Mặc cảm ngoại hình

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Bước tới: menu, tìm kiếm
Mặc cảm ngoại hình
Phân loại và tư liệu bên ngoài
ICD-10 F45.2
ICD-9 300.7
DiseasesDB 33723
eMedicine med/3124

Mặc cảm ngoại hình (tiếng Anh:Body dysmorphic disorder – BDD) là một trạng thái tâm lý tiêu cực, trong đó đối tượng thể hiện sự chú ý và lo âu quá mức đến khiếm khuyết nhỏ nào đó trên cơ thể mình (chẳng hạn như sẹo trên mặt, mũi không cao, tóc thưa…), thậm chí ngay cả khi khiếm khuyết đó không tồn tại. Căn bệnh làm suy giảm chức năng xã hội, ảnh hưởng đến công việc và ở một số trường hợp nặng có thể dẫn đến tình trạng tự cách ly bản thân hoàn toàn khỏi xã hội [1]. Chưa có nghiên cứu trên toàn cầu về tỷ lệ mắc, riêng tại Mỹ khoảng 1% đến 2% dân số phù hợp với các tiêu chuẩn chẩn đoán[2], ngoài ra mặc cảm ngoại hình ảnh hưởng đến nam và nữ với tỷ lệ ngang nhau. Bệnh còn có tên khác là rối loạn khiếm khuyết hình thể hoặc rối loạn sợ biến dạng cơ thể. Theo phân loại ICD 10 nó nằm trong nhóm bệnh rối loạn dạng cơ thể (somatoform disorders).

Vấn đề nghiêm trọng[sửa | sửa mã nguồn]

Tôi luôn bị ám ảnh về cơ thể của mình khi suốt từ những năm cấp 3, lúc nào tôi cũng bị người khác gắn cho biệt danh màn hình siêu phẳng. Cho đến bây giờ, tôi vẫn không thoát nổi mặc cảm đó. Vào đại học, tôi thậm chí không dám nghĩ đến sẽ yêu một ai đó [3][4]

Tâm sự của một cô gái có vòng một khiêm tốn

Ngoại hình con người không phải lúc nào cũng ở trong tình trạng hoàn hảo, việc tồn tại khiếm khuyết trên cơ thể là điều rất phổ biến, vì nhiều lý do khác nhau như tai nạn, bẩm sinh, sự lão hóa theo thời gian… Và có một chút không hài lòng về nó đồng thời muốn cải thiện là điều tự nhiên. Tuy vậy khi mặc cảm đó là quá lớn, mong muốn thay đổi không có căn cứ và can thiệp nghiêm trọng đến cuộc sống bình thường thì cần phải xem xét dưới góc độ bệnh lý. Một người chỉ vì vết sẹo trên mặt mà hạn chế giao tiếp và đau khổ vì nó là ví dụ cho trường hợp bị bệnh. Những người như vậy đã bị rối loạn trong việc tự cảm nhận ngoại hình cơ thể của bản thân, họ thường bi quan hóa cuộc sống thông qua ngoại hình của mình.

Phân biệt khái niệm[sửa | sửa mã nguồn]

Biểu tượng thường dùng cho người khuyết tật

Trong tiếng Việt mặc cảm ngoại hình bao gồm cả những người có khiếm khuyết nghiêm trọng, nhưng khái niệm này trong tâm lý học chỉ giới hạn với những người có khiếm khuyết không lớn. Tuy vậy thực tế chúng có nhiều điểm chung chẳng hạn như có khá nhiều người khuyết tật có biểu hiện ám ảnh sợ xã hội - hành vi né tránh các hoạt động mang tính cộng đồng, một căn bệnh thường kết hợp với mặc cảm ngoại hình. Đặc điểm quan trọng nhất là cả hai đều phóng đại nhược điểm của mình, hay nói cách khác sự lo lắng không tương xứng với thực tế và không giúp ích cho họ.

Triệu chứng[sửa | sửa mã nguồn]

Triệu chứng của bệnh phụ thuộc vào phần cơ thể nào bị ám ảnh nhưng nói chung thì chúng có một số đặc điểm sau đây [2][5][6][7]:

Có thái độ bất thường với việc soi gương là biểu hiện thường thấy
  • Nghĩ về khiếm khuyết hàng ngày
  • Soi gương thường xuyên hoặc ngược lại rất ghét soi gương và liên tục sờ, kiểm tra khiếm khuyết
  • Tránh bất kỳ tình huống nào mà họ cảm thấy khiếm khuyết của mình bị chú ý, trong trường hợp nặng nó có thể khiến họ không bao giờ rời khỏi nhà
  • Phiền muộn, lo âu và ở một số trường hợp có ý nghĩ tự sát
  • Hay so sánh mình với người khác
  • Chải chuốt ngoại hình quá mức
  • Tránh xuất hiện nơi đông người
  • Sử dụng quần áo, trang điểm hoặc các cách khác một cách quá mức để che đi phần "thiếu sót"
  • Thường xuyên hỏi người khác đánh giá như thế nào về khiếm khuyết của họ để lấy lại niềm tin, nhưng lại không tin những đánh giá ấy
  • Nghiêm khắc quá mức trong việc ăn kiêngtập thể dục
  • Khi có điều kiện kinh tế họ muốn thực hiện phẫu thuật thẩm mỹ ngay cả khi các chuyên gia thẩm mỹ cho rằng không cần thiết

Mặc cảm ngoại hình thường bắt đầu từ lứa tuổi nào?[sửa | sửa mã nguồn]

Mặc cảm ngoại hình thường bắt đầu vào lứa tuổi thanh thiếu niên với độ tuổi trung bình khoảng 16-17, thời điểm mà nói chung con người nhạy cảm nhất với các đánh giá ngoại hình, tuy nhiên điều ấy không có nghĩa là người có tuổi không mắc bệnh khi sự lo âu về quá trình lão hóa thường xảy ra[2]. Mặc dù gây trở ngại lớn nhưng người bệnh thường chịu đựng trong nhiều năm trước khi tìm kiếm sự giúp đỡ, lý giải điều này nhiều người cho rằng nó bắt nguồn từ sự xấu hổ nếu phải thừa nhận căn bệnh[8].

Nguyên nhân của bệnh[sửa | sửa mã nguồn]

Nguyên nhân chính xác của bệnh hiện vẫn chưa rõ, một số giả thuyết nhấn mạnh đến nhân tố sinh học cho rằng rối loạn liên quan đến sự mất cân bằng một số chất dẫn truyền thần kinh nào đó trong não (chất dẫn truyền thần kinh là những hợp chất hóa học giúp các tế bào não gửi thông điệp cho nhau), một số giả thuyết khác thì tập trung vào các nguyên nhân tâm lý. Sự thật thì mặc cảm ngoại hình thường xuất hiện đồng thời với các rối nhiễu tâm lý khác như trầm cảmrối loạn lo âu. Ngoài ra những yếu tố có thể ảnh hưởng đến việc phát triển BDD bao gồm[9][10]:

  • Thời thơ ấu từng có các cảm xúc hoặc sự kiện gây chấn động.
  • Lòng tự trọng thấp
  • Bị cha mẹ hoặc người khác chê ngoại hình
  • Áp lực từ xã hội và truyền thông về các tiêu chuẩn của cái đẹp hình thể[11]
  • Có xu hướng của người cầu toàn, tức là muốn mọi thứ phải hoàn hảo
  • Gắn kết hạnh phúc với ngoại hình

Mặc cảm nào trên cơ thể mang tính phổ biến[sửa | sửa mã nguồn]

Một nghiên cứu trên hơn 500 bệnh nhân của Katharine Philips trình bày những phần, trạng thái thái cơ thể sau thường bị ám ảnh (số trong ngoặc đơn là tỉ lệ phần trăm), một người có thể đồng thời có vài mặc cảm trên cơ thể:

Nguồn: Cuốn The Broken Mirror của tác giả Katharine A Philips do Trường đại học Oxford ấn hành, lần xuất bản năm 2005, trang 56.

Bệnh tâm lý kết hợp[sửa | sửa mã nguồn]

Các nhà nghiên cứu ghi nhận tỷ lệ tương đối cao một số bệnh tâm lý thường xuất hiện ở người có mặc cảm ngoại hình, cụ thể đó là:

  • Trầm cảm: Có khoảng 76% người mắc BDD từng bị trầm cảm, cao hơn tỷ lệ chung trong dân số từ 10% đến 20%[12].

Một số bệnh thuộc rối loạn ăn uống như chán ăn tâm thần, ăn ói đôi khi cũng được tìm thấy ở người mặc cảm ngoại hình đặc biệt là ở phụ nữ có bệnh trichotillomania (thói giật tóc) và dermatillomania (tự làm trầy da của mình) hay ở nam giới có bệnh mặc cảm thiếu cơ bắp (một dạng con của bệnh mặc cảm ngoại hình khi người bệnh cho rằng cơ thể của mình quá gầy ốm, thực tế thì họ thường có hệ thống cơ bắp bình thường, nam mắc bệnh nhiều hơn nữ)[12]

Khía cạnh văn hóa[sửa | sửa mã nguồn]

Có một số bài hát, phim truyện cũng như tiểu thuyết đề cập đến vấn đề ngoại hình không được đẹp, chẳng hạn như bài hát "Cho em" của Lam Trường, hay bộ phim Cô gái xấu xí.

Lịch sử[sửa | sửa mã nguồn]

Năm 1891 mặc cảm ngoại hình lần đầu tiên xuất hiện trong tài liệu của nhà nghiên cứu Morselli với cái tên "Dysmorphophobia". Gần 100 năm sau đó, vào năm 1987, BDD được chính thức công nhận bởi Hiệp hội Tâm thần Mỹ và cuối cùng đã được ghi nhận là một rối loạn tâm lý trong DSM-IV trong năm 1997[2][13]

Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]

Trợ giúp Y tế[sửa | sửa mã nguồn]

Một số bệnh viện tâm thần lớn trong cả nước, cũng như địa chỉ để có thể liên hệ chữa trị:

  • Viện Sức khỏe Tâm thần Quốc gia - 78, Giải Phóng, Phương Mai, Quận Đống Đa, TP.Hà Nội, web: http://www.nimh.gov.vn
  • Bệnh viện Tâm thần ban ngày Mai Hương - Số 4, Phố Hồng Mai, Quận Hai Bà Trưng - TP.Hà Nội, web: http://www.maihuong.gov.vn
  • Khoa Tâm thần, Bệnh viện Quân y 103 - nằm trên đường 70, Hà Đông, TP.Hà Nội
  • Bệnh viện Tâm thần Tiền Giang - Xã Nhị Bình, Huyện Châu Thành, Tỉnh Tiền Giang, web: http://www.bvtamthantg.org.vn
  • Bệnh viện Tâm thần Tp.Hồ Chí Minh - 192 Hàm Tử, p.1, Quận 5, TP.Hồ Chí Minh, web: http://www.bvtt-tphcm.org.vn
  • Bệnh viện Tâm thần Trung ương 1 - Xã Hoà Bình, Huyện Thường Tín, TP.Hà Nội
  • Bệnh viện Tâm thần Trung ương 2 - Biên Hòa, Đồng Nai, web: http://www.nmh2.gov.vn

Ngoài ra người bệnh có thể nhận tham vấn tâm lý (tư vấn tâm lý) ở các cơ quan, tổ chức có năng lực khác

Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]

Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]