Chữ tất-đàm

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Buớc tưới chuyển hướng Bước tới tìm kiếm
Siddhaṃ
Siddham1.svg
Từ Siddhaṃ được viết bằng thể chữ Siddhaṃ
Thể loạiAbugida
Ngôn ngữSanskrit
Thời kỳcỡ 600–cỡ 1200 tại Ấn Độ, và hiện nay tại Trung Quốc, Nhật Bản, Việt Nam
Nguồn gốc
Hậu duệchữ Tây Tạng và hậu duệ của nó
Anh emNāgarī
Śāradā
[a] Giả thuyết chữ Brāhmī có nguồn gốc từ Semitic chưa được thống nhất.
Note: Trang này có thể chứa những biểu tượng ngữ âm IPA trong Unicode.

Chữ Tất Đàm là một dạng văn tự cổ của tiếng Phạn được dùng để ghi chép kinh điển Phật giáo ở Ấn Độ thời xưa. Chữ này âm Phạn đọc là Siddham có nghĩa là "thành tựu"; chữ Devanagari viết là सिद्धं Khi chữ này truyền sang Trung Quốc thì được phiên ra nhiều âm khác nhau: Tất Đàm, Tất Đàn, Tất Đán, Thất Đán, Thất Đàn... Khi truyền sang Nhật Bản thì người Nhật gọi chữ này là Bonji.

Lịch sử[sửa | sửa mã nguồn]

Thời điểm ra đời của loại chữ này đến nay vẫn chưa thống nhất. Theo John Stevens, tác giả Sacred Calligraphy of the East (Thư pháp linh tự Đông Phương) thì hình dạng chữ này chuẩn định vào khoảng năm 700 sau Công nguyên nhưng đã trải qua thời kỳ hình thành khá lâu trước đó. Chứng tích là kinh lá bối bằng chữ Siddham chép Bát Nhã Tâm Kinh được thỉnh từ Thiên Trúc qua ngả Trung Hoa sang tận Nhật Bản năm 610. Một số tài liệu thì cho rằng chữ này hình thành trong khoảng những năm 420-588 và xuất phát từ Nam Ấn.

Chữ Siddham gốc là chữ cổ Gupta, sau đó biến hóa thành chữ Devanagari. Kinh điển Phật giáo từ Ấn Độ thời xưa truyền sang các nước lân cận ở nhiều dạng văn tự khác nhau trong đó chữ Siddham mang tầm quan trọng nhất, trong đó có bộ Kinh tạng của Huyền Trang thỉnh về từ Ấn Độ (vào năm 645).

Tại Việt Nam chữ Siddham từ xưa đến nay được mật truyền trong các tự viện. Với đại chúng thì lối chữ này không có mặt trong các văn bản lưu hành.

Trung Quốc thời Đường, kinh văn chữ Phạn chính là chữ Siddham, đã xuất hiện các tác phẩm Phạn Tự Thiên Văn của Nghĩa Tịnh, Tất Đàm Tự Ký của Trí Quảng, Tự Mẫu Biểu của Nhất Hạnh.

Tại Nhật Bản chữ Siddham gọi là Bonji, tức "Phạm tự" (chữ của Phạm vương, tức Brahma). Sử ghi năm 608 đoàn tăng sĩ và tông đồ từ Nhật sang Trung Hoa thỉnh kinh và đem về nước một bộ kinh chữ Bonji. Tông phái Đông Mật của Không Hải cho tới nay vẫn chú trọng lối chữ Siddham trong thư tịch.

Có người cho rằng khi Trung Quốc tiếp thu chữ Nagari thì chữ Siddham bị đẩy vào quên lãng. Thời điểm này cũng là lúc bang giao giữa Nhật và Trung Quốc bị gián đoạn nên chữ Nagari và các thế hệ chữ viết sau này không được truyền sang lấn chân chữ Siddham tại Nhật. Vì lý do đó, chữ này đã trở thành tử ngữ tại Trung Quốc và ở các nước khác trừ nước Nhật. Thực tế là chữ Siddham vẫn được bảo tồn và lưu truyền trong các dòng Mật tông tại các nước trong khu vực.

Các giả thuyết về sự hình thành chữ Siddham[sửa | sửa mã nguồn]

Chân ngôn Oṃ Maṇi Padme Hūṃ được viết bằng chữ Siddham
  • Chữ Siddham dùng để ghi lại lời Phật dạy ở cảnh giới Long Cung, do Long Thọ Bồ Tát mang về truyền dạy lại. Do đó chữ này được gọi là Long Cung Tương Thừa.
  • Chữ Siddham do Phạm Thiên tạo ra để làm phương tiện truyền đạt tri thức cho nhân loại. Do đó chữ này được gọi là Phạm Vương Tương Thừa hay Nam Thiên Tương Thừa.
  • Chữ Siddham do Phật Thích Ca truyền dạy. Do đó chữ này được gọi là Thích Ca Tương Thừa. Đến sau khi Phật nhập diệt thì các vị Văn Thù, Di Lặc, A Nan dùng chữ này để kết tập kinh điển.
  • Chữ Siddham do Đại Nhật Như Lai truyền dạy. Do đó chữ này được gọi là Đại Nhật Tương Thừa. Kim Cương Tát Đỏa dùng chữ này để kết tập. Về sau Long Mãnh Bồ Tát vào tháp sắt thọ nhận và lưu truyền.

Bảng mẫu tự[sửa | sửa mã nguồn]

Nguyên âm[sửa | sửa mã nguồn]

Thể độc lập Phiên Latin Thể ghép với Siddham kya.svg Thể độc lập Phiên Latin Thể ghép với Siddham kya.svg
Siddham a.svg a Siddham kya.svg Siddham aa.svg ā Siddham kyaa.svg
Siddham i.svg i Siddham kyi.svg Siddham ii.svg ī Siddham kyii.svg
Siddham u.svg u Siddham kyu.svg Siddham uu.svg ū Siddham kyuu.svg
Siddham e.svg e Siddham kye.svg Siddham ai.svg ai Siddham kyai.svg
Siddham o.svg o Siddham kyo.svg Siddham au.svg au Siddham kyau.svg
Siddham am.svg aṃ Siddham kyam.svg Siddham ah.svg aḥ Siddham kyah.svg
Thể độc lập Phiên Latin Thể ghép với Siddham k.svg Thể độc lập Phiên Latin Thể ghép với Siddham k.svg
Siddham ri.svg Siddham kri.svg Siddham rii.svg
Siddham li.svg Siddham lii.svg
Hình thức khác
Siddham aa1.svg ā Siddham i1.svg i Siddham i2.svg i Siddham ii1.svg ī Siddham ii2.svg ī Siddham u1.svg u Siddham uu1.svg ū Siddham o1.svg o Siddham au1.svg au Siddham am1.svg aṃ

Phụ âm[sửa | sửa mã nguồn]

Âm tắc Âm mũi Âm tiếp cận Âm xát
Vô thanh Hữu thanh
Âm không bật Âm bật Âm không bật Âm bật
Âm họng Siddham h.svg h
Âm vòm mềm Siddham k.svg k Siddham kh.svg kh Siddham g.svg g Siddham gh.svg gh Siddham ng.svg
Âm vòm Siddham c.svg c Siddham ch.svg ch Siddham j.svg j Siddham jh.svg jh Siddham ny2.svg ñ Siddham y.svg y Siddham sh1.svg ś
Âm quặt lưỡii Siddham tt.svg Siddham tth.svg ṭh Siddham dd.svg Siddham ddh.svg ḍh Siddham nn.svg Siddham r.svg r Siddham ss.svg
Âm răng Siddham t.svg t Siddham th.svg th Siddham d.svg d Siddham dh2.svg dh Siddham n.svg n Siddham l.svg l Siddham s.svg s
Âm đôi môi Siddham p.svg p Siddham ph.svg ph Siddham b.svg b Siddham bh.svg bh Siddham m.svg m
Âm môi răng Siddham v3.svg v
Mẫu tự ghép
Siddham kss.svg kṣ Siddham llm.svg llaṃ
Hình thức viết khác (biến thể)
Siddham ch1.svg ch Siddham j1.svg j Siddham ny.svg ñ Siddham tt1.svg Siddham tth1.svg ṭh Siddham ddh1.svg ḍh Siddham ddh2.svg ḍh Siddham nn1.svg Siddham nn3.svg Siddham th1.svg th Siddham th2.svg th Siddham dh.svg dh Siddham n2.svg n Siddham m1.svg m Siddham sh.svg ś Siddham sh2.svg ś Siddham v.svg v

Bát Nhã Tâm Kinh viết bằng chữ Siddham[sửa | sửa mã nguồn]

Heart sutra sdh.jpg

Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]

Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]