Wikipedia:Thông tin kiểm chứng được
Trang này giải thích một quy định chính thức của Wikipedia tiếng Việt. Nó được đa số các thành viên chấp nhận và được xem là chuẩn mực mà tất cả các thành viên nên tuân thủ. Xin đừng sửa đổi trang này trừ khi sửa đổi của bạn đã được sự đồng thuận. Nếu bạn muốn đề nghị những sửa đổi hoặc hoài nghi về quy định nào đó, xin hãy sử dụng trang thảo luận. |
| Tóm tắt trang này: Wikipedia là bách khoa toàn thư tổng hợp kiến thức. Do đó, mọi nội dung trong bài đều phải dựa trên nguồn tham khảo đáng tin cậy, đã xuất bản. Người đọc có thể kiểm chứng và xác nhận không có hiện tượng bịa đặt, thêu dệt thông tin. Các trích dẫn và thông tin gây tranh cãi bắt buộc phải ghi nguồn cụ thể ngay bên cạnh. |
| Quy định cốt lõi về nội dung |
|---|
| Quy định khác về nội dung |
Tại Wikipedia tiếng Việt, thông tin kiểm chứng được hay "nói có sách, mách có chứng" là quy định mà mọi thông tin trong tất cả các bài bách khoa đều phải có nguồn tham khảo đáng tin cậy để mọi người kiểm chứng. Wikipedia chỉ phản ánh đúng kiến thức từ các nguồn, chứ không phản ánh suy nghĩ, kiến thức, trải nghiệm cá nhân của người viết, cũng không phản ánh những ý tưởng hay thông tin chưa được xuất bản. Bạn có thể dám chắc thông tin nào đó là đúng. Tuy nhiên, thông tin đó cần phải có nguồn hợp lệ đáng tin cậy thì bạn mới được phép đưa lên bài viết Wikipedia.[a] Nếu các nguồn mâu thuẫn nhau, hãy đứng ở góc độ trung lập và trình bày quan điểm của các nguồn với tỷ lệ tương ứng.
Tất cả nội dung trong bài viết Wikipedia đều phải kiểm chứng được. Toàn bộ trích dẫn nguyên văn hay bất cứ nội dung nào có khả năng bị nghi ngờ tính kiểm chứng đều phải có chú thích nguồn gốc ngay bên cạnh trực tiếp kiểm chứng[b] cho nội dung đó. Nếu không, nội dung đó có thể bị xóa. Đặc biệt, mọi thông tin gây tranh cãi về người đang sống nhưng không nguồn hoặc nguồn yếu càng bắt buộc phải xóa ngay lập tức. Trang Wikipedia:Chú thích nguồn gốc sẽ hướng dẫn bạn cách viết chú thích nguồn.
Quy định này, "không đăng nghiên cứu chưa công bố" và "thái độ trung lập" là các nguyên tắc nền tảng đồng thời là quy định cốt lõi về nội dung của Wikipedia. Cả ba luôn bổ trợ lẫn nhau nhằm xác định loại nội dung và tiêu chuẩn chất lượng được phép đưa vào bài viết trên Wikipedia. Do đó, các thành viên không nên áp dụng từng quy định một cách biệt lập, cũng như không thể bỏ qua bất kỳ quy định nào khi đánh giá nội dung. Để tham gia Wikipedia hiệu quả, người đóng góp bắt buộc phải nắm vững cả ba quy định này. Không những thế, các bài viết cũng phải tuân thủ quy định về bản quyền.
Nghĩa vụ dẫn chứng
Mọi thông tin trong bài bách khoa cần có nguồn đáng tin cậy để người đọc có thể kiểm chứng. Dẫn chứng là nghĩa vụ của người muốn thêm nội dung vào bài hoặc phục hồi nội dung đã bị xóa. Để dẫn chứng, hãy đặt nguồn ở cuối thông tin và nguồn phải trực tiếp kiểm chứng[b] cho nội dung muốn đưa vào.[c]
Nguồn phải phản ánh đúng các thông tin trong bài. Bạn hãy ghi nguồn đầy đủ, chi tiết nhất có thể, ghi tất cả các thông tin xuất bản bạn biết, chẳng hạn nếu là web thì cần ghi địa chỉ url, họ tên tác giả, tiêu đề. Nếu là sách/tạp chí thì cần có mã số định danh ISBN/doi, số trang (hoặc có thể là đề mục, chương...), xem hướng dẫn cụ thể tại Wikipedia:Chú thích nguồn gốc.
Thông tin nào mà không có nguồn đáng tin cậy trực tiếp kiểm chứng[b] đều có thể bị xóa và sẽ không được phục hồi cho tới khi được kiểm chứng.
Quyết định có nên xóa hay không sẽ dựa trên giá trị của thông tin và trạng thái tổng thể của bài viết. Cân nhắc gắn bản mẫu {{cần chú thích}} vào đuôi để thông báo cho người đọc biết nội dung đó bị thiếu nguồn kiểm chứng, cần bổ sung hoặc xóa nội dung thiếu nguồn đó đi.[d] Hãy giải thích đó là vì không thể có nguồn hợp lệ, không phải chỉ vì thiếu nguồn.[e] Nếu bạn thấy mình có thể tìm được nguồn cho thông tin đó, bạn nên tự tìm và kẹp nguồn rồi hẵng gắn bản mẫu hay xóa ra khỏi bài.
Tuyệt đối không đăng tải bất kỳ thông tin nào thiếu nguồn hoặc dùng nguồn yếu vào bài viết nếu có nguy cơ làm tổn hại danh dự, uy tín của người đang sống hay các tổ chức đang tồn tại, cũng như không chuyển nội dung đó sang trang thảo luận theo quy định về tiểu sử người đang sống. Quy định này cũng áp dụng cho một số hội nhóm và tổ chức.
Nguồn đáng tin cậy

Thế nào là nguồn đáng tin cậy
Nguồn trên Wikipedia thường là một đoạn văn bản cụ thể (chẳng hạn như bài báo ngắn hoặc một trang sách). Khi thảo luận về nguồn (như đánh giá mức độ phù hợp hay độ tin cậy), các thành viên thường dựa trên một hoặc nhiều yếu tố liên quan:
- Bản thân tác phẩm (bài báo, cuốn sách) và những thể loại tác phẩm tương tự như vậy ("Cáo phó có thể là nguồn tiểu sử hữu ích", "Nguồn mới hơn thì tốt hơn nguồn cũ").
- Người tạo ra tác phẩm (tác giả, nhà báo: "Chúng ta biết gì về uy tín của nguồn tin đó?") và những người có chuyên môn hoặc vai trò tương đương ("Nhà nghiên cứu y học là nguồn thông tin đáng tin cậy hơn nhà báo viết tuyên bố về y tế").
- Ấn phẩm chứa tác phẩm đó (báo chí, tạp chí, tạp chí học thuật: "Nguồn đó đề cập đến lĩnh vực nghệ thuật.") và ấn phẩm cùng loại ("Báo chí không phải là nguồn đáng tin cậy cho các tuyên bố y tế").
- Nhà xuất bản hoặc đơn vị phát hành tác phẩm (ví dụ, Random House, Đại học Cambridge, Bộ Khoa học và Công nghệ Việt Nam: "Nguồn đó xuất bản các tài liệu tham khảo.") và các nhà xuất bản nội dung cùng thể loại tương tự ("Nhà xuất bản chuyên về ấn phẩm học thuật là nguồn tài liệu tham khảo tốt").
Bất kỳ yếu tố nào trong bốn yếu tố trên đều có thể ảnh hưởng đến độ tin cậy của nguồn.
Bài bách khoa cần dựa trên các nguồn đáng tin cậy, độc lập, đã xuất bản, có quy trình kiểm tra thông tin chặt chẽ trước khi công bố. Wikipedia sử dụng nguồn đã xuất bản, tức là nguồn đã được công khai cho công chúng dưới một hình thức cụ thể.[f] Nội dung chưa xuất bản thì không được coi là đáng tin cậy và không hợp lệ.
Cần chọn nguồn phù hợp để kiểm chứng trực tiếp cho nội dung đưa vào bài. Ví dụ: đối với thông tin sức khỏe, tạp chí chuyên ngành và sách chuyên khảo luôn được ưu tiên hơn báo mạng. Mức độ phù hợp của một nguồn phụ thuộc vào ngữ cảnh cụ thể, và người viết cần đặc biệt cẩn trọng khi dẫn nguồn cho các chủ đề y học cũng như thông tin về người đang sống.
Đối với các chủ đề lịch sử, y học và khoa học, nguồn có giá trị cao nhất là ấn phẩm học thuật và công trình nghiên cứu chính thống, uy tín, đã trải qua quy trình bình duyệt.
Ngoài ra, người viết có thể tham khảo nguồn từ các tổ chức uy tín trong xã hội (không phải tổ chức tự xuất bản, có quan điểm cực đoan hay cổ súy ngụy khoa học), kể cả ấn phẩm phi học thuật. Một số nguồn hợp lệ khác gồm có:
- Giáo trình đại học
- Sách do các nhà xuất bản uy tín phát hành
- Tạp chí học thuật và tạp chí phổ thông chất lượng cao
- Báo chí chính thống, có uy tín
Nguyên tắc cốt lõi: Nguồn chất lượng cao luôn có quy trình chuyên nghiệp để kiểm duyệt dữ liệu, thẩm định chứng cứ, phân tích lập luận và rà soát pháp lý. Nguồn càng trải qua nhiều khâu bình duyệt và kiểm chứng từ nhiều người thì độ tin cậy càng cao.
Blog trên báo chí và tạp chí
Các tờ báo, tạp chí, các cơ quan thông tấn báo chí có các chuyên mục tương tác, nội dung ít trang trọng hơn so với các bài báo chính thống gọi là blog hoặc mục Góc nhìn… Chỉ có thể dùng nội dung này làm nguồn nếu người viết là nhà báo/nhà văn chuyên nghiệp, nhưng vẫn cần thận trọng vì loại bài này không phải tuân thủ các tiêu chuẩn khắt khe dành cho các bài báo truyền thống, cũng không trải qua quy trình biên tập phức tạp và được xác minh thông tin chính xác.[g] Nếu đó là bài đăng quan điểm của chuyên gia, hãy đề thẳng tên tác giả, ví dụ: "theo [nhà báo] Nguyễn Văn A, ..."
Đừng bao giờ sử dụng bình luận của độc giả làm nguồn cho bài viết bách khoa. Khác với blog báo chí, blog cá nhân hoặc nhóm không phải là nguồn hợp lệ và sẽ được giải thích trong mục § Nguồn tự xuất bản bên dưới.
Hướng dẫn về nguồn đáng tin cậy
Wikipedia:Nguồn đáng tin cậy sẽ giải thích chi tiết hơn về các loại nguồn khác nhau. Ngoài ra Wikipedia tiếng Việt cũng tổng hợp một danh sách nguồn tiếng Việt đáng tin cậy tại Wikipedia:Danh sách nguồn đáng tin cậy/Tiếng Việt (lưu ý rằng đây chưa phải là danh sách đầy đủ). Do quy định luôn có hiệu lực cao hơn hướng dẫn nên nếu chẳng may quy định này mâu thuẫn với hướng dẫn thì quy định này sẽ được ưu tiên.
Nguồn không đáng tin cậy
Nguồn đáng nghi
Nguồn đáng nghi là nguồn không đáp ứng tiêu chuẩn về quy trình kiểm tra dữ kiện, không kiểm chứng kỹ lưỡng thông tin trước khi xuất bản, không có ban biên tập hoặc không tuân thủ quy trình biên tập chặt chẽ, có xung đột lợi ích rõ ràng.
Đây thường là các trang web, ấn phẩm được nhiều nguồn khác xem là có quan điểm cực đoan, có thiên hướng quảng cáo, tuyên truyền định hướng người đọc, viết bài từ tin đồn, tin giả vô căn cứ và quan điểm cá nhân. Chỉ sử dụng loại này làm nguồn cho các thông tin chính chủ, chẳng hạn như trong các bài bách khoa về chính các nguồn này. Không dẫn loại nguồn này cho các thông tin gây tranh cãi.
Các tạp chí khoa học dỏm cũng được xem là nguồn đáng nghi do không thực hiện quy trình biên tập và phản biện khoa học một cách nghiêm túc.
Nguồn tự xuất bản
Nguồn tự xuất bản là tài liệu ai đó tự viết tự phát hành, không qua quá trình kiểm duyệt, đánh giá bởi các bên trung gian hoặc chuyên gia trong lĩnh vực, đôi khi không được khách quan, có thiên hướng tự quảng bá, phục vụ cho lợi ích của người viết. Ví dụ: sách tự xuất bản, bằng sáng chế, bản tin, trang web cá nhân, nền tảng wiki mở, blog cá nhân hoặc blog nhóm (khác với blog báo chí ở trên), trại nội dung, podcast, các bài đăng trên diễn đàn, dịch vụ mạng xã hội... cũng như nhiều trang web khác trên Internet, thông cáo báo chí, nội dung trên các trang web của công ty, chiến dịch quảng cáo, nội dung được xuất bản trên phương tiện truyền thông bởi chính chủ sở hữu hay nhà xuất bản của nhóm truyền thông đó, album nhạc tự phát hành, bản tuyên ngôn bầu cử.
Những nội dung này thường không đáng tin cậy vì bất cứ ai cũng có thể tự lập trang web, tự xuất bản sách, hay tự nhận là chuyên gia. Nhưng nếu như nội dung đó được viết bởi chuyên gia có chuyên môn sâu, từng có ấn phẩm phát hành bởi các đơn vị xuất bản uy tín, độc lập thì có thể coi là đáng tin cậy, hợp lệ và dùng được.[g] Nếu thông tin có vẻ hợp lý thì khả năng rất cao cũng có trong các nguồn hợp lệ hơn rồi, cần ưu tiên tìm và sử dụng các nguồn đó hơn.[1] Đừng bao giờ dùng nguồn tự xuất bản để viết về người đang sống, cho dù tác giả có là chuyên gia, nhà nghiên cứu chuyên nghiệp hay nhà văn có tiếng.
Nguồn tự nói về chính mình
Bạn có thể dùng các nguồn tự xuất bản hoặc nguồn đáng nghi để làm thông tin tham khảo về chính chủ (đặc biệt là trong bài viết về chính họ). Trong trường hợp này, chủ thể không nhất thiết phải là chuyên gia có công trình công bố, miễn là thỏa mãn các điều kiện sau:
- Nội dung không mang tính quảng bá, tâng bốc, vụ lợi hay đưa ra những khẳng định quá mức bình thường.
- Không chứa thông tin về các cá nhân, tổ chức hay thực thể khác không liên quan.
- Không đưa ra các tuyên bố về những sự kiện không liên quan trực tiếp đến chủ thể.
- Không có cơ sở để nghi ngờ về nguồn gốc hay độ tin cậy của tài liệu.
- Không được dùng làm nguồn tư liệu chính cho bài viết. Bài viết trên Wikipedia không được lệ thuộc vào loại nguồn này mà phải ưu tiên các nguồn thứ cấp chất lượng.
Các quy định trên cũng áp dụng cho thông tin từ mạng xã hội như X (Twitter), Tumblr, Reddit, và Facebook. Cần hạn chế tối đa việc sử dụng các nguồn này. Phần lớn nội dung bài viết phải được dẫn chứng từ các nguồn độc lập và thứ cấp thay vì chỉ dựa vào thông tin từ chính chủ.
Nguồn Wikipedia và trang web sao chép lại Wikipedia
Không dẫn nguồn Wikipedia dù trực tiếp hay gián tiếp. Wikipedia là trang web do người dùng tự đóng góp và xây dựng nội dung nên không phải là nguồn đáng tin cậy, áp dụng cho mọi phiên bản ngôn ngữ. Nhưng có thể các nguồn tham khảo dưới chân bài đang chứa thông tin bạn cần, vậy thì hãy sử dụng thẳng các nguồn đó.[2] Cũng đừng gián tiếp dẫn nguồn Wikipedia thông qua các trang web và ấn phẩm chép lại nội dung hay viết bài từ nguồn Wikipedia.
Ngoại lệ duy nhất là khi viết về chính Wikipedia. Khi đó, bạn có thể trực tiếp dùng các bài bách khoa, hướng dẫn, thảo luận, thống kê… từ Wikipedia (hoặc các dự án liên quan) làm nguồn theo quy định dành cho nguồn sơ cấp. Không tự suy diễn, nhận định, kết luận hoặc đưa ra thông tin, ý tưởng mới, nhấn mạnh quá mức vào vai trò hoặc quan điểm của Wikipedia và tự gọi tên Wikipedia trong bài bách khoa. Nên ghi rõ nội dung đó được lấy nguồn từ Wikipedia để người đọc nhận thức được có thể có sự thiên vị trong thông tin.
Khả năng truy cập nguồn
Tiếp cận nguồn
Không nên bác bỏ các nguồn đáng tin cậy chỉ vì chúng khó tiếp cận hoặc tốn kém. Những nguồn uy tín, chất lượng cao nhưng không dễ truy cập như tài liệu giấy, sách in (phải trả phí, mượn từ thư viện hoặc mua ở hiệu sách); tư liệu lịch sử quý hiếm có thể chỉ có tại bảo tàng, trong các bộ sưu tập đặc biệt, các trung tâm lưu trữ (như Trung tâm Lưu trữ Quốc gia) vẫn hoàn toàn là nguồn hợp lệ. Nếu không thể tiếp cận nguồn, bạn có thể nhờ các thành viên khác hỗ trợ.
Nguồn không phải tiếng Việt
Chú thích
Wikipedia tiếng Việt cho phép dẫn nguồn không phải tiếng Việt. Tuy nhiên, nếu các nguồn có chất lượng và độ bám sát nội dung tương đương nhau, thứ tự ưu tiên sẽ là: ngôn ngữ bản địa của chủ thể, kế đến là tiếng Anh, rồi mới đến các ngôn ngữ khác. Ví dụ chủ đề Nhật Bản sẽ ưu tiên nguồn tiếng Nhật hoặc tiếng Anh hơn, sau đó mới đến tiếng Việt hay tiếng khác. Khi xảy ra tranh chấp, người viết cần đưa nguyên văn nội dung nguồn (có thể trình bày trong bài, để trong chú thích nguồn, phụ chú hoặc đăng bên trang thảo luận đều được) để người khác kiểm tra xem có khớp với bài hay không, nguyên tắc này áp dụng cho nguồn ở mọi ngôn ngữ.
Trích dẫn nguyên văn

Mọi trích dẫn nguyên văn từ nguồn không phải tiếng Việt (trong thân bài hay dưới chú thích) đều cần đi kèm với bản dịch tiếng Việt. Wikipedia ưu tiên sử dụng bản dịch tiếng Việt từ các nguồn xuất bản đáng tin cậy hơn là bản dịch do thành viên tự thực hiện, và ưu tiên việc tự dịch hơn là dùng công cụ dịch máy. Nếu sử dụng dịch máy, bạn phải đảm bảo bản dịch đó chính xác và việc sử dụng nguồn đó cho bài viết là hợp lý. Không dịch máy đối với nội dung gây tranh cãi về tiểu sử người đang sống. Nếu cần, bạn có thể nhờ cộng đồng hỗ trợ dịch thuật.
Đối với bản dịch do thành viên Wikipedia thực hiện, bài viết thường trình bày song song cả nguyên văn lẫn bản dịch mà không cần ghi danh người dịch. Khi đưa trích dẫn vào bài, cần lưu ý tránh vi phạm bản quyền. Bạn có thể xem thêm hướng dẫn về sử dụng hợp lý.
Vấn đề khác
Không phải cứ kiểm chứng được là đưa vào bài
Đúng là thông tin phải có nguồn thì mới được đưa vào bài, nhưng không có nghĩa cứ có nguồn là có thể đưa vào bài bất chấp. Wikipedia không phải là một mớ bừa bãi các thông tin. Nếu thông tin đó không hợp lệ, không bách khoa theo các quy định khác, hoặc không giúp nâng cao chất lượng bài theo thảo luận và đồng thuận của cộng đồng thì cần được xóa hoặc đưa qua bài khác.
Tìm đồng thuận
Muốn đưa bất kỳ nội dung tranh chấp nào vào bài thì người viết phải có nghĩa vụ đi tìm đồng thuận mới được đưa vào.
Gắn bản mẫu
Để đòi nguồn, bạn hãy đặt bản mẫu {{cần chú thích}} vào cuối câu hoặc cuối vế câu đó. Bạn cũng có thể nhắn tại trang thảo luận bài hoặc dời nội dung thiếu nguồn qua trang thảo luận để yêu cầu nguồn.
Nếu muốn yêu cầu kiểm chứng để biết nguồn có chứng minh cho nội dung đó hay không, hãy dùng bản mẫu {{verify source}}. Các nội dung không thỏa có thể bị gắn bản mẫu {{trích dẫn không khớp}} hoặc xóa khỏi bài. Nếu được, bạn nên giải thích lý do trong bản mẫu, tại tóm lược sửa đổi hoặc tại trang thảo luận để những người xung quanh hiểu tại sao.
- Bản mẫu để đòi nguồn cho một câu, vế câu: {{cần chú thích}}, {{cn}}, {{fact}}, {{citation needed}}.
- Bản mẫu để đòi nguồn cho toàn bộ bài viết hay đề mục, đoạn văn: Wikipedia:Danh sách bản mẫu/Nguồn.
Hãy đặc biệt cẩn trọng với các thông tin gây tranh cãi về người đang sống, người vừa qua đời cũng như các tổ chức, hội nhóm đang hoạt động. Những thông tin không nguồn hoặc nguồn yếu (đặc biệt là các thông tin tiêu cực, xúc phạm, có thể gây tổn hại đến danh tiếng) phải được xóa ngay lập tức. Không cần phải gắn bản mẫu hay dời sang trang thảo luận.
Tuyên bố đặc biệt đòi hỏi nguồn đặc biệt

Tuyên bố đặc biệt là các tuyên bố độc lạ, khác thường, khó tin, có thể mâu thuẫn với kiến thức khoa học thông thường. Để được chấp nhận tại Wikipedia, tuyên bố đặc biệt luôn cần nhiều nguồn uy tín chất lượng cao chứng minh.[3] Các dấu hiệu cảnh báo (cờ đỏ) nhận biết là:
- Các tuyên bố lạ, quan trọng nhưng lại không có trong các nguồn chính thống.
- Ví dụ: "Lâm Đồng là tỉnh đông dân nhất Việt Nam" (mâu thuẫn với các thông tin trên báo chí và kết quả điều tra dân số từ Tổng cục Thống kê).
- Tuyên bố này chỉ có trong các nguồn sơ cấp, nguồn tự xuất bản hoặc nguồn có xung đột lợi ích rõ ràng.
- Ví dụ: Các nguồn duy nhất ghi nhận "Lâm Đồng là tỉnh đông dân nhất Việt Nam" là blog và các trang web quảng bá du lịch Lâm Đồng.
- Tuyên bố của một ai đó lại mâu thuẫn với tính cách chính mình hoặc đi ngược lại lợi ích người đó từng bảo vệ.
- Tuyên bố trái với kiến thức hoặc quan điểm phổ biến trong cộng đồng của lĩnh vực đó, có thể làm thay đổi đáng kể các giả định phổ biến, đặc biệt trong các lĩnh vực khoa học, y học, lịch sử, chính trị và tiểu sử người đang sống và vừa mới qua đời. Nếu người đưa ra tuyên bố giải thích ở đây có âm mưu nhằm bịt miệng họ thì càng cần phải xem xét kỹ lưỡng các tuyên bố này.
- Ví dụ 1: Trong khoa học, giả định phổ biến là tốc độ ánh sáng là giới hạn tốc độ lớn nhất trong vũ trụ. Nếu ai đó tuyên bố rằng có thể di chuyển nhanh hơn tốc độ ánh sáng, điều này sẽ thay đổi hoàn toàn một giả định cơ bản trong vật lý và do đó cần bằng chứng cực kỳ mạnh.
- Ví dụ 2: Trong y học, cộng đồng y khoa đã chấp nhận rằng vắc xin là an toàn và hiệu quả. Do đó, tuyên bố "vắc xin có hại cho sức khoẻ" mâu thuẫn với quan điểm phổ biến trong cộng đồng y khoa. Nếu người viết khăng khăng "đây là sự thật nhưng không có nguồn mạnh chứng minh vì xã hội đang bị thao túng và bịt miệng" thì càng phải đòi nguồn mạnh.
Mối liên hệ giữa thông tin kiểm chứng được và quy định khác
Các quy định của Wikipedia không tồn tại độc lập mà có sự giao thoa để cùng xác lập quy chuẩn bách khoa. Quy định về nguồn kiểm chứng giao thoa với các quy định khác như sau.
Bản quyền và đạo văn
Đừng đạo văn hay vi phạm bản quyền (VPBQ) khi viết bài từ nguồn. Bạn hãy tự tóm tắt lại nội dung trong nguồn bằng lời văn của mình càng nhiều càng tốt. Khi trích dẫn nguyên văn hoặc viết giống nguồn, bạn hãy đề tên nguồn, tác giả và kẹp nguồn ngay cuối thông tin đó.
Theo quy định về quyền và nghĩa vụ của người đóng góp, đừng ghi những nguồn VPBQ của người khác. Nhưng bạn có thể ghi các trang web đang sử dụng tác phẩm một cách hợp pháp (vì họ đã xin hoặc mua quyền sử dụng tác phẩm) hoặc đang sử dụng tác phẩm theo nguyên tắc sử dụng hợp lý. Cố ý phát tán nội dung VPBQ có thể bị coi là tiếp tay cho VPBQ. Nếu có lý do để nghi ngờ nguồn đó VPBQ thì đừng sử dụng, đặc biệt là các trang web như Scribd hoặc YouTube. Hãy để ý kỹ để tránh liên kết đến nội dung VPBQ.
Thái độ trung lập
Sau khi mọi thông tin đều đã có nguồn đáng tin cậy, bạn hãy nghiên cứu các nguồn kỹ lưỡng và viết bài thật khách quan, trung lập, trình bày tất cả quan điểm đa số và thiểu số quan trọng, tương ứng với mức độ nổi bật của từng quan điểm. Không cần phải đưa các quan điểm thiểu số vào bài (trừ phi đó là bài về chính các quan điểm đó). Nếu các nguồn mâu thuẫn nhau, hãy ghi rõ: "Nguyễn A cho rằng… nhưng Đặng B lại nghĩ khác…" kèm chú thích nguồn. Bản thân các nguồn không cần phải trung lập nhưng người viết thì có. Công việc viết bách khoa toàn thư chỉ là tóm tắt lại nội dung từ các nguồn hợp lệ.
Nổi bật
Nếu không thể tìm ra các nguồn độc lập, đáng tin cậy thì Wikipedia không cần có bài về chủ đề đó. Hay nói cách khác, chủ đề đó không cần phải có mặt trên Wikipedia.
Nghiên cứu chưa công bố
Quy định về không đăng nghiên cứu chưa công bố (NCCCB) liên quan chặt chẽ đến quy định này. Cụ thể:
- Mọi thông tin trong bài bách khoa đều phải có nguồn xuất bản đáng tin cậy. Tức là, phải có một nguồn đáng tin cậy đã xuất bản cho các thông tin đó, dù có thể nguồn đang không nằm trong bài.
- Nguồn phải khớp với các thông tin trong bài. Không được suy luận từ các nguồn để đưa ra các kết luận mới, cách hiểu mới chưa hề tồn tại.
- Bạn hãy viết bài chủ yếu dựa trên các nguồn thứ cấp đáng tin cậy. Nguồn sơ cấp chỉ hợp lệ trong một số trường hợp. Để biết thêm thông tin, hãy đọc phần Nguồn sơ cấp, nguồn thứ cấp, và nguồn hạng ba của quy định NCCCB và đoạn văn về Tránh lạm dụng các nguồn sơ cấp của quy định TSNDS.
Xem thêm
- Wikipedia:Khi nào cần chú thích nguồn gốc (trang giải thích bổ sung)
Ghi chú
- ↑ Cách diễn đạt cũ là "Thông tin muốn được đưa vào Wikipedia phải là thông tin có khả năng kiểm chứng được, chứ không nhất thiết phải đúng." Tìm hiểu thêm tại bài luận Wikipedia:Kiểm chứng được, không nhất thiết phải đúng.
- 1 2 3 Một nguồn được xem là "trực tiếp kiểm chứng" cho một nội dung nếu thông tin đó xuất hiện rõ ràng tường minh trong chính nguồn tham khảo, sao cho việc đối chiếu này không vi phạm quy định Wikipedia:Không đăng nghiên cứu chưa được công bố. Vị trí đặt chú thích (hay việc bài viết đã được chèn nguồn đó hay chưa) không làm thay đổi việc nguồn có trực tiếp chứng minh cho nội dung hay không. Để biết thêm về cách thức và vị trí đặt nguồn chuẩn xác, hãy tham khảo Wikipedia:Chú thích nguồn gốc, Wikipedia:Cẩm nang biên soạn/Phần mở đầu cùng các trang hướng dẫn liên quan.
- ↑ Nếu người viết bài đã dẫn nguồn rồi và tưởng vậy là đủ, thì sau này ai muốn xóa đều phải có lý do chính đáng (ví dụ, nguồn đó không đáng tin cậy; thật ra thông tin không hề có trong nguồn; bài viết đang bị nhấn mạnh quá mức, nội dung không bách khoa,...). Nếu cần, tất cả thành viên cần góp sức để giúp đạt được đồng thuận, khắc phục các vấn đề về cách hành văn hay nguồn rồi mới thêm lại vào bài.
- ↑ Nếu bài chứa quá ít nguồn tham khảo, bạn có thể xem xét treo biển {{Đoạn thiếu nguồn gốc}} trên đầu đề mục đó, {{Thiếu nguồn gốc}} hoặc {{Chú thích trong bài}} trên đầu bài viết. Nếu đó là thể loại hay trang định hướng đang bị tranh chấp, bạn có thể yêu cầu nguồn tham khảo tại trang thảo luận.
- ↑ Xin lưu ý rằng gắn bản mẫu hay xóa nội dung có thể dễ khiến người khác hiểu nhầm. Nhiều thành viên không đồng tình với việc thường xuyên xóa hàng loạt các thông tin không nguồn, nhất là khi người xóa cũng không đóng góp gì để cải thiện bài. Hãy kiểm tra xem biết đâu nguồn cho thông tin đó đang nằm ở chỗ khác trong bài. Nếu vẫn quyết định xóa, hãy nói rõ bạn xóa vì những thông tin đó không thể kiểm chứng được. Chỉ xóa bỏ một bên quan điểm trong bài là không được phép vì như vậy là vi phạm tính trung lập.
- ↑ Bao gồm cả những tư liệu, tài liệu thuộc văn thư công cộng cũng như các thông tin khắc trên đá/tượng, chẳng hạn như bia mộ.
- 1 2 Nếu đó là tuyên bố đặc biệt thì bắt buộc phải cần nguồn mạnh.
Tham khảo
- ↑ Đặc điểm chung để nhận diện nội dung tự xuất bản là thiếu người đánh giá độc lập không có xung đột lợi ích với nội dung đó có thể xác nhận độ xác tín của nội dung.
- Thư viện Đại học California, Berkeley nói rằng: "Most pages found in general search engines for the web are self-published or published by businesses small and large with motives to get you to buy something or believe a point of view. Even within university and library web sites, there can be many pages that the institution does not try to oversee." [Đa số các trang mà bạn tìm được trên các công cụ tìm kiếm trên mạng đều là tự xuất bản hoặc do các doanh nghiệp vừa và nhỏ xuất bản để lôi kéo bạn mua hàng hoặc tin vào một điều gì đó. Ngay cả trong các trang web của trường đại học và thư viện cũng có thể tồn tại nhiều trang như vậy.]
- Ấn phẩm Academic Integrity at Princeton (2011) của Đại học Princeton giải thích rằng: "Unlike most books and journal articles, which undergo strict editorial review before publication, much of the information on the Web is self-published. To be sure, there are many websites in which you can have confidence: mainstream newspapers, refereed electronic journals, and university, library, and government collections of data. But for vast amounts of Web-based information, no impartial reviewers have evaluated the accuracy or fairness of such material before it's made instantly available across the globe." [Không như sách và bài báo hàn lâm phải được bình duyệt và biên tập nghiêm ngặt trước khi xuất bản, nhiều thông tin trên mạng đều là tự xuất bản. Những trang web mà bạn có thể tin tưởng là: báo chí chính thống, bài báo hàn lâm điện tử đã được dùng làm nguồn, bộ sưu tập dữ liệu của trường đại học, thư viện, và chính phủ. Nhưng đa số thông tin trên mạng không có người để đánh giá độ chính xác của các thông tin đó ở vị trí khách quan trước khi nó được lan truyền đi khắp nơi trên thế giới.]
- Cẩm nang biên soạn Chicago, ấn bản thứ 16 nói rằng, "any Internet site that does not have a specific publisher or sponsoring body should be treated as unpublished or self-published work."[Những trang web không có nhà xuất bản hay đơn vị quản lý cần được xem là nội dung chưa xuất bản hoặc tự xuất bản.]
- ↑ Rekdal, Ole Bjørn (ngày 1 tháng 8 năm 2014). "Academic urban legends". Social Studies of Science. 44 (4): 638–654. doi:10.1177/0306312714535679. ISSN 0306-3127. PMC 4232290.
- ↑ Xem Tuyên bố phi thường đòi hỏi bằng chứng phi thường.