Tứ phủ

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Buớc tưới chuyển hướng Bước tới tìm kiếm
Ngọc Hoàng vị tối cao của Thiên Phủ và Tứ Phủ, hai bên là Nam Tào Bắc Đẩu, phía dưới là Ngũ vị Tôn Ông

Tứ phủ công đồng hay Tứ phủ là một khái niệm có quan hệ biện chứng mật thiết với tín ngưỡng thờ Mẫu Việt Nam. Tứ phủ bao gồm:

  • Thiên phủ (miền trời): mẫu đệ nhất (mẫu Thượng Thiên) cai quản bầu trời, làm chủ các quyền năng mây mưa, gió bão, sấm chớp.
  • Nhạc phủ (miền rừng núi): mẫu đệ nhị (mẫu Thượng Ngàn) trông coi miền rừng núi, ban phát của cải cho chúng sinh.
  • Thuỷ phủ (miền sông nước): mẫu đệ tam (mẫu Thoải) trị vì các miền sông nước, giúp ích cho nghề trồng lúa nước và ngư nghiệp.
  • Địa phủ (miền đất): mẫu đệ tứ (mẫu Địa) quản lý vùng đất đai, là nguồn gốc cho mọi sự sống.

Các vị thần khâm sai của tứ phủ được thờ tại hầu hết các chùa chiềnmiền Bắc Việt Nam. Tại điện Hòn ChénHuế, Thiên Y A Na, nguyên là một nữ thần của người Chăm, được nhập vào hệ thống tứ phủ và thờ làm Mẫu Thiên [1]. Trong khi đó, nhiều tài liệu cho rằng ở miền Bắc, Mẫu Thiên lại là Liễu Hạnh Công chúa, và Liễu Hạnh công chúa cũng được coi là Mẫu Địa phủ.

Tam phủ và Tứ phủ[sửa | sửa mã nguồn]

Tứ phủ là khái niệm thường được đi liền với tam phủ - hệ thống ba vị mẫu đệ nhất, đệ nhị, và đệ tam (không bao gồm mẫu đệ tứ). Có tài liệu cho rằng hệ thống tứ phủ được xây dựng từ tam phủ cộng thêm mẫu Liễu. Tuy nhiên, do các tín ngưỡng Việt Nam hầu như chỉ được gìn giữ từ đời này sang đời khác qua hình thức truyền khẩu mà không có tài liệu rõ ràng và ít được nghiên cứu. Do đó có sự đa dạng tùy theo từng vùng, và được giải thích theo nhiều hướng khác nhau.

Hệ thống thần linh Tứ Phủ (Tứ Phủ Công Đồng)[sửa | sửa mã nguồn]

Đạo Mẫu là một tín ngưỡng ra đời muộn nên Đạo Mẫu cũng dung hòa nhiều yếu tố của Phật giáoĐạo giáo, với việc đưa vào thờ cúng một số Thần và Phật, và cũng mặc định đưa ngôi thứ của những Thần Phật này cao hơn, cao nhất là Phật Quan Âm rồi tới Ngọc Hoàng thượng đế, Bát Hải Long Vương, Nam Tào Bắc Đẩu,... Tuy nhiên, về cơ bản Đạo Mẫu tự có một hệ thống thần linh đông đảo, và các tín đồ thường chỉ tập trung thờ tự và sinh hoạt tín ngưỡng xoay quanh các vị này, chủ chốt và cao nhất là Tam Tòa Thánh Mẫu, rồi thấp dần là các hàng Quan lớn, Chầu bà, Ông Hoàng, Cô và Cậu, Ngũ Hổ và Ông Lốt,... và cả các thần linh địa phương như một số Chúa bà, Cô bé,... Danh sách các vị thần gồm:

Vua Cha[sửa | sửa mã nguồn]

Tứ Phủ Thánh Mẫu[sửa | sửa mã nguồn]

Tam Vị Chúa Mường[sửa | sửa mã nguồn]

  • Thanh Sơn Chính Phái Đệ Nhất Thượng Ngàn sắc phong Lê Mại Đại Vương hiệu viết Bạch Anh Trưởng Sơn Lâm Công Chúa
  • Đệ Nhị Thượng Ngàn Cao Sơn Công Chúa Diệu Tín Thiền Sư
  • Đệ Tam Thượng Ngàn Sơn Trang Tàng Hình Diệu Nghĩa Thiền Sư

Hàng Quan Lớn[sửa | sửa mã nguồn]

  • Quan Đệ Nhất Thượng Thiên được thờ tại đền tam thiên tôn
  • Quan Đệ Nhị Giám Sát Thượng Ngàn
  • Quan Đệ Tam Thoải Phủ
  • Quan Đệ Tứ Khâm Sai
  • Quan Đệ Ngũ Tuần Tranh

Ngoài ra còn có

  • Quan Đệ Lục
  • Quan Điều Thất Đào Tiên
  • Quan Đệ Bát Đồng Bằng Sông Diêm
  • Quan Đệ Cửu
  • Quan Đệ Thập Triệu Tường

Các vị Quan hay được hầu là Quan Đệ Nhị, Quan Đệ Tam, Quan Đệ Ngũ

Hàng Chầu Bà[sửa | sửa mã nguồn]

  • Chầu Đệ Nhất Thượng Thiên (Quế Hoa Công Chúa)
  • Chầu Đệ Nhị Thượng Ngàn (Đông Quang Công Chúa)
  • Chầu Đệ Tam Thoải Phủ (Thủy Tinh Công Chúa)
  • Chầu Đệ Tứ Khâm Sai (Chiêu Dung Công Chúa)
  • Chầu Năm Suối Lân (Suối Lân Công Chúa)
  • Chầu Lục Cung Nương (Lục Cung Đô Thống )
  • Chầu Bảy Tân An
  • Chầu Bát Sơn Trang (Chầu Bát Đông Cuông)
  • Chầu Chín Cửu Tỉnh (Quỳnh Hoa Công Chúa)
  • Chầu Mười Đồng Mỏ (Mỏ Ba Công Chúa)
  • Chầu Bé Bắc Lệ (Bắc Lệ Công Chúa)
  • Chầu Thủ đền, Thủ điện.

Các vị Chầu phổ biến hay hầu bóng gồm Chầu đệ Nhị, Chầu Lục, Chầu Mười, Chầu Bé. Ngoài ra có người hầu giá Chúa Thác Bờ sau giá Chầu Đệ Tam. Cũng có người hầu giá Chầu Bát Nàn (còn gọi là Chầu Bát Tiên La, Chầu Bát Thái Bình, tức bà Vũ Thị Thục - nữ tướng của Hai Bà Trưng) thay cho giá Chầu Bát Thượng.

Hàng Quan Hoàng[sửa | sửa mã nguồn]

  • Hoàng Cả Thượng thiên thờ chính tại đền tam thiên tôn
  • Hoàng Đôi Thượng Ngàn
  • Hoàng Bơ Hưng Long
  • Hoàng Tư Địa Phủ
  • Hoàng Năm Mán Tộc
  • Hoàng Sáu Thanh Hà
  • Hoàng Bảy Bảo Hà
  • Hoàng Bát Nùng
  • Hoàng Chín Cờn Môn
  • Hoàng Mười Nghệ An

Ngoài ra còn có ông Hoàng Báo Đông Cuông, ông Hoàng Bắc Quốc, ông Chín Thượng Ngàn

Hàng Cô[sửa | sửa mã nguồn]

  • Cô Cả Thượng Thiên (Cô Cả Vân Hương)
  • Cô Đôi Thượng Ngàn (Cô Đôi Bồng Lai)
  • Cô Bơ Thoải Cung (Cô Ba Thác Hàn)
  • Cô Tư Tây Hồ (Cô Tư Ỷ La)
  • Cô Năm Suối Lân
  • Cô Sáu Sơn Trang
  • Cô Bảy Tân An
  • Cô Tám Đồi Chè
  • Cô Chín Sòng Sơn
  • Cô Mười Đồng Mỏ
  • Hội đồng cô Bé

Tùy theo bản cảnh địa phương lại có cô bé bản đền tức là thánh cô được Mẫu sai trông coi bản đền ở địa phương đó như: cô bé Suối Ngang, cô bé Sapa, cô bé Minh Lương, cô bé Tân An, cô bé Sóc, cô bé Mỏ Than, cô bé Thác Bờ, cô bé Cây Xanh, Cô bé Chí Mìu.... Trong 12 vị thánh cô thì có 5 vị thánh cô thường xuyên ngự đồng là:

Cô Đôi Thượng Ngàn

Cô Bơ Thác Hàn

Cô Sáu Sơn Trang

Cô Chín Sòng Sơn

Cô bé Thượng Ngàn

Các cô ngoài hàng thập nhị Thánh cô nhưng hiển ứng linh thông nên các thanh đồng hay kiều về như Đôi Cô Cam Đường.

Ngoài ra trong khoa cúng còn nhắc tới 12 Thánh cô Sơn Trang (các cô ít khi ngự đồng):

  • Cô Cả Núi Dùm
  • Cô Đôi Bắc Lệ (Thượng Ngàn)
  • Cô Ba Tam Kỳ
  • Cô Tư Ỷ La
  • Cô Năm Đồng Tiền
  • Cô Sáu Đồi Ngang
  • Cô Bảy Đông Cuông
  • Cô Tám Sơn Trang
  • Cô Chín Thượng Ngàn
  • Cô Mười Đồi Ngang
  • Cô Mười Một Trang Châu
  • Cô Mười Hai Thượng Ngàn

Hàng Cậu[sửa | sửa mã nguồn]

  • Cậu Hoàng Cả (cậu Quận Phủ Dày)
  • Cậu Hoàng Đôi (cậu Quận Đồi Ngang)
  • Cậu Hoàng Bơ Thoải Phủ
  • Cậu Hoàng Tư Địa Phủ
  • Cậu bé bản đền

Hàng Quan Ngũ Hổ, Ông Lốt[sửa | sửa mã nguồn]

Tức là năm ông hổ tượng trưng ngũ hành và ông lốt (mãng xà).

Trong quan niệm dân gian hổ là vị chúa cai quản rừng núi, hình tượng hổ biểu tượng cho sức mạnh thiêng liêng, diệt trừ tà ma, trấn giữ các phương.

Quan ngũ hổ gồm 05 vị là:

1. Đông Phương Giáp Ất Mộc Đức Thanh Hổ Thần Quan

2. Nam Phương Bính Đinh Hỏa Đức Xích Hổ Thần Quan

3. Trung ương Mậu Kỷ Thổ Đức Hoàng Hổ Thần Quan

4. Tây Phương Canh Tân Kim Đức Bạch Hổ Thần Quan

5. Bắc Phương Nhâm Quý Thủy Đức Hắc Hổ Thần Quan

Quan hổ được vẽ 5 ông hổ màu sắc khác nhau “kim, mộc, thủy, hỏa, thổ”:

Hoàng hổ (màu vàng) trấn khu trung tâm (địa khu)

Hắc hổ (màu đen) trấn phương bắc (thủy khu)

Bạch hổ (màu trắng) trấn phương tây (kim khu)

Xích hổ (màu đỏ) trấn phương nam (hỏa khu)

Thanh hổ (màu xanh) trấn phương đông (mộc khu)

Ông Lốt

Thanh Xà Đại tướng Quân

Bạch Xà Đại tướng Quân

Ngoài ra cũng có nhiều vị khác được hát văn ca ngợi, và có hầu một số vị Chúa bà như Chúa Thác Bờ (vị này thường hay được hầu thay cho Chầu đệ Tam vì Chầu đệ Tam ít về đồng), Chúa Tây Thiên, Chúa Nguyệt Hồ, Chúa Lâm Thao, Chúa Ngũ Phương, Chúa Ba Nàng, Chúa Then, Chúa Bạch Hạc Xuân Nương,.. Các bà Chúa bản cảnh này quyền cai một vùng địa phương.

Các Thánh miền Thượng Ngàn chia làm Sơn Lâm Bộ (rừng cây trên núi cao), Sơn Trang Bộ (thung lũng có điều kiện để sinh sống), Sơn Tinh Bộ (hệ thống các thần rừng), chia ra cai quản Thượng Ngàn trên hết là Tam Vị trưởng quản sơn lâm (Bạch Anh Trưởng Sơn Lâm Công Chúa, Diệu Tín Thiền Sư, Diệu Nghĩa Thiền Sư), dưới có bát bộ sơn trang là 8 họ sơn trang lớn trấn giữ các vùng trọng yếu và 12 cô kề cận Mẫu thượng ngàn cai quảng khắp các cửa rừng cửa bể, dưới các vị tướng sơn trang, quan văn võ, các cô hầu.

Các thần linh kể trên là các thần linh phổ biến nhất, được đông đảo con nhang đệ tử công nhận thờ phụng, ngoài ra còn một số vị khác ở địa phương, cũng được đưa vào hầu bóng. Tuy nhiên, hoạt động này có nhiều bừa bãi, khi mà nhiều ông đồng bà đồng "bịa" thêm vị thánh nào đó để hầu, hay có người hầu cả Ngọc Hoàng... gây phản cảm và méo mó đạo Mẫu.

Ghi chú[sửa | sửa mã nguồn]

  1. ^ Hội Dân tộc học Việt Nam, Tạp chí Tin tức-Sự Kiện, Tiểu vùng văn hoá xứ Quảng - Tiếp theo số 5/2004 (Số 6/2004)

Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]

Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]