Trận Hohenfriedberg

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Bước tới: menu, tìm kiếm
Trận Hohenfriedberg
Một phần của cuộc Chiến tranh Silesia lần thứ hai trong cuộc Chiến tranh Kế vị Áo
Hohenfriedeberg - Attack of Prussian Infantry - 1745.jpg
Trận Hohenfriedberg, Đợt tấn công của bộ binh Phổ, qua nét vẽ của Carl Röchling. Tranh sơn dầu
.
Thời gian 4 tháng 6 1745
Địa điểm Striegau, ngày nay thuộc Ba Lan
Kết quả Vương quốc Phổ đại thắng
Tham chiến
Cờ của Quân chủ Habsburg Áo
Flag of Electorate of Saxony Lãnh địa Tuyển hầu tước Sachsen
Cờ của Vương quốc Phổ Vương quốc Phổ
Chỉ huy
Cờ của Quân chủ Habsburg Karl xứ Lothringen
Flag of Electorate of Saxony Quận công xứ Saxe-Weissenfels
Cờ của Vương quốc Phổ Friedrich II Đại Đế
Lực lượng
85,000[1]
122 pháo
58,500
192 pháo
Tổn thất
8,650 lính chết hoặc bị thương,
5,080 lính bị bắt
66 súng thần công
4,800
.

Trận Hohenfriedberg hoặc Hohenfriedeberg, còn được gọi là trận Striegau, là một trận đánh ác liệt[2] trong chiến tranh Kế vị Áo. Trong trận chiến này, quân Phổ do đích thân vua Friedrich II thống lĩnh, đập nát liên quân Áo-Sachsen dưới sự chỉ huy của vương công Karl Alexander xứ Lothringen. Đây là một trong những chiến thắng đầy ấn tượng của vị vua - chiến binh Friedrich II Đại đế nước Phổ.[3] Theo nhà sử học người ÚcChristopher M. Clark, đây có lẽ là trận đánh quyết định nhất trong cuộc chiến tranh Silesia lần thứ hai. (1744 - 1745).[4] Đồng thời, Hohenfriedberg cũng là chiến thắng đầu tiên của vua Friedrich II Đại Đế trong cuộc Chiến tranh Silesia lần thứ hai. Với chiến thắng tại Hohenfriedberg, vua Friedrich II Đại Đế đã bảo vệ được quyền thống trị tỉnh Silesia.[5] Sau đại thắng tại Hohenfriedberg, ông còn đại phá quân Áo thêm lần nữa trong trận đánh tại Soor.[6] Cùng với những trận đánh lớn tại Rossbach, LeuthenZorndorf trong cuộc Chiến tranh Bảy năm về sau, chiến thắng tại Hohenfriedberg cho thấy vai trò lớn lao của lực lượng Kỵ binh tinh nhuệ Phổ trên trận tiền.[7]

Trận đánh này được gọi là "một loạt cuộc giao chiến lẻ tẻ", do các phần của Quân đội Phổ không kết hợp với nhau mà tấn công kẻ thù. Trong trận này, do liên quân Áo-Sachsen không thể giúp đỡ lẫn nhau, họ đã tạo điều kiện cho quân Phổ sửa sai, và giành chiến thắng vẻ vang, đưa trận thắng Hohenfriedberg trở thành một trong những cuộc hành quân vĩ đại nhất của người Đức.[8] Trong chiến dịch năm 1745, cùng các trận như KesselsdorfFontenoy cuộc chiến tại Hohenfriedberg trở thành ba chiến thắng vĩ đại nhất trong thời kỳ Chiến tranh Kế vị Áo.

Friedrich II xem trận này là "một chiến thắng quyết định chưa từng có kể từ trận thắng Blenheim".[9][10] Chiến thắng Hohenfriedberg đã mang lợi niềm hy vọng thắng lợi cho Quân đội Phổ. Nhà vua tin chắc rằng Nữ hoàng Maria Theresia sẽ tái lập hoà bình, trong thư gửi cho Thủ tướng Phổ Podewils, ông cho rằng "trái tim sắt đá của pharaon hẳn đã dịu đi". Tuy nhiên, dù ông lao đầu vào nghệ thuật trong thời gian này, ít lâu sau nhà vua lại thiết triều.[11] Việc lập lại hòa bình là không dễ: Quân đội Áo không hoàn toàn suy sụp, họ rút về có thủ ở Vương quốc Bohemia (Tiệp Khắc).[12] Sau đó, ông cất quân chinh phạt xứ Bohemia, nhưng lại bị đánh bật. Sau đó, nhờ có chiến thắng Kesselsdorf, vào ngày 18 tháng 5 năm 1745, thành Dresden thất thủ,[13] vua Friedrich II cũng trở thành bá chủ của Lãnh địa Tuyển hầu tước xứ Sachsen, bắt họ phải triều cống cho mình.[14] Nước Áo thất bại, ông buộc triều đình Áo phải tôn trọng triệt để những điều khoản được ký kết trước đây.

Bối cảnh lịch sử[sửa | sửa mã nguồn]

Quốc vương Friedrich II.

Vua Friedrich Wilhelm I, trị vì nước Phổ từ năm 1713 cho đến năm 1740, đã gây dựng lực lượng Quân đội Phổ với 8 vạn quân tinh nhuệ và truyền ngôi cho vua con Friedrich II Đại Đế.[15][16] Hoàng đế Áo Karl VI cho qua đời vào tháng 10 năm 1740.[17] Tân vương nước Phổ là Friedrich II Đại Đế liền thân chinh thống lĩnh 27 nghìn chiến binh tinh nhuệ đi chinh phạt tỉnh Silesia từ tay Đế quốc Áo vào năm 1740.[18][19] Đây là một cuộc chinh phạt bất ngờ.[20] Vào năm 1741, trong cuộc chiến tranh Silesia lần thứ nhất, các chiến binh của ông đại phá quân Áo trong trận đánh tại Mollwitz ở phía Đông Nam Breslau (Silesia). Vào năm sau (1742), họ lại đánh thắng quân Áo trong trận đánh tại Chotusitz. Sau đó, vua Friedrich II Đại Đế rời bỏ các đồng minh của ông (chẳng hạn như Pháp), và ký kết Hiệp định Breslau với Áo, thế là ông lấy được phần lớn tỉnh Silesia.[6][21]

Nhưng sau đó, quân Áo đánh tan tác các đồng minh cũ của vua Friedrich II Đại Đế. Không những thế, đồng minh cũ của ông là lãnh địa Tuyển hầu tước Sachsen cũng họp binh với Áo.[20] Như ông đã viết trong tác phẩm "Chống chủ nghĩa Quyền thuật" (Anti-Machiavel), một Quân vương được quyền khiêu chiến để đẩy lùi mối đe dọa ngoại xâm. Do đó, vào năm 1744, ông tái chiến với Áo, mở ra cuộc chiến tranh Silesia lần thứ hai.[22] Ông thân chinh cầm quân tinh nhuệ đi đánh xứ Bohemia, nhưng bị quân tinh nhuệ Áo đẩy lùi.[23] Từ lần đó, ba quân bắt đầu mất lòng tin vào tài năng điều binh khiển tướng của vị vua trẻ tuổi. Nghiêm trọng hơn, liên quân Áo - Sachsen lại vượt biên giới đánh Phổ. Quốc khố Phổ trống rỗng, quân Pháp còn phải chinh chiến ở xứ Hà Lan nên không thể họp binh với quân Phổ, quân Bayern thì lại giảng hòa với quân Áo. Xem ra vua Friedrich II Đại Đế khó có thể giữ vững tỉnh Silesia. Song, ông sẵn sàng đấu tranh, thể hiện ý chí kiên cường của ông. Nhưng chỉ một trận đánh quyết định mới thực sự cứu vãn tình thế của ông. Và, cơ hội mở trận đã đến với ông khi liên quân Áo - Sachsen kéo đến đồng bằng Hohenfriedberg, tỉnh Silesia.

Nếu cuộc chiến tranh Silesia lần thứ nhất (1740 – 1742) đã đưa Phổ - Brandenburg trở thành một Vương quốc cường thịnh, thì cuộc chiến tranh Silesia lần thứ hai (1744 – 1745) giúp họ duy trì ảnh hưởng của mình tại Đức. Nhà vua đã không thiết lập được một liên minh các Vương hầu người Đức, một lần nữa ông nhờ Pháp giúp đỡ, và ký kết Hiệp ước bí mật với nước này vào ngày 5 tháng 6 năm 1744. Trước sự de dọa của Áo, ông thiết lập "Liên minh Frankfurt",[24] nói cách khác là nhân danh đồng minh của nước Pháp và Bayern để tiếp tục nhảy vào cuộc Chiến tranh Kế vị Áo,[25] nhằm bảo vệ quyền thống trị vùng Silesia của ông,[26] mở ra cuộc chiến tranh Silesia lần thứ hai (1744 – 1745), chống nhau với một liên minh gồm Đế quốc Áo, Vương quốc Anh, lãnh chúa xứ Sachsen, Cộng hòa Hà Lan và Đế quốc Nga.[27][28]

Vào ngày 17 tháng 8 năm 1744, ông lại xua quân chinh phạt xứ Bohemia, vào ngày 2 tháng 9 ông và các đạo quân Phổ đã hiện ra trước cổng thành Praha: họ nhanh chóng vây hãm và chiếm đóng thành Praha.[29] Sau đó, nhà vua nước Phổ xua quân đánh vào miền Nam xứ Bohemia, đe dọa đến kinh đô Viên của Áo.[30] Vào ngày 30 tháng 9 năm 1744, ông chiếm đóng Budweis, và hành quân về đem tại đây vào ngày 4 tháng 10. Với chiến công hiển hách, ông gửi thư cho Thủ tướng Chính phủ Phổ là Heinrich von Podewils: "Lũ giặc chắc hẳn sẽ rút về chính quốc Áo, hoặc sẽ khoanh tay rủ áo xem Trẫm tàn phá chính quốc Áo".[29] Trong tay nhà vua giờ đây có đến 12.000 tù binh Áo.[28] Tuy nhiên, do quân Áo dùng thủ đoạn, ông không thành công và phải rút về xứ Silesia, tổn thất đến hàng nghìn binh sĩ. Sau lần này, ông rút kinh nghiệm xương máu qua tác phẩm "Nguyên tắc chung của chiến tranh" (1748) như sau:[31]

Nói chung, Trẫm và các Khanh không nên tiến quá xa ra khỏi biên cương trong các cuộc chiến tranh. Tất cả những cuộc chiến tranh kiểu này đều mang lại kết quả không tốt đẹp.

—Friedrich Đại Đế

Trận chiến[sửa | sửa mã nguồn]

Có một lần, ông ngự bút gửi cho vị đại thần đầu triều nước Phổ một bức vào ngày 8 tháng 5 năm 1745:

"Trẫm và Ái Khanh có lý do chính đáng để mong chờ ngày thảm bại của Nữ hoàng Áo và bọn Sachsen".[32]

Và quả thật, mọi chuyện diễn ra đúng như vậy, khi Vương công Charles xứ Lorraine kéo quân Áo tiến vào tỉnh Silesia, ông đánh lừa đối phương, sau một cuộc hành quân về đêm, vào buổi sáng, ông cùng 65.000 quân sĩ tinh nhuệ Phổ tiến hành tấn công và đánh tan tác 70.000 liên quân Áo - Sachsen chỉ trong vòng vài tiếng đồng hồ tại đây.

Diễn biến[sửa | sửa mã nguồn]

Sơ đồ trận đánh

Vương công Charles xứ Lorraine thống lĩnh liên quân Áo-Sachsen vượt núi Sudeten tiến đánh Silesia giữa Hohenfriedberg là Pilgramshian, tin chắc là sẽ đánh bại quân Phổ.[33] Tuy nhiên, trái ngược với dự tính của đối phương, Quốc vương Friedrich II đã phát động cuộc tấn công họ. Hai bên gặp nhau trong trận chiến Hohenfriedberg (gần Liegnitz) vào ngày 4 tháng 6 năm 1745.[33][34][35] Hôm sau, ngày 4 tháng 6 1745, quân Phổ dàn quân nơi vùng Hohenfriedberg, sẵn sàng nghênh chiến với liên quân Áo-Sachsen. Mục tiêu đầu tiên của Phổ là hai ngọn đồi trước hàng quân của Sachsen. Hai ngọn đồi này đã bị một đội quân nhỏ của Sachsen chiếm đóng ngày hôm trước. Đội quân tiên phong Phổ phải chạm trán với lực lượng này và kết quả của cuộc đụng độ đã và bất ngờ ngăn chặn sự bất ngờ của Friedrich. Pháo binh Sachsen khai hỏa trước và sau đó các đơn vị khác bắt đầu cùng hỗ trợ nhau: "Bắn!", tiếng nói lan truyền khắp nơi nó làm khuấy động những chú ngựa của Weissenfels, mặt trời trông đang như nổi nóng đã tăng sức nóng và sự quyết liệt của trân chiến, những cuộc giao chiến quyết liệt giữa kỵ binh hai bên, những loạt súng vang lên như sấm sét.[36] Trong những tiếng súng vang, người ta nghe thấy một tiếng nói nho nhỏ như của một người thầy giáo nghèo, họ cho rằng, sẽ không nghe thấy tiếng anh ta nữa sau khi tiếng trống lớn nhất vang lên.[36]

Cuộc tấn công của Long kỵ binh Bayreuth

Các đơn vị quân đội được tăng cường từ Sachsen, Áo triển khai quân đội mình của mình tiến đến gần Striegau, gần hai ngọn đồi của Sachsen và xa hơn nữa là quân chính quy Áo ở bên kia đồng bằng. Khi Friedrich trinh sát lực lượng quân đội Áo-Sachsen, ông quyết định để di chuyển toàn quân lên phía Bắc, ở phía bên phải của quân Áo. Đại quân Phổ đi qua một cầu phía tây của thành phố Striegau, và mở cuộc tấn công đầu tiên vào Sachsen.[37] Vương công Karl, chỉ huy phe Áo-Sachsen không thể ngờ, là vua Phổ chủ động tấn công trước. Yếu tố bất ngờ góp phần không nhỏ giúp quân Phổ chiếm thế thượng phong, cộng thêm tài thao lược cơ mưu thiên bẩm của vua Friedrich II.[38] Trong khi Vương công Charles cầm đầu 85.000 quân, nhà vua chỉ thống lĩnh 58.000 quân. Thế mà quân Phổ đã tiêu diệt được 1/4 quân của Vương công Charles,[39] cướp được 66 khẩu thần công cùng 700 tù binh từ phía đối phương.[39][40][41]

Kết quả[sửa | sửa mã nguồn]

Friedrich Đại đế cùng toàn quân ăn mừng đại thắng

Liên quân Áo-Sachsen bị quân đội tinh nhuệ của Phổ nghiền tan nát, còn vua Friedrich Đại đế, đây có thể nói là một trong những trận chiến vĩ đại nhất của ông.[42] Đại thắng vang dội, kinh điển này góp phần rất quan trọng đến sự phát triển của nền quân sự Phổ - Đức, là một trong những chiến công làm nên lực lượng Quân đội Phổ.[43] Trong trận đại chiến này, quân Kỵ binh Phổ chiến đấu xuất sắc và chỉ một đơn vị quân Long Kỵ binh Bayreuth đã tiêu diệt được 5 Trung đoàn Áo.[44] Quân Bộ binh Sachsen cũng bị diệt sạch.[45][46] Họ tuân theo huấn lệnh Quân vương rằng chỉ chiến đấu mãnh liệt cho tới cùng thay vì cứ lo bắt tù binh.[47] Chính nhà vua trong trận đánh này cũng vững tay chèo hơn trước, và từ đây danh tiếng quân sự của ông trở nên lẫy lừng trên toàn châu Âu.[43][48] Với đại thắng huy hoàng tại nơi này, vua Friedrich II Đại Đế đã phải khen lực lượng Long Kỵ binh Bayreuth là những "Caesar".[49]

Trung đoàn Long Kỵ binh Bayreuth đã được nhà vua ban tặng huy chương đặc biệt bởi lòng dũng cảm,chiến đấu tới cùng của mình trong trận chiến tại nơi đây. Quốc vương đã nhận xét, trong thời đại lịch sử ông, ám chỉ tới chiến thắng tại Hohenfriedberg:[50]

Không nơi nào trên thế giới có thể có được sự thanh thản một cách vững chắc hơn khi trên vai một tấm bản đồ nếu so với đội quân Phổ như ta đang sở hữu

—Friedrich Đại đế

Ý nghĩa lịch sử và những trận đánh sau[sửa | sửa mã nguồn]

Như vậy là một lần nữa vua Friedrich II Đại Đế lại giành đại thắng sau những chiến thắng tại Mollwitz và Chotusitz.[51] Việc ông lừa giặc vào bẫy, việc ông gây họ bất ngờ với một cuộc hành quân về đêm và việc ông tấn công họ bằng chiến thuật "đánh dọc sườn" đều nằm trong số những chiến công hiển hách nhất của ông.[52] Cuộc tấn công của lực lượng Long Kỵ binh Bayreuth trong trận đại chiến tại Hohenfriedberg đã thể hiện hiệu quả của các chiến thuật tấn công mãnh liệt và đột ngột trong lối đánh đặc biệt nhất.[53] Đại thắng tại Hohenfriedberg cũng cho thấy nhà vua biết lấy những trận đánh trước làm bài học.[52] Nếu ông thắng trận Mollwitz (1741)[54] chỉ nhờ có sự phò tá đắc lực của danh tướng Kurt Christoph Graf von Schwerin, thắng trận Chotustiz (1742) phần lớn nhờ vào công của danh tướng Leopold người Dessau[55] thì đại thắng tại Hohenfriedberg là thành tựu lớn lao đầu tiên của cá nhân ông.[52] So với các trận thắng trước đó, vị vua - chiến binh Friedrich II Đại Đế biết làm chủ chặt chẽ tình hình hơn, và thể hiện rõ tài năng xuất chúng của ông trong việc biến đổi kế hoạch tác chiến của mình và thay đổi tình hình chiến trận.[4] Sau trận thắng Hohenfriedberg, nhà vua ôm chầm lấy Sứ thần nước Pháp và nói:[34]

Ái khanh ơi, ngày hôm nay Trẫm luôn được Thiên Chúa phù hộ độ trì.

Vua Friedrich II Đại Đế - ông vua chiến thắng tại Hohenfriedberg - là một trong những vị Đại Danh tướng hiếm có trong lịch sử.[56]

Đại thắng tại Hohenfriedberg làm ông rất tự hào vì lực lượng Kỵ binh của ông - từng là một đội quân cùi bắp - giờ đây đã có thể chiến đấu mãnh liệt trong mọi trận đánh.[52] Tương truyền, sau đại thắng tại Hohenfriedberg, vua Friedrich II Đại Đế đã sáng tác bản hành khúc lừng danh "Hohenfriedberger" và ban tặng bản hành khúc này cho lực lượng Long Kỵ binh tinh nhuệ Bayreuth.[57] Tuy nhiên, hòa bình vẫn không thể đến với nước Phổ. Nữ hoàng Maria Theresia vẫn kiên cường đấu tranh, không những thế bà còn có uy thế chính trị mạnh mẽ tại Đức. Ngay cả nếu không có sự ủng hộ của Tuyển hầu tước xứ Brandenburg - chính là vua Friedrich II Đại Đế, bà vẫn có thể tôn chồng của bà là Franz xứ Lorraine lên làm Hoàng đế La Mã Thần thánh, ba tháng sau khi các chiến binh Áo đại bại tại Hohenfriedberg.[58]

Song, chiến thắng tại Hohenfriedberg không phải là không có ý nghĩa lớn: do nước Anh phải bận bịu đối phó với cuộc nổi dậy Jacobite, vua George II đã chán "liên Áo đánh Phổ".[48] Cuối cùng, nước Anh đã phải tìm cách hòa giải, song đường lối của Chính phủ Anh vẫn còn mập mờ. Những hiểm họa đối với nước Phổ cũng đến từ Đế quốc Nga và xứ Sachsen, không những thế quân Áo cũng phòng thủ kiên cố tại xứ Bohemia. Không những không thể chiếm được xứ Bohemia mà vua Friedrich II Đại Đế và ba quân còn bị quân Áo vây đánh tại Soor.[52]

Theo nhà vua nước Phổ, ông và các chiến binh đánh trận đại chiến Hohenfriedberg là để bảo vệ tỉnh Silesia. Trong khi đó, khác với Hohenfriedberg, trận đánh tại Soor - do quân địch gây ra trước (cũng như trận Mollwitz mấy năm trước) - lại là một trận đánh bảo vệ mạng sống của ông.[59] Một lần nữa, ông lại đại thắng trong trận đánh ở Soor. Toàn thể châu Âu tin ông là một vị danh tướng bất khả chiến bại.[52] Với hai chiến thắng huy hoàng của ông tại Hohenfriedberg và Soor, danh tướng Pháp là Maurice de Saxe đã hoan nghênh ông vào tháng 10 năm 1745.[60] Song, vua Friedrich II Đại Đế lại đại phá quân Áo trong trận đánh ở Hennersdorf - theo chánh sứ Pháp là Hầu tước Valori, chiến thắng này còn lớn lao hơn cả hai chiến công hiển hách tại Hohenfriedberg và Soor.[61] Cuối cùng, Quân đội Phổ đè bẹp liên quân Áo - Sachsen trong trận đánh tại Trận Kesselsdorf vào tháng 12 năm 1745.[62] Sau đại thắng, vua Friedrich II Đại Đế một lần nữa rời bỏ các đồng minh của ông để giảng hòa với Áo.[6]

Kết thúc cuộc chiến tranh, nước Phổ trở thành một liệt cường trên đất Đức và trên toàn cõi châu Âu.[63] Bộ mặt nước Phổ giờ đây đã khác hẳn với nước Phổ khi vua Friedrich II Đại Đế vừa mới đăng quang.[20] Và trong các cuộc chiến tranh sau này, vị vua độc đáo Friedrich II Đại Đế sẽ còn giành không ít thắng lợi huy hoàng,[64][65] sẽ còn đại phá quân Áo trong các trận thắng tại Rossbachtại Leuthen (1757) - những chiến thắng lừng lẫy nhất trong những trận đánh của ông.[66][67] Theo các nhà sử học của Bộ Tổng Tham mưu Đức, ông chỉ thực sự dùng đến chiến thuật "đánh dọc sườn" vào năm 1757, thế nhưng, Rudolf Keibel cho rằng: thực chất ông đã dùng chiến thuật này kể từ trận đại chiến tại Hohenfriedberg.[68]

Nếu không có các trận đánh tại Hohenfriedberg, Soor và Leuthen, nếu không có cuộc chinh phạt và gìn giữ tỉnh Silesia, Friedrich sẽ không phải là... "nhân vật số một của thế kỷ"...

—Augstein, 1968, 265[69]

Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]

Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]

  1. ^ Chandler: The Art of Warfare in the Age of Marlborough, p.306
  2. ^ Christopher Duffy, Frederick the Great: A Military Life, trang 296
  3. ^ Hamish M. Scott, The emergence of the Eastern powers, 1756-1775, trang 23
  4. ^ a ă Christopher M. Clark, Iron kingdom: the rise and downfall of Prussia, 1600-1947, trang 195
  5. ^ Christopher Duffy, Frederick the Great: A Military Life, trang 66
  6. ^ a ă â Christopher M. Clark, Iron kingdom: the rise and downfall of Prussia, 1600-1947, trang 194
  7. ^ Christopher Duffy, Frederick the Great: A Military Life, trang 321
  8. ^ Showalter, The Wars of Frederick the Great, 84
  9. ^ Arthur Mee, John Alexander Hammerton, "The World's Greatest Books: Volume 12, Volume 12", BiblioBazaar, LLC, 2008, trang 195
  10. ^ THOMAS CARLYLE, HISTORY OF FRIEDRICH THE SECOND, trang 120
  11. ^ W. F. Reddaway, Frederick the Great and the Rise of Prussia, trang 148
  12. ^ Gerhard Ritter, Frederick the Great: A Historical Profile, trang 91
  13. ^ G. W. Prothero, Stanley Leathes, Sir Adolphus William Ward, John Emerich Edward Dalberg-Acton Acton (Baron.), Stanley Leathes, G. W. (George Walter) Prothero, Sir Adolphus William Ward, Stanley Leathes, G. W. (George Walter) Prothero, Sir Adolphus William Ward, John Emerich Edward Dalberg-Acton Acton (Baron.), the cambridge modern history, trang 244
  14. ^ Christophe Koch, History of the revolutions in Europe, from the subversion of the Roman empire in the west, to the Congress of Vienna: From the French of Christopher William Koch. With a continuation to the year 1815, trang 78
  15. ^ Christopher M. Clark, Iron kingdom: the rise and downfall of Prussia, 1600-1947, trang 95
  16. ^ Christopher M. Clark, Iron kingdom: the rise and downfall of Prussia, 1600-1947, trang 192
  17. ^ Gerhard Ritter, Frederick the Great: a historical profile, trang 76
  18. ^ Gerhard Ritter, Frederick the Great: a historical profile, trang 82
  19. ^ Christopher M. Clark, Iron kingdom: the rise and downfall of Prussia, 1600-1947, trang 183
  20. ^ a ă â Christopher M. Clark, Iron kingdom: the rise and downfall of Prussia, 1600-1947, trang 196
  21. ^ Christopher M. Clark, Iron kingdom: the rise and downfall of Prussia, 1600-1947, trang 221
  22. ^ Christopher Duffy, Frederick the Great: A Military Life, trang 50
  23. ^ Christopher Duffy, Frederick the Great: A Military Life, trang 54
  24. ^ Arthur Hassall, The Making of the British Empire (A.D. 1714-1832), trang 18
  25. ^ Thẩm Kiên, 10 đại hoàng đế thế giới, trang 251
  26. ^ Eleanor L. Turk, The history of Germany, các trang 58-59.
  27. ^ William Young, German Diplomatic Relations 1871-1945: The Wilhelmstrasse and the Formulation of Foreign Policy, các trang 4-5.
  28. ^ a ă Arthur William Alsager Pollock, The United service magazine, Tập 64, H. Colburn, 1850, trang 388
  29. ^ a ă Norwood Young, The Life of Frederick the Great, trang 90, các trang 122-129.
  30. ^ Frederick William Longman, Frederick the Great and the Seven Years' War, các trang 60-61.
  31. ^ John Keegan, Andrew Wheatcroft, Who's who in military history: from 1453 to the present day, trang 102.
  32. ^ Norwood Young, The Life of Frederick the Great, các trang 132-136.
  33. ^ a ă Russell Frank Weigley, The Age of Battles: The Quest for Decisive Warfare from Breitenfeld to Waterloo, trang 175
  34. ^ a ă W. Sanford Ramey, Kings of the Battle Field, trang 172
  35. ^ William Latham Bevan, "The student's manual of modern geography", 1869, trang 257
  36. ^ a ă Thomas Carlyle, History of Friedrich the Second, called Frederick the Great, Tập 4, trang 115
  37. ^ Gerhard Ritter, Frederick the Great: a historical profile, trang 167
  38. ^ Theodor Schieder, Sabina Berkeley, Hamish M. Scott, Frederick the Great, trang 298
  39. ^ a ă Sidney Bradshaw Fay, The rise of Brandenburg-Prussia to 1785, trang 101, trang 1018
  40. ^ Hajo Holborn, "A History of Modern Germany: 1648-1840", trang 216
  41. ^ Sir Edward Cust, "Annals of the wars of the eighteenth century: compiled from the most authentic histories of the period", Volume 2, trang 69
  42. ^ Giles MacDonogh, Frederick the Great: A Life in Deed and Letters, trang 158
  43. ^ a ă Robert Michael Citino, The German way of war: from the Thirty Years' War to the Third Reich, các trang 60-62.
  44. ^ Christopher Duffy, The military experience in the age of reason, trang 116
  45. ^ Christopher Duffy, The military experience in the age of reason, trang 17
  46. ^ Christopher Duffy, The military experience in the age of reason, trang 8
  47. ^ David Fraser, Frederick the Great: King of Prussia, trang 184
  48. ^ a ă Theodor Schieder, Sabina Berkeley, Hamish M. Scott, Frederick the Great, trang 113
  49. ^ Christopher Duffy, Frederick the Great: A Military Life, trang 65
  50. ^ Theodor Kugler,History of Frederick the great, from the Germ, trang 225
  51. ^ Norman Davies, Europe: a history, trang 648
  52. ^ a ă â b c d Gerhard Ritter, Frederick the Great: a historical profile, trang 91
  53. ^ Christopher Duffy, The army of Frederick the Great, trang 108
  54. ^ Gerhard Ritter, Frederick the Great: a historical profile, trang 83
  55. ^ Gerhard Ritter, Frederick the Great: a historical profile, trang 86
  56. ^ Christopher Duffy, Frederick the Great: A Military Life, Bìa sau
  57. ^ Christopher Duffy, The army of Frederick the Great, trang 141
  58. ^ Theodor Schieder, Sabina Berkeley, Hamish M. Scott, Frederick the Great, trang 275
  59. ^ Christopher Duffy, Frederick the Great: A Military Life, trang 72
  60. ^ Christopher Duffy, The military experience in the age of reason, trang 268
  61. ^ Christopher Duffy, The military life of Frederick the Great, trang 73
  62. ^ Christopher Duffy, The army of Frederick the Great, trang 218
  63. ^ Gerhard Ritter, Frederick the Great: a historical profile, trang 92
  64. ^ Christopher M. Clark, Iron kingdom: the rise and downfall of Prussia, 1600-1947, trang 204
  65. ^ Christopher M. Clark, Iron kingdom: the rise and downfall of Prussia, 1600-1947, trang 201
  66. ^ Gerhard Ritter, Frederick the Great: a historical profile, trang 115
  67. ^ Christopher M. Clark, Iron kingdom: the rise and downfall of Prussia, 1600-1947, trang 202
  68. ^ Christopher Duffy, Frederick the Great: A Military Life, trang 309
  69. ^ Christopher Duffy, Frederick the Great: A Military Life, trang XII

Tài liệu tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]