. ^ 班固《汉书·武帝纪》载:“春三月甲子,立皇后卫氏。诏曰:“朕闻天地不变,不成施化;阴阳不变,物不畅茂。《易》曰‘通其变,使民不倦’。《诗》云‘九变复贯,知言之选’。朕嘉唐、虞而乐殷、周,据旧以鉴新。其赦天下,与民更始。诸逋贷及辞讼在孝景后三年以前,皆勿听治。”
  27. ^ 荀悦《前汉纪·前汉孝武皇帝纪三卷》载:“春三月甲子。立皇后卫氏。赦天下。”
  28. ^ 《汉官六种》载:立皇后、太子,大赦天下,赐天下男子爵,女子牛酒缯帛,夫增秩。
  29. ^ 班固《汉书·武帝纪》载:“孝武皇帝,景帝中子也,母曰王美人。年四岁立为胶东王。七岁为皇太子,母为皇后。”
  30. ^ 班固《汉书·叙传第七十下》载:“长平桓桓,上将之元,薄伐猃允,恢我朔边,戎车七征,冲輣闲闲,合围单于,北登阗颜。票骑冠军,猋勇纷纭,长驱六举,电击雷震,饮马翰海,封狼居山,西规大河,列郡祁连。述《卫青霍去病传》第二十五。 ”
  31. ^ a ă Chu Mục, Trần Thâm, sách đã dẫn, tr 300
  32. ^ 司马迁《史记·外戚世家》载:“卫子夫立为皇后,后弟卫青字仲卿,以大将军封为长平侯。四子,长子伉为侯世子,侯世子常侍中,贵幸。其三弟皆封为侯,各千三百户,一曰阴安侯,一二曰发干侯,三曰宜春侯,贵震天下。天下歌之曰:“生男无喜,生女无怒,独不见卫子夫霸天下!”
  33. ^ 司马贞《史记索隐·卫将军骠骑列传》载:“君子豹变,贵贱何常。青本奴虏,忽升戎行。姊配皇极,身尚平阳。宠荣斯僭,取乱彝章。嫖姚继踵,再静边方。”
  34. ^ Cát Kiếm Hùng, sách đã dẫn, tr 515
  35. ^ 司马迁《史记·卫将军骠骑列传》载:“大将军既还,赐千金。是时王夫人方幸於上,甯乘说大将军曰:“将军所以功未甚多,身食万户,三子皆为侯者,徒以皇后故也。今王夫人幸而宗族未富贵,原将军奉所赐千金为王夫人亲寿。”大将军乃以五百金为寿。天子闻之,问大将军,大将军以实言,上乃拜甯乘为东海都尉。”
  36. ^ 司马迁《史记·汲郑列传》载:“大将军青既益尊,姊为皇后,然黯与亢礼。人或说黯曰:“自天子欲群臣下大将军,大将军尊重益贵,君不可以不拜。”黯曰:“夫以大将军有揖客,反不重邪?”大将军闻,愈贤黯,数请问国家朝廷所疑,遇黯过於平生。”
  37. ^ 司马光《资治通鉴卷第二十二》:“上每行幸,常以后事付太子,宫内付皇后;有所平决,还,白其最,上亦无异,有时不省也。”
  38. ^ 班固《汉书》载:“贺子敬声,代贺为太仆,父子并居公卿位。敬声以皇后姊子,骄奢不奉法,征和中擅用北军钱千九百万,发觉,下狱。是时,诏捕阳陵朱安世不能得,上求之急,贺自请逐捕安世以赎敬声罪。上许之。后果得安世。安世者,京师大侠也,闻贺欲以赎子,笑曰:“丞相祸及宗矣。南山之行不足受我辞,斜谷之木不足为我械。”安世遂从狱中上书,告敬声与阳石公主私通,及使人巫祭祠诅上,且上甘泉当驰道埋偶人,祝诅有恶言。下有司案验贺,穷治所犯,遂父子死狱中,家族。 ”
  39. ^ 班固《汉书》载:“征和二年春,制诏御史:“故丞相贺倚旧故乘高势而为邪,兴美田以利子弟宾客,不顾元元,无益边谷,货赂上流,朕忍之久矣。终不自革,乃以边为援,使内郡自省作车,又令耕者自转,以困农烦扰畜者,重马伤枆,武备衰减;下吏妄赋,百姓流亡;又诈为诏书,以奸传朱安世。”
  40. ^ 班固《汉书·五行志》载:“征和二年春,涿郡铁官铸铁,铁销,皆飞上去,此火为变使之然也。其三月,涿郡太守刘屈釐为丞相。后月,巫蛊事兴”
  41. ^ 司马光《资治通鉴·卷二十二》载:“夏,四月,大风,发屋折木。  闰月,诸邑公主、阳石公主及皇后弟子长平侯伉皆坐巫蛊诛。”
  42. ^ 班固《汉书·五行志》载:“后月,巫蛊事兴,帝女诸邑公主、阳石公主、丞相公孙贺、子太仆敬声、平阳侯曹宗等皆下狱死。”
  43. ^ a ă â b c Hướng Tư, sách đã dẫn, tr 147
  44. ^ a ă Cát Kiếm Hùng, sách đã dẫn, tr 517
  45. ^ Hướng Tư, sách đã dẫn, tr 146
  46. ^ 班固《汉书 武五子传》载:充典治巫蛊,既知上意,白言宫中有蛊气,入宫至省中,坏御座掘地。
  47. ^ 班固《汉书·蒯伍江息夫传》载:“是时,上春秋高,疑左右皆为蛊祝诅,有与亡,莫敢讼其冤者。充既知上意,因言宫中有蛊气,先治后宫希幸夫人,以次及皇后,遂掘蛊于太子宫,得桐木人。太子惧,不能自明,收充,自临斩之。”
  48. ^ 班固《汉书·蒯伍江息夫传》载:“是时,上春秋高,疑左右皆为蛊祝诅,有与亡,莫敢讼其冤者。充既知上意,因言宫中有蛊气,先治后宫希幸夫人,以次及皇后,遂掘蛊于太子宫,得桐木人。太子惧,不能自明,收充,自临斩之。”
  49. ^ 班固《汉书 武五子传》载:上使按道侯韩说、御史章赣、黄门苏文等助充。充遂至太子宫掘蛊,得桐木人。
  50. ^ 班固《汉书·武五子传》载:“充遂至太子宫掘蛊,得桐木人。时上疾,辟暑甘泉宫,独皇后、太子在。”
  51. ^ 班固《汉书·武五子传》载:太子召问少傅石德,德惧为师傅并诛,因谓太子曰:“前丞相父子、两公主及卫氏皆坐此,今巫与使者掘地得征验,不知巫置之邪,将实有也,无以自明,可矫以节收捕充等系狱,穷治其奸诈。且上疾在甘泉,皇后及家吏请问皆不报,上存亡未可知,而奸臣如此,太子将不念秦扶苏事耶?”太子急,然德言。
  52. ^ 班固《汉书·武五子传》载:“征和二年七月壬午,乃使客为使者收捕充等。按道侯说疑使者有诈,不肯受诏,客格杀说。御史章赣被创突亡。自归甘泉。太子使舍人无且持节夜入未央宫殿长秋门,因长御倚华具白皇后,发中厩车载射士,出武库兵,发长乐宫卫,告令百官日江充反。乃斩充以徇,炙胡巫上林中。 ”
  53. ^ Đặng Huy Phúc, sách đã dẫn, tr 65-66
  54. ^ a ă Chu Mục, Trần Thâm, sách đã dẫn, tr 301
  55. ^ 班固《汉书·外戚传上》载:“黄门苏文、姚定汉舆置公车令空舍,盛以小棺,瘗之城南桐柏。卫氏悉灭。”
  56. ^ Đặng Huy Phúc, sách đã dẫn, tr 66
  57. ^ Lỗi chú thích: Thẻ <ref> sai; không có nội dung trong thẻ ref có tên zh.wikipedia.org
  58. ^ Hướng Tư, sách đã dẫn, tr 145