Jorightu Khan

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
(đổi hướng từ Tư Khắc Trác Lý Đồ)
Buớc tưới chuyển hướng Bước tới tìm kiếm
Nguyên Cung Tông
元恭宗
Trác Lý Khắc Đồ hãn
Khả Hãn Mông Cổ
Энх хаан 1359-1392.jpg
Chân dung Ẹngke Khan, một số người cho rằng Jorightu Khan và Engke Khan là một.
Khả Hãn Mông Cổ
Tại vị1388 – 1392
Tiền nhiệmÔ Tư Cáp Lặc hãn
Kế nhiệmNgạch Lặc Bá Khắc hãn
Thông tin chung
Hậu duệĐược cho là Engke Khan
Tên đầy đủ
Yesuder (Dã Tốc Điệt Nhi)
Thụy hiệuHưng Nguyên hoàng đế 興原皇帝 Jorightu Khan (Trác Lý Khắc Đồ hãn)
Miếu hiệuCung Tông (恭宗)
Sinh1358
Mất1392

Trác Lý Khắc Đồ hãn hay Nguyên Cung Tông tên trước khi lên ngôi là Dã Tốc Điệt Nhi (Yesüder) là một vị khả hãn của triều đại Bắc Nguyên Mông Cổ sau khi triều đại nhà Nguyên đã mất quyền kiểm soát Trung Quốc vào tay nhà Minh. Hiện nay, vẫn còn nhiều tranh cãi về sự tồn tại của ông, khi một số học giả cho rằng, Dã Tốc Điệt Nhi là một hậu duệ của Ariq Böke (A Lý Bất Ca) và sau triều đại của ông còn một vị khả hãn là Engke (Ân Khắc). Tuy nhiên, một số học giả khác lại cho rằng, không có sự tồn tại của Ân Khắc, mà chỉ duy nhất có một triều đại của Dã Tốc Điệt Nhi. Tước vị Jorightu của ông có nghĩa là "dũng cảm" trong tiếng Mông Cổ.

Ngôi vị của Dã Tốc Điệt Nhi có được sau khi ông đã giết chết vị Khả hãn trước đó là Nguyên Ích Tông. Sau khi tức vị, đế chế của Mông Cổ nhanh chóng chia rẽ và rơi vào nội loạn. Gunashiri, một hậu vệ trực hệ của Oa Khoát Đài hãn, đã tách ra khỏi đế chế và tự thành lập một nước nhỏ tên gọi Qara Del. Trong lúc đó, một tướng cũ khác của Nguyên Ích Tông là Necelai đã đầu hàng nhà Minh và được vua Minh thu dụng. Triều đình trung nguyên sử dụng Necelai để thành lập một đội quân người Mông Cổ (còn được biết đến với tên gọi Tam quân) đóng tại vùng mà ngày nay là Nội Mông. Tuy nhiên, một tướng cũ khác của vị đại hãn trước đây là Shirmen lại thần phục Cung Tông và sau đó giết chết được Necelai.

Ajashir - vị quận công Liêu Đông cũ và là một trong những thủ lĩnh của Tam quân, đã quay về đầu hàng Cung Tông sau năm 1389. Năm 1392, quân Minh lại tấn công vào Mông Cổ, cướp được rất nhiều người và gia súc. Cung Tông rất có thể đã chết trong trận chiến này.

Giả thuyết về Engke Khan[sửa | sửa mã nguồn]

Có rất ít thông tin tồn tại cho Engke Khan (Ân Khắc) và có nhiều câu hỏi về danh tính của Ân Khắc: một số học giả tin rằng Jorightu là Dã Tốc Điệt Nhi và Ân Khắc là con trai của Dã Tốc Điệt Nhi kế vị ông, trong khi những người khác tin rằng hai người là cùng một người. Tên của ông "Engke (Enkh) Khagan" có nghĩa là "Vua hòa bình" trong tiếng Mông Cổ.

Theo nhà sử học người Mông Cổ J.Bor, Ân Khắc đã liên minh với Timur chống lại triều đại nhà Minh. Một sứ giả của ông đã gặp Ân Khắc để chuẩn bị mọi cách đến Trung Quốc cho cuộc chinh phạt của chủ. Nhưng Timur đã chết trong khi ông đang hành quân vào Trung Quốc vào năm 1405.


Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]