Enzyme phiên mã ngược

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Buớc tưới chuyển hướng Bước tới tìm kiếm
Hình 1: Phiên mã (ADN - ARN) và phiên mã ngược (ARN - ADN).
  • Phiên mã ngược là quá trình tổng hợp chuỗi đơn ADN từ khuôn mẫu ARN thông tin.[1], [2], [3]
  • Quá trình phiên mã ngược nói trên chỉ thực hiện được nhờ một loại enzym đặc trưng gọi là enzym phiên mã ngược.
  • Trong hình 1 :
    • Quá trình mà ADN tạo ra ARN gọi là phiên mã, được xúc tác bởi enzym phiên mã ARN pôlymêraza.
    • Còn quá trình ngược lại mà ARN tạo ra ADN gọi là phiên mã ngược, được xúc tác bởi enzym phiên mã ngược (reverse transcriptase, viết tắt: RT).
  • Bởi vì quá trình này tổng hợp nên ADN, nên enzym này có chức năng tương tự enzym ADN-pôlymêraza trong nhân đôi ADN bình thường; nhưng nó lại dựa vào khuông mẫu là ARN, nên tên đầy đủ của nó trong các giáo trình Sinh hoá học hoặc Di truyền học phân tử gọi là ADN-pôlymêraza phụ thuộc ARN (RNA-dependent DNA polymerase) hoặc ADN-pôlymêraza tạo bởi ARN (RNA-directed DNA polymerase).[4]

Nguồn gốc thuật ngữ[sửa | sửa mã nguồn]

  • Trong lịch sử phát triển của Sinh học phân tử, một trong những nhà khoa học đầu tiên nêu ra vai trò quyết định của ADN trong quá trình di truyền là Francis Crick. Theo ông - trái ngược hẳn với quan niệm trước đó cho rằng vai trò trung tâm của tính di truyền là prôtêin - thì ADN có vai trò trung tâm: ADN tổng hợp ra ARN, rồi - đến lượt nó - ARN tạo ra prôtêin, từ đó biểu hiện thành tính trạng. Điều này được tóm tắt bằng sơ đồ nổi tiếng : ADN ARN Prôtêin.[5] Tư tưởng này đã phản ánh trong Luận thuyết trung tâm của ông.
  • Quá trình "ADN ARN" ở sơ đồ trên chính là quá trình phiên mã. Tuy nhiên, do sự phát triển mạnh mẽ của khoa học và công nghệ, người ta đã phát hiện ra rằng: trong cơ thể sinh vật, ARN lại có khả năng tổng hợp ra ADN, ngược lại sơ đồ trên, nghĩa là : ARN ADN và quá trình này gọi là phiên mã ngược.
  • Khái niệm phiên mã ngược được dịch từ thuật ngữ tiếng Anh: "retrotranscription" hoặc "reverse transcription", cũng còn được dịch là "sao chép ngược" hoặc "sao mã ngược", dùng để chỉ quá trình mà ARN thông tin được làm khuôn để tạo ra âm bản ADN giống như bản khuôn đã tổng hợp ra nó. Dạng âm bản ADN này là một mạch đơn, bổ sung với mẫu ARN, nên gọi là ADN bổ sung (complementary DNA, viết tắt là cDNA). Xem chi tiết hơn về dạng này ở trang ADN bổ sung.[6]
  • Quá trình tạo ra ADN bổ sung này bắt buộc phải có loại enzym phiên mã ngược - thuật ngữ tiếng Anh: retrotranscriptase.[7] Đây là một nhóm prôtêin có khả năng xúc tác quá trình phiên mã ngược, cũng thường được gọi là reverse transcriptase, hay ngắn gọn hơn là revertaza.[4]

Lược sử phát hiện[sửa | sửa mã nguồn]

ADN-pôlymêraza phụ thuộc ARN.
Reverse transcriptase 3KLF labels.png
Hình 2: Mô hình tinh thể enzym phiên mã ngược của một chủng HIV.[8]
Danh pháp
Ký hiệu RVT_1
Pfam PF00078
Pfam clan CL0027
InterPro IPR000477
PROSITE PS50878
SCOP 1hmv
CDD cd00304
  • Khám phá này ban đầu tỏ ra mâu thuẫn với "giáo điều" của Luận thuyết trung tâm trong sinh học phân tử do Francis Crick đề xuất, theo đó: ADN được phiên mã thành RNA rồi mới tổng hợp nên protein. Tuy nhiên, khả năng mà thông tin di truyền có thể "chuyển ngược" theo cách này cuối cùng đã được giới khoa học chấp thuận.[11].
  • Đến đầu những năm 1980, virut sao ngược (retrovirus) gây ra bệnh bạch cầu ở người gọi là HTLV-I và HTLV-II được phát hiện . Năm 1983, người ta đã tách lập được HIV và xác định nó là tác nhân gây bệnh AIDS. HIV lây nhiễm các tế bào bạch cầu thuộc dòng tế bào hỗ trợ T, chúng nhân lên nhanh chóng, sinh sôi nảy nở làm hàng loạt tế bào T chết, phá hủy hệ miễn dịch. Trong năm 2007, khoảng 2,1 triệu người trên toàn thế giới đã chết do AIDS, ước tính có 33,2 triệu người sống chung với HIV, và khoảng 2,5 triệu người mới nhiễm HIV.
  • Ngày nay, loại enzym này đã được nghiên cứu kỹ lưỡng (hình 2) và có nhiều ứng dụng quan trong trong công nghệ sinh học phân tử cũng như trong y học. Các loại thuốc ức chế enzym sao chép ngược là phương pháp điều trị đầu tiên cho những người đang phơi nhiễm HIV. Chất ức chế đầu tiên thuộc loại này là enzym sao ngược nucleoside NRTI như AZT (zidovudine) - thuốc đầu tiên được Cơ quan quản lý thực phẩm và dược phẩm Hoa Kỳ phê duyệt để kéo dài tuổi thọ của bệnh nhân AIDS, có tác dụng pha huỷ chuỗi ADN tiền virut (proviral DNA) trước khi enzym kết thúc phiên mã. Các NRTI còn được kết hợp với các thuốc ức chế enzym sao chép ngược không nucleoside (NNRTI) như efavirenz, hoạt động bằng cách liên kết và thay đổi hình dạng của enzym, nên nó coi như bị mất chức năng.
  • Như vậy, enzym phiên mã ngược vốn được phát hiện là loại enzym có nguồn gốc từ vật liệu di truyền của virut sao ngược xúc tác sự phiên mã của ARN ở virut (axit ribônuclêic) thành ADN (axit đêôxyribônuclêic). Sự xúc tác phiên mã này là quá trình  ngược lại của phiên mã tế bào bình thường mà ADN tạo ra ARN, do đó các tên này là sao ngược và "retrovirus" gọi là virut sao ngược. RT chính là bản chất lây nhiễm của virut sao ngược (retrovirus), một số trong số đó gây bệnh ở người, bao gồm virus suy giảm miễn dịch ở người (HIV) gây hội chứng suy giảm miễn dịch mắc phải (AIDS) và virut lymphô ở tế bào T của người I (HTLV-I) gây bệnh bạch cầu. Những bệnh hoặc hội chứng này không di truyền.
  • Tuy nhiên, gần đây người ta đã phát hiện các chủng retrovirus có khả năng "chèn" gen của nó vào tế bào mầm, do đó gen này hoàn toàn có khả năng nằm trong bộ gen của giao tử (trứng, tinh trùng) do đó sẽ di truyền cho thế hệ sau.[12] (Xem thêm mục ERV ở trang Nhân tố chuyển vị ngược LTR).
  • Ngoài ra, enzym phiên mã ngược cũng là một thành phần cơ bản của công nghệ phòng thí nghiệm được gọi là phản ứng chuỗi sao chép ngược polymerase (RT-PCR), một công cụ mạnh được sử dụng trong nghiên cứu và chẩn đoán các bệnh như ung thư.[13]

Cơ chế hoạt động[sửa | sửa mã nguồn]

Hình 3: HIV nhiễm vào tế bào của người.

Ở virut[sửa | sửa mã nguồn]

Nói chung, RT (enzym phiên mã ngược) trước hết phải có một khuôn mẫu là ARN tương thích với nó.

  • Chẳng hạn như HIV có bộ "gen" gồm hai phân tử ARN (hình S ngược xẫm màu trong sơ đồ phải của hình 3), đồng thời tự nhiên cũng phú cho nó sãn có hai RT riêng tương thích kèm theo. Do đó, khi nhiễm vào người, RT tạo ra mạch đơn ADN bổ sung (cDNA) theo mẫu riêng của nó, mặc dù nó lấy tất cả nguyên, vật liệu của người.
  • Tiếp theo, cDNA này biến đổi thành ADN hai mạch xoán kép, nhờ bộ máy nhân đôi và nguyên, vật liệu của người.
  • Cuối cùng ADN mạch kép này "hoành hành" trong tế bào chủ của người là tế bào T (sơ đồ bên trái của hình 3).

Sơ đồ mô tả chi tiết hơn ở hình 4.

Ở nhân thực[sửa | sửa mã nguồn]

Hình 3: Sơ đồ mô tả hoạt động RT của virut.

Sau khám phá vạch thời đại của bà Barbara McClintock , người ta đã phát hiện ra rằng phiên mã ngược không chỉ có ở virut và do virut gây ra, mà còn tồn tại một cách tự nhiên ở trong bộ gen của sinh vật nhân thực, trong đó có người. Hệ RT này góp phần quan trọng để tạo ra quá trình chuyển vị ngược gây tái tổ hợp không tương đồng, giúp sinh vật phong phú và đa dạng hơn. Xem chi tiết chuyên đề này ở trang Nhân tố chuyển vị ngược (retrotransposons).

Ngay cả quá trình hình thành cấu trúc cực kỳ quan trọng ở người cũng như rất nhiều loài sinh vật khác, gọi là cấu trúc đầu mút NST hay telomere , cũng cần có RT riêng gọi là telomerase.[14]

Cơ chế hoạt động của các RT trong những trường hợp trên là rất phức tạp, không trình bày ở chuyên khảo này. Có thể tham khảo ở các trang Nhân tố chuyển vị ngược LTR, Gen nhảy v.v.

Nguồn trích dẫn[sửa | sửa mã nguồn]

  1. ^ Campbell và cộng sự: "Sinh học" - NXB Giáo dục, 2010.
  2. ^ “Retrotranscription.”. 
  3. ^ “Reverse Transcription (cDNA Synthesis).”. 
  4. ^ a ă “Reverse transcriptase.”. 
  5. ^ SGK "Sinh học 12" - NXB Giáo dục, 2017.
  6. ^ Y. Kohara. “cDNA.”. 
  7. ^ “Retrotranscriptase”. 
  8. ^ PDB: 3KLF​; Tu X, Das K, Han Q, Bauman JD, Clark AD Jr, Hou X, Frenkel YV, Gaffney BL, Jones RA, Boyer PL, Hughes SH, Sarafianos SG, Arnold E (tháng 9 năm 2010). “Structural basis of HIV-1 resistance to AZT by excision.”. Nat. Struct. Mol. Biol. 17 (10): 1202–9. PMC 2987654. PMID 20852643. doi:10.1038/nsmb.1908. 
  9. ^ doi:10.1038/2261209a0
    Hoàn thành chú thích này
  10. ^ doi:10.1038/2261211a0
    Hoàn thành chú thích này
  11. ^ doi:10.1038/2261198a0
    Hoàn thành chú thích này
  12. ^ David J Griffiths. “Endogenous retroviruses in the human genome sequence.”. 
  13. ^ Douglas Morier. “Reverse transcriptase.”. 
  14. ^ “Are Telomeres the Key to Aging and Cancer.”.