Wikipedia:Làm cho các bài chuyên môn dễ hiểu

Các bài viết Wikipedia cần phải biên tập để phù hợp với nhiều đối tượng độc giả nhất có thể.

Wikipedia là một bách khoa toàn thư mở, phục vụ đông đảo độc giả với nhiều xuất thân, sở thích và mục tiêu khác nhau. Ngay cả những bài viết về các chủ đề mang tính chuyên môn cao cũng không chỉ được đọc bởi các chuyên gia, mà còn thu hút sinh viên và những người không chuyên tò mò tìm đến. Chính vì vậy, ngoài việc đảm bảo thông tin chính xác và đầy đủ, người viết cần trình bày nội dung sao cho dễ hiểu và dễ đọc, đặc biệt là đối với những độc giả chưa có nhiều kiến thức nền về chủ đề. Quan trọng nhất là phần mở đầu ở mỗi bài viết cần phải được viết bằng văn phong đơn giản rõ ràng, vì đây là điểm khởi đầu giúp người đọc tiếp thu chủ đề từ những thông tin phổ quát và dễ hiểu trước, rồi mới dẫn dắt họ đi vào những nội dung chuyên sâu sau.

Bài viết trên Wikipedia nên sử dụng văn phong bách khoa, khác với văn phong chuyên môn thường thấy trong các tài liệu học thuật dành cho những người chuyên. Nội dung cần được trình bày một cách rõ ràng, dễ hiểu nhưng vẫn phải đảm bảo tính chính xác, tránh viết đơn giản đến mức làm sai lệch bản chất vấn đề hoặc sử dụng lối diễn đạt "nói dối con nít để giáo dục" (lies-to-children). Tuy nhiên, bài viết cần hạn chế tối đa việc dùng các thuật ngữ chuyên ngành chưa được giải thích rõ ràng và không nên mặc định rằng người đọc nào cũng có sẵn kiến thức nền về chủ đề. Ngoài ra, bài viết nên cố gắng giải thích các khái niệm trực tiếp trong chính bài viết đó, thay vì phụ thuộc quá nhiều vào các liên kết đến bài viết khác để làm rõ.

Độc giả

Xem thêm: Wikipedia:Viết tốt hơn § Độc giả

Wikipedia phục vụ rất đa dạng độc giả, có thể được phân loại theo ba tiêu chí chính:

• Mức độ quen thuộc với chủ đề:
  • Người đọc phổ thông: Không có nền tảng chuyên sâu trong đề tài, phần lớn không quen thuộc và đôi khi còn không chắc chắn mình đang tìm kiếm điều gì ở đề tài.
  • Người đọc có hiểu biết: Có trình độ nhất định trong đề tài, nhưng muốn tìm hiểu thêm.
  • Người đọc chuyên gia: Đã quen thuộc với đề tài nhưng cần tra cứu để mở rộng thông tin, ôn lại kiến thức hoặc tò mò cách Wikipedia bao quát đề tài đó.
• Khả năng đọc hiểu: Độc giả có thể có trình độ đọc hiểu rất khác nhau từ trẻ em bập bẹ học chữ, học sinh phổ thông cho đến người trưởng thành, người cao tuổi đã giảm sút khả năng đọc hiểu.
• Động lực tìm hiểu: Mỗi người tìm đến bài viết với những lý do khác nhau như tra cứu nhanh, học tập, nghiên cứu hoặc đơn giản là vì tò mò.

Một độc giả có trình độ học vấn cao, kiến thức sâu rộng và động lực tìm hiểu lớn có thể dễ dàng đọc hết một bài viết chọn lọc dài lên đến 12.000 từ tiếng Việt. Trong khi đó, một độc giả khác có thể gặp khó khăn ngay từ phần mở đầu hoặc chỉ có thể tiếp thu bài viết qua hình ảnh minh họa. Bài viết tốt là bài viết có khả năng lôi cuốn và giúp cho nhiều nhóm độc giả tìm hiểu được càng nhiều càng tốt trong giới hạn khả năng đọc hiểu và mức độ quan tâm của họ. Ngược lại, một bài viết có thể gây thất vọng nếu nội dung của nó vượt quá khả năng tiếp thu của người đọc (như mặc định người đọc đã quen thuộc với chủ đề) hoặc chỉ trình bày ở mức độ quá sơ sài và thiếu toàn diện.

Dù bất kỳ ai thuộc nhóm độc giả nào cũng có thể tình cờ đọc một bài viết (ví dụ, thông qua chức năng Đặc biệt:Ngẫu nhiên). Trên thực tế, một số chủ đề lại chỉ thu hút một lượng độc giả hạn chế. Những chủ đề đòi hỏi nhiều năm đào tạo chuyên môn thường chỉ được những người am hiểu tương ứng hứng thú đọc và đánh giá nội dung, chẳng hạn như toán cao cấp, luật chuyên ngành hoặc kỹ thuật công nghiệp. Tuy nhiên, vẫn có nhiều chủ đề dù thuộc lĩnh vực học thuật nâng cao nhưng lại thu hút được sự quan tâm rộng rãi, điển hình bài viết về Mặt Trời không chỉ dành cho riêng các nhà thiên văn học và bệnh Alzheimer cũng không chỉ dành cho riêng các bác sĩ chuyên ngành.

Hầu hết bài viết trên Wikipedia từ không chuyên đến chuyên môn đều có thể được biên tập hay "viết lại" sao cho dễ hiểu đối với độc giả phổ thông, những người có trình độ và động lực tìm hiểu ở mức độ trung bình. Tuy nhiên, chúng ta cần nhận thức rằng một số chủ đề vốn dĩ đã phức tạp và yêu cầu nền tảng kiến thức chuyên sâu, chỉ có được qua đào tạo hoặc nghiên cứu chuyên ngành nhiều năm. Do đó, không thể kỳ vọng tất cả các bài viết về những chủ đề này sẽ dễ hiểu đối với mọi người. Mặc dù vậy, ta vẫn nên cố gắng làm cho bài viết dễ hiểu nhất có thể, đặc biệt là phần mở đầu, để thu hút và hỗ trợ nhiều độc giả nhất.

Hạ văn phong xuống một bậc theo trình độ đào tạo

Một kỹ thuật đơn giản giúp bài viết dễ hiểu hơn là điều chỉnh trình độ viết sao cho phù hợp với cấp bậc đào tạo của độc giả. Cách làm này là xác định chủ đề của bài viết thường dành cho đối tượng ở trình độ đào tạo nào (ví dụ: trung học cơ sở, trung học phổ thông, đại học, hay sau đại học), rồi viết lại sao cho phù hợp với đối tượng ở cấp bậc đào tạo thấp hơn một bậc. Chẳng hạn, một bài viết dành cho sinh viên đại học có thể được sửa lại để dễ tiếp thu với học sinh trung học phổ thông, hoặc một bài viết dành cho người học thạc sĩ có thể được viết lại để phù hợp với sinh viên đại học. Tuy nhiên, phần mở đầu bài viết cần phải đơn giản và dễ hiểu nhất, còn phương pháp "hạ cấp bậc" thì mới áp dụng cho toàn bộ phân nội dung bài để tăng tính dễ hiểu. Kỹ thuật này giúp bài viết trở thành một nguồn thông tin cơ bản, giúp độc giả hiểu rõ hơn trước khi tiếp cận các nguồn tài liệu chuyên sâu hơn.

Nội dung chuyên môn

Wikipedia luôn nỗ lực trở thành một nguồn tài liệu tham khảo uy tín và một số bài viết trên Wikipedia đòi hỏi phải có những chủ đề chuyên môn cao. Mục tiêu là giúp độc giả ít hiểu biết có thể tiếp cận và hiểu rõ hơn về thông tin chuyên môn mà không làm mất đi giá trị của nó đối với các chuyên gia.

Việc làm cho bài viết dễ hiểu không nhất thiết phải loại bỏ các chi tiết chuyên môn. Ví dụ, một bài viết bách khoa toàn thư về một hợp chất hóa học sẽ cần điểm qua các đặc tính của hợp chất đó, ngay cả khi một số đặc tính có thể còn mơ hồ đối với độc giả phổ thông. Thường thì việc tóm tắt các chi tiết chuyên môn có thể giúp nâng cao khả năng tiếp nhận và hiểu biết cho cả độc giả phổ thông lẫn chuyên gia, chẳng hạn như quá trình chứng minh toán học phức tạp có thể khó hiểu nhưng một đoạn tóm tắt ngắn gọn có thể truyền tải thông tin cần thiết cho độc giả phổ thông mà vẫn giữ được tính hữu ích đối với các chuyên gia.

Tránh văn phong quá chuyên môn

• Thận trọng khi sử dụng thuật ngữ chuyên ngành và từ viết tắt: Mỗi khi đưa vào một thuật ngữ mới hoặc từ viết tắt lần đầu, bạn nên giải thích rõ ràng ý nghĩa. Sau đó, bạn có thể tiếp tục lặp lại mà không cần giải thích nữa.
• Tránh dùng quá nhiều thuật ngữ chuyên môn: Nếu có thể, hãy chọn các thuật ngữ phổ biến thay vì dùng thuật ngữ chuyên môn, miễn là vẫn giữ được độ chính xác.
• Cân nhắc sử dụng các câu giải thích đơn giản: Khi giải thích một vấn đề phức tạp, hãy bắt đầu bằng những câu mở đầu như "Nhìn chung..." hoặc "Ngoại lệ là...", để người đọc biết rằng đó là lời giải thích đơn giản và có thể có những chi tiết phức tạp hơn sau đó. Tiếp đến, bạn có thể bổ sung thêm thông tin cụ thể hoặc đưa ra các định nghĩa rõ ràng hơn để làm cho bài viết chính xác và đầy đủ.
• Sử dụng dấu đầu dòng khi cần thiết: Dấu đầu dòng có thể giúp bài viết dễ đọc hơn bằng cách chia nhỏ các luận điểm chính, nhưng cần tránh viết đoạn văn quá dài bằng dấu đầu dòng.
• Câu và đoạn văn ngắn gọn: Nếu bạn viết câu quá dài có thể làm giảm khả năng đọc hiểu. Do vậy, hãy cố gắng giữ độ dài câu dưới 12 từ. Tuy nhiên, cũng cần tránh sử dụng quá nhiều câu quá ngắn liên tiếp, khiến văn phong bài viết trở nên máy móc. Hãy thay đổi độ dài câu để giữ cho bài viết sinh động. Tương tự, tách các đoạn văn dài thành đoạn văn ngắn hơn.
• Sử dụng ngôn ngữ giao tiếp thông thường: Khi viết, hãy cố gắng dùng ngôn ngữ dễ hiểu, gần gũi và tự nhiên với người Việt, giống như cách bạn giao tiếp tiếng Việt trong cuộc sống hàng ngày. Người đọc khi đó sẽ cảm thấy thoải mái và dễ đón nhận nội dung hơn.

Cấu trúc bài viết

Phần mở đầu

Xem thêm thông tin: Wikipedia:Cẩm nang biên soạn/Phần mở đầu

Phần mở đầu của bài viết là nơi quan trọng để giúp độc giả dễ dàng nắm bắt nội dung, biết bài viết sẽ nói về gì và liệu họ có đang đọc đúng bài viết mình cần hay không, ngay cả khi họ chưa biết rõ về chủ đề. Đặc biệt, những người chỉ muốn tìm kiếm một tóm tắt hoặc định nghĩa chung có thể chỉ cần dừng lại ở phần mở đầu. Một phần mở đầu rõ ràng sẽ khuyến khích họ tiếp tục đọc toàn bộ bài viết. Do đó, phần mở đầu nên cung cấp một cái nhìn tổng quan dễ hiểu về chủ đề. Mặc dù phần này cần đề cập đến những khía cạnh chính của bài viết nhưng để giúp độc giả dễ hiểu hơn, bạn có thể chỉ cần tóm tắt chủ đề một cách ngắn gọn và chuyển các chi tiết chuyên môn vào phần thân bài. Phần mở đầu cần giới thiệu cho độc giả biết lĩnh vực nghiên cứu của bài viết, vai trò của chủ đề trong lĩnh vực đó, mục đích (nếu có) của bài viết và những kiến thức cơ bản mà độc giả cần hiểu trước khi tiếp tục đọc tiếp sang phần thân bài.

Nói chung, phần mở đầu không nên giả định rằng độc giả đã biết tất tần tật về chủ đề. Thuật ngữ trong phần mở đầu cần phải dễ hiểu và quen thuộc với đa số người đọc, nhưng vẫn đủ để tóm tắt đầy đủ bài viết. Đồng thời, tránh việc phụ thuộc vào các liên kết ngoài để giải thích chi tiết – những liên kết này chỉ nên dùng để bổ sung, không phải yếu tố bắt buộc để hiểu được nội dung. Trong các bài viết chuyên sâu, đôi khi bạn có thể giả định rằng độc giả đã có kiến thức cơ bản nhất định, nhưng vẫn nên liên kết đến bài viết nền tảng để họ dễ dàng nắm bắt và hiểu rõ hơn. Phần mở đầu của một bài viết chọn lọc thường có khoảng 20 liên kết đến các bài viết khác và có độ dài trung bình khoảng 450 từ tiếng Việt.

Đưa nội dung quan trọng và dễ hiểu lên trước

Tốt nhất nên để các nội dung mang tính chuyên môn ở phía sau, bởi người đọc sẽ tự động dừng lại khi thấy nội dung khó hiểu và không phải là điều họ quan tâm. Những thông tin quan trọng và dễ hiểu mà người đọc cần nắm bắt phải được trình bày trước. Mỗi đề mục trong bài viết cần bắt đầu bằng thông tin có mức độ chuyên môn tương đương để nếu một đoạn dễ hiểu ở phần đầu bài viết dẫn dắt người đọc đến một đề mục ở giữa bài viết, thì phần nội dung đầu của đề mục đó cũng phải dễ hiểu. Hơn nữa, các đề mục có mức độ chuyên môn cao có thể trở nên dễ hiểu hơn cho nhiều người đọc nếu tóm tắt ý chính ngay từ đoạn đầu, trước khi đi vào chi tiết.

Cần tránh giải thích vòng vo kiểu đã định nghĩa A bằng B rồi lại tiếp tục định nghĩa B bằng A. Khi đã chắc chắn rằng thuật ngữ chuyên môn đã định nghĩa rõ ràng ngay từ lần đầu, bạn có thể tiếp tục sử dụng mà không cần phải giải thích nữa.

Giải thích khái niệm

Dưới đây là một số cách để giải thích khái niệm chuyên môn từ mức độ trung bình đến cao:

Cho ví dụ

Nhiều bài viết chuyên môn có thể sẽ trở nên khó hiểu vì chúng quá trừu tượng, thậm chí với cả độc giả chuyên môn trong lĩnh vực. Một ví dụ cụ thể có thể giúp người đọc dễ dàng hình dung và hiểu rõ nội dung hơn. Đôi khi, một ví dụ trái ngược cũng có thể làm rõ ý tưởng hiệu quả. Trong bài Động từ tiếng Anh, các ví dụ có thể dùng để giải thích rõ hơn ý nghĩa bài viết như sau:

Trong tiếng Anh, động từ là từ dùng để chỉ hành động (bring, read, walk, run, learn), biểu thị một sự việc xảy ra, (happen, become) hay một trạng thái (be, exist, stand).

Những ví dụ vẫn cần phải kèm theo nguồn dẫn để tránh đăng nghiên cứu chưa công bố.

Suy luận

Hãy sử dụng suy luận để giải thích một chủ đề theo cách dễ hiểu và quen thuộc với người đọc, giúp người đọc từ không hiểu chuyển sang hiểu rõ vấn đề. Không suy luận quá sâu xa. Vì Wikipedia không phải là sách giáo khoa nên các suy luận nên được viết theo văn phong bách khoa và cần có nguồn tham khảo đáng tin cậy. Các giải thích dài dòng mà không kèm theo nguồn cụ thể có thể bị coi là đăng nghiên cứu chưa công bố hoặc tổng hợp nguồn.

Giải thích công thức bằng tiếng Việt

Ngay cả đối với các chuyên gia, các công thức cần phải việc giải thích bằng tiếng Việt lý do tại sao lại có những đặc điểm hoặc được viết như vậy. Giải thích "ý nghĩa" công thức giúp người đọc dễ hiểu và theo dõi hơn. Ít nhất, bạn cần đảm bảo rằng tất cả các biến trong công thức đều được định nghĩa trong bài viết, hoặc có liên kết đến các bài viết giải thích chúng.

Đừng đơn giản hóa vấn đề quá mức

Không nên đơn giản hóa nội dung một cách quá mức chỉ để làm cho nó dễ hiểu hơn. Các bài viết bách khoa toàn thư không nên viết theo văn phong kiểu "nói dối con nít để giáo dục", nghĩa là tạo cho người đọc cảm giác rằng họ đã hiểu vấn đề, trong khi thực tế họ vẫn chưa thực sự hiểu hoặc hiểu sai theo hướng khác.

Nếu tìm thấy một bài viết quá chuyên môn

Nếu bạn nhận thấy một bài viết vẫn chưa đủ dễ hiểu thì hãy thêm bản mẫu {{Chuyên môn}} vào đầu bài. Cùng với đó, để lại lời giải thích trên trang thảo luận về lý do bài viết quá khó hiểu hoặc đưa ra đề xuất cải thiện. Nếu bản mẫu được thêm vào mà không có lời giải thích có thể sẽ bị biên tập viên khác phớt lờ hoặc xóa đi. Danh sách các bài viết quá chuyên môn có thể xem tại Thể loại:Bài viết Wikipedia bàn quá sâu về chuyên môn. Đối với những câu tuyên bố trong bài quá chuyên môn, sử dụng bản mẫu {{Chuyên môn trong hàng}}. Thẻ này chỉ nên dùng cho những bài viết mà bạn nghĩ người khác có thể được cải thiện nếu làm theo các hướng dẫn trên.

Sử dụng hình ảnh

Xem thêm thông tin: Wikipedia:Đồ thị và biểu đồ

Hình ảnh giúp người đọc tiếp thu thông tin hiệu quả hơn và truyền đạt các khái niệm chuyên môn rõ ràng ngắn gọn hơn. Sơ đồ, biểu đồ cần được mô tả rõ ràng và phải liên quan đến văn bản hoặc phương trình. Khi viết chú thích cho hình ảnh, hãy nhớ rằng người đọc có thể nhìn vào hình ảnh và chú thích trước khi đọc phần văn bản xung quanh. Một số bản mẫu có thể hữu ích:

• {{Bản đồ định vị}}: để đánh dấu vị trí cụ thể lên bản đồ/hình ảnh.
• {{Chồng lên}}: để chồng lên một hình ảnh không có đường viền, chẳng hạn như sơ đồ mở.

Các bài viết "Giới thiệu về..."

Đối với những chủ đề mang tính chuyên môn nhưng vẫn thu hút sự quan tâm của độc giả không chuyên, một giải pháp là tạo bài viết giới thiệu riêng như Giới thiệu về virus. Danh sách các bài viết "Giới thiệu về..." có thể được tìm thấy trong Thể loại:Bài viết giới thiệu, còn danh sách các bài viết chính có phần giới thiệu riêng sẽ nằm trong Thể loại:Bài viết có phần giới thiệu riêng.

Để đảm bảo tuân thủ chính sách WP:KHONG và hướng dẫn CNBS:MODAU và quy định phân nhánh nội dung của Wikipedia, số lượng bài viết giới thiệu riêng cần được hạn chế. Trước khi tạo bài viết mới, bạn hãy tự hỏi:

• Liệu bài viết có thể được trình bày dễ hiểu mà không cần tạo bài viết giới thiệu riêng không?
• Với mức độ quan tâm chung về chủ đề, liệu một phần giới thiệu ngắn gọn có đủ không?

Nếu câu trả lời là "không" thì bạn có thể bắt đầu viết một bài "Giới thiệu về...".

Xem thêm

• Wikipedia:Cẩm nang biên soạn/Khả năng tiếp cận
• Wikipedia:Viết tốt hơn
• Wikipedia:Nhiều thứ cho nhiều người
• Bản mẫu:Chuyên môn