Đổi chỗ (ngôn ngữ học)

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Buớc tưới chuyển hướng Bước tới tìm kiếm

Hiện tượng đổi chỗ (tiếng Anh: Metathesis, từ tiếng Hy Lạp μετάθεσις, từ μετατίθημι "tôi đặt theo thứ tự khác"; tiếng Latinh: trānspositiō) là sự đổi chỗ âm vị hay âm tiết trong một từ hoặc những từ trong một câu. Thường thì nó chỉ sự đổi chỗ của hai (hay hơn) âm liên tiếp, gọi là sự đổi chỗ lân cận[1] hay đổi chỗ cục bộ:[2]

  • tiếng Anh foliage > **foilage 'tán lá'
  • tiếng Anh cavalry > **calvary 'kỵ binh'

Hiện tượng đổi chỗ cũng xảy ra với những âm không liền kề, gọi là sự đổi chỗ không cục bộ, đổi chỗ xa,[1] hay hyperthesis:[3], như trong các ví dụ sau về quá trình biến đổi từ vựng tiếng Latinh sang tiếng Tây Ban Nha:

  • tiếng Latinh parabola > tiếng Tây Ban Nha palabra 'từ'
  • tiếng Latinh miraculum > tiếng Tây Ban Nha milagro 'phép mầu'
  • tiếng Latinh periculum > tiếng Tây Ban Nha peligro 'nguy hiểm'
  • tiếng Latinh crocodilus > tiếng Tây Ban Nha cocodrilo 'cá sấu'

Nhiều ngôn ngữ có hiện tượng này, và trong một số, nó còn đóng vai trò ngữ pháp, như trong tiếng Hebrewtiếng Fur.

Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]

  1. ^ a ă Strazny, Philipp (2005). Encyclopedia of Linguistics. 2, M–Z. Chicago: Fitzroy Dearborn. tr. 679. 
  2. ^ van Oostendorp, Marc và đồng nghiệp (biên tập). The Blackwell Companion to Phonology. Volume III, Phonological Processes. Oxford: Blackwell. tr. 1381. 
  3. ^ Trask, Robert Lawrence (2000). The Dictionary of Historical and Comparative Linguistics. Edinburgh: Edinburgh University Press. tr. 211.