Nếu

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Bước tới: menu, tìm kiếm
Ấn bản “If” của Doubleday Page and Company, Garden City, New York, 1910.

Nếu (tiếng Anh If) (tên bản dịch tiếng Việt của Nguyễn Viết Thắng) – là bài thơ nổi tiếng nhất của Rudyard Kipling sáng tác năm 1895 và in năm 1910 trong cuốn Phần thưởng và tiên (Rewards and Fairies), gồm truyện và thơ. Bài thơ này nằm trong truyện Chiến hữu giày vuông (Brother Square-Toes). Bài thơ được coi là một sự thể hiện đặc biệt thành công về chủ nghĩa khắc kỷ, chủ nghĩa chấp nhận nghịch cảnh của thời đại Victoria (Victorian stoicism). Theo kết quả thăm dò dư luận của đài BBC năm 1995, bài thơ này được coi là bài thơ tiếng Anh hay nhất mọi thời đại.

Trong tự truyện Something of Myself in sau khi nhà thơ mất, năm 1937, Kipling kể rằng bài thơ này lấy cảm xúc từ ngài Leander Starr Jameson, là người đã phát động chiến dịch Jameson Raid chống lại người Boer. Chiến dịch này bị thất bại và cuối cùng dẫn đến chiến tranh Boer, tuy nhiên báo chí Anh gọi Jameson là anh hùng, người đã thể hiện lòng dũng cảm trong những giờ phút hiểm nghèo và gọi thất bại của Jameson là một chiến thắng của nước Anh.

Bài thơ này được nhiều người dịch ra tiếng Việt dù mức độ thành công rất khác nhau. Hiện tại được biết có các bản dịch thơ của Nguyễn Viết Thắng, Tchya Đái Đức Tuấn, Nguyễn Phúc Giác Hải và bản dịch nghĩa bằng văn vần của Hồ Văn Hiền in trong cuốn Các nhà thơ giải Nobel, Hà Nội, 2006. Theo Hồ Văn Hiền thì bài thơ này đã từng được Nguyễn Hiến Lê dịch từ tiếng Pháp mấy chục năm nay nhưng hiện tại không ai còn tìm thấy bản dịch này, tuy nhiên các bản tiếng Pháp vốn đã dịch không sát với nguyên bản.

Phản ứng đối với bài thơ[sửa | sửa mã nguồn]

  • Kipling kể rằng bài thơ này được nhiều nơi in thành tờ như những bức tranh để treo trong phòng làm việc, trong phòng ngủ hoặc những nơi trang trọng và họ coi bài thơ này như những lời răn dạy.
  • Nhà thơ T. S. Eliot (giải Nobel Văn học năm 1948) gọi bài thơ này của Kipling là một “bài thơ vĩ đại” trong một số tiểu luận phê bình của ông.

Dịch sang các ngôn ngữ thế giới[sửa | sửa mã nguồn]

“Nếu" – được dịch ra rất nhiều thứ tiếng trên thế giới. Bài thơ này được Aung San Suu Kyi dịch ra tiếng Myanma, đất nước có thành phố Mandalay – cũng là một kiệt tác của Kipling. Aung San Suu Kyi là lãnh tụ phe đối lập ở Myanmar, người được trao giải Nobel hòa bình năm 1991. Nhà văn Nam Tư Ivo Andrić, người được giải Nobel Văn học năm 1961 đã dịch bài thơ này ra tiếng Croatia.

Bản dịch bài thơ IF- sang một số ngôn ngữ:[sửa | sửa mã nguồn]

Nguyên bản[sửa | sửa mã nguồn]

If you can keep your head when all about you
Are losing theirs and blaming it on you,
If you can trust yourself when all men doubt you,
But make allowance for their doubting too;
If you can wait and not be tired by waiting,
Or being lied about, don't deal in lies,
Or being hated don't give way to hating,
And yet don't look too good, nor talk too wise:
 
If you can dream - and not make dreams your master;
If you can think - and not make thoughts your aim,
If you can meet with Triumph and Disaster
And treat those two impostors just the same;
If you can bear to hear the truth you've spoken
Twisted by knaves to make a trap for fools,
Or watch the things you gave your life to, broken,
And stoop and build 'em up with worn-out tools:
 
If you can make one heap of all your winnings
And risk it on one turn of pitch-and-toss,
And lose, and start again at your beginnings
And never breathe a word about your loss;
If you can force your heart and nerve and sinew
To serve your turn long after they are gone,
And so hold on when there is nothing in you
Except the Will which says to them: 'Hold on!'
 
If you can talk with crowds and keep your virtue,
Or walk with Kings - nor lose the common touch,
If neither foes nor loving friends can hurt you,
If all men count with you, but none too much;
If you can fill the unforgiving minute
With sixty seconds' worth of distance run,
Yours is the Earth and everything that's in it,
And--which is more - you'll be a Man, my son!
Nếu con có thể bình tâm khi mà tất cả
Hết thảy kinh hoàng và đổ lỗi cho con
Nếu con vẫn vững tin khi mọi người nghi kỵ
Mặc ai đó không tin nhưng con vẫn vững lòng
Nếu con biết đợi chờ và kiên nhẫn chờ trông
Không lấy điều dối gian đáp lại điều gian dối
Hoặc bị căm ghét mà không căm ghét lại
Không nói những lời khôn, không ra vẻ thánh thần.
 
Nếu con mơ ước mà không để ước mơ làm chủ đời con
Nếu con có thể suy tư mà không lấy nó làm mục đích
Nếu cả Thành công, Thất bại trên đường đời con gặp
Mà vẫn như nhau - đối xử một tấm lòng
Nếu con biết nghe sự thật những lời của con
Bị kẻ bất lương làm bẫy lừa kẻ dại
Hoặc nhìn đời con đổ vỡ, đành làm lại
Và con cúi xuống dựng nên với công cụ đã mòn.
 
Nếu con dám đem những đồng vốn của mình
Đổ hết vào một trận ăn thua úp ngửa
Đành làm lại từ đầu vì đã mất tất cả
Mất mát của mình không một chút thở than
Nếu con ép được con tim, thớ thịt đường gân
Phục vụ cho mình để giành mục đích
Và cố níu giữ, dù chẳng còn sức lực
Nhưng ý chí vẫn đòi: "Hãy giữ vững lòng tin!".
 
Nếu con giữ tư cách khi nói chuyện với mọi người
Hay khi ngồi với Vua – thường dân không gián đoạn
Nếu không để thiệt cho mình – dù với thù hay bạn
Không còn để ai nợ nần hay còn nợ gì ai
Nếu mỗi phút giây con có được trong đời
Không để phí hoài mà luôn luôn đặt trên đường chạy
Thì thế giới này sẽ là của con, cùng tất cả những gì trong đấy
Và – quan trọng hơn – con trai, con là một Con Người!
(Nguyễn Viết Thắng dịch)

Một số bản dịch khác bài thơ IF- ra tiếng Việt[sửa | sửa mã nguồn]

Nếu bỗng chốc tan tành sự nghiệp
 
Nếu bỗng chốc tan tành sự nghiệp,
Mà nín thinh xây tiếp cuộc đời,
Hay trong một tiếng bạc thôi
Mất hàng trăm ván, không lời thở than;
Nếu yêu chẳng mê man xuẩn động,
Hùng dũng mà mềm mỏng chẳng quên,
Biết bị oán, chẳng oán nguyền,
Song mình, mình tự giữ gìn đấu tranh;
 
Nếu chịu được đồ ranh xuyên tạc
Pha lời mình khích bác đồ ngu,
Gièm mình, miệng thế điên rồ,
Riêng mình, một mực chẳng lừa dối ai,
Nếu chững chạc chẳng rời đại chúng,
Gần quân vương giữ đúng dân nguyên,
Yêu thương tất cả bạn hiền,
Khác nào huynh đệ chẳng riêng một người;
 
Nếu suy nghĩ, xét soi, hiểu biết,
Mà chẳng thành phá diệt, hoài nghi,
Mơ, không để mộng cuốn đi,
Trầm tư mà chẳng riêng gì trầm tư;
Nếu cứng, chẳng bao giờ cuồng nộ,
Can đảm không bạo hổ bằng hà,
Nhân từ, đức độ, khoan hoà,
Không hay chữ lỏng, hợm khoa, dạy đời;
 
Nếu chiến thắng sau hồi thất bại,
Nhận hai trò giả dối như nhau,
Vẫn trơ gan, vẫn ngửng đầu,
Trong khi thiên hạ dễ hầu còn nguyên;
Thì Đắc thắng, Thần tiên, Vương đế,
Và Duyên may nô lệ con hoài;
Mà hơn Vương thế vinh thời,
Con ơi, con mới là Người, đó con !
(Bản dịch của Tchya Đái Đức Tuấn)
 
Nếu bỗng thấy tan tành sự nghiệp
 
Nếu bỗng thấy tan tành sự nghiệp
Mà thản nhiên xây tiếp cuộc đời
Hay trong chỉ một trận thôi
Mất trăm lần thắng không lời thở than
 
Nếu yêu chẳng mê man xuẩn ngốc
Mạnh mẽ mà mềm mỏng vẫn nên
Bị ghen ghét, chẳng ghét ghen
Kiên trì bảo vệ, vững bền đấu tranh
 
Nếu bị kẻ gian manh hiểm ác
Mượn việc ta xuyên tạc đặt lời
Dối trên dối dưới dối đời
Nhưng ta quyết chẳng dối người dối ta
 
Nếu quyền uy chẳng xa quần chúng
Gần đỉnh cao vẫn đúng gốc dân
Yêu thương bè bạn xa gần
Bằng tình huynh đệ chẳng phần riêng tư
 
Nếu quan sát, ngẫm suy, hiểu biết
Mà chẳng thành phá diệt hoài nghi
Mơ không để mộng cuốn đi
Suy tư mà chẳng để vì suy tư
 
Nếu dũng cảm mà không sơ hở
Cứng rắn mà vẫn giữ tình thương
Thông minh mà chẳng phô trương
Vẫn khiêm tốn học hỏi chung mọi người
 
Nếu chiến thắng sau hồi thất bại
Vẫn nhận nhìn, đối xử như nhau
Dây thân ái vẫn bền lâu
Tình sâu nặng đáp, thù sâu không đòi
 
Thì, con hỡi! TRỜI, NGƯỜI đều giúp
Để vinh, may theo bước con hoài
Nhưng niềm Vinh nhất con ơi
Vì con là một Con người, đó con!
(Bản dịch của Nguyễn Phúc Giác Hải)
 
Nếu con vẫn bình tâm...
 
Nếu con vẫn bình tâm lúc mọi người chung quanh
Hoảng hốt và đổ lỗi cho con;
Nếu con vẫn tự tin khi mọi người nghi ngờ khả năng con,
Nhưng vẫn không buồn lòng vì mình bị nghi ngờ:
Nếu con có thể đợi và không mỏi mệt vì trông chờ,
Hoặc bị người lừa dối, đừng gian dối với ai,
Hoặc bị người ghét, đừng để hận thù xâm chiếm lòng con,
Tuy thế đừng đóng vai quá tốt, đừng nói lời quá khôn ngoan.
 
Nếu con có thể mơ nhưng không để mộng mơ làm chủ con;
Nếu con có thể suy tư song không lấy tư duy làm mục đích;
Nếu con có thể gặp Khải Hoàn và Thảm Bại
Mà vẫn đối xử hai kẻ giả dối này như nhau:
Nếu con chịu đựng nghe sự thật con vừa nói ra
Bị kẻ tiểu nhân bóp méo giăng bẫy lừa kẻ dại,
Hoặc nhìn công trình đời con, đổ vỡ,
Và cúi xuống xây dựng lên với dụng cụ đã mòn.
 
Nếu con dám đem hết đống tiền con thắng được
Ðổ vào một trận úp ngửa ăn thua,
Và mất hết, và lại bắt đầu từ số không,
Và không một tiếng thở than về sự mất mát của mình:
Nếu con ép được tim con, và từng sợi gân thớ thịt
Phục vụ mục tiêu của con lúc từ lâu sức chúng chẳng còn,
Và cố bám víu vào lúc mà trong con chẳng còn gì
Ngoài Ý chí giục con: "Ðừng bỏ cuộc".
 
Nếu con có thể chuyện trò với đám đông mà vẫn giữ gìn đạo đức,
Hoặc giao du với Vua chúa - vẫn không xa đám thường đinh,
Nếu con không để bạn thân cũng như kẻ thù làm con khổ,
Nếu con trọng mọi người, nhưng không một ai quá lố:
Nếu mỗi phút qua đi không bao giờ chờ đợi
Trong nước rút cuộc đua con chạy đủ sáu mươi giây,
Thì mọi sư trên Trái Đất thuộc về con,
Và - hơn thế nữa - con sẽ đúng là một con Người, con trai của cha!
(Bản dịch của Hồ Văn Hiền)
 
Nếu con vẫn vững tâm...
 
Nếu con vẫn vững tâm khi mọi người xung quanh
Đều mất hết lý trí và đổ thừa cho con,
Nếu con tin chính mình khi mọi người nghi kỵ,
Nhưng vẫn cứ cho phép sự nghi kỵ nơi họ;
Nếu con biết chờ đợi nhưng chẳng chán phải chờ,
Hay bị dèm pha, nhưng chẳng buông lời dối trá,
Hay phải bị ghét bỏ nhưng chẳng chút oán hờn
Và chẳng tỏ ra tốt đẹp, chẳng buồn nói khéo:
 
Biết mơ ước, nhưng không để giấc mơ làm chủ;
Biết suy nghĩ, nhưng chẳng lấy làm mục đích,
Có thể gặp phải cả Thành Công và Thất Bại
Nhưng vẫn xử hai thứ trá ngụy ấy như nhau;
Chấp nhận lời thật mình nói bị kẻ ba que
Vặn vẹo thành cạm bẫy cho những ai khờ dại,
Nhìn những thứ mình dành cuộc đời cho, đổ vỡ,
Rồi cúi xuống dựng lại với công cụ hao mòn:
 
Có thể gộp lại hết mọi thành quả của mình
Và đánh liều tất cả vào một ván sấp ngửa,
Và thua cuộc, và bắt đầu hết lại từ đầu
Nhưng chẳng thở than lời nào về mất mát ấy;
Có thể buộc trái tim, thần kinh, gân cơ mình
Phục vụ bước ngoặt của mình sau cơn mỏi mệt,
Giữ vững như thế khi chẳng còn gì trong mình
Ngoại trừ Ý Chí cứ bảo:”Hãy luôn giữ vững!”
 
Nói chuyện được với đám đông mà vẫn bảo toàn đức hạnh,
Bước đi cùng Vua Chúa mà chẳng hề khước từ thường dân
Kẻ thù và bạn thân cũng chẳng thể tổn thương mình
Mọi người tin tưởng vào mình, nhưng chẳng có ai quá nhiều
Nếu con có thể tận dụng từng phút giây không khoan nhượng
Với một cuộc hành trình chính xác sáu mươi giây đường xa
Thế giới này, và tất cả trong ấy, là của con đấy.
Hơn thế nữa - con là người lớn rồi, con trai ta!
(Bản dịch trên Thi Viện)
 
NẾU
Nếu bao kẻ quanh con đều hốt hoảng
Trách cứ con mà con vẫn điềm nhiên
Mặc ai ngờ con vẫn vững niềm tin
Lại tha thứ cho thế tình ngờ vực
Nếu chờ đợi không nản lòng bực tức
Bị dối lừa vẫn chân thật thẳng ngay
Bị oán thù không oán trả thù vay
Cũng không tỏ ta đây người thánh thiện
 
Biết mơ mộng không chìm trong mộng huyễn
Biết suy tư không thành biện thuyết suông
Gặp vinh quang hay vấp phải tai ương
Trò ảo hóa một phường xem chẳng khác
Biết chịu đựng lũ chuyên tâm xuyên tạc
Bịa lời con hòng gạt kẻ dại khờ
Nếu chẳng may tan vỡ cả cơ đồ
Góp dụng cụ xác xơ gầy dựng lại
 
Tiền được cuộc bấy lâu dành dụm mãi
Dám đem liều cho một cái đỏ đen
Nếu nhỡ thua không than vãn ươn hèn
Bắt đầu lại bằng hai bàn tay trắng
Nếu khắc phục gian nan con cố gắng
Dốc tâm can cho lý tưởng một đời
Vẫn bền gan khi tất cả rã rời
Chí cương quyết không bao giờ bỏ cuộc
 
Giữa ô trọc vẫn giữ tròn đạo đức
Chốn công hầu không mất nết bình dân
Không lụy phiền vì kẻ địch người thân
Xét mọi kẻ không một phần thiên vị
Nếu con chạy đường xa không lãng phí
Vì thời gian không ngừng nghỉ buông lơi
Thì của con là tất cả trên đời
Và hơn nữa, con thành người con ạ
(Bản dịch của Cố Giáo sư Lê hữu Phụng - trường Trung học Chu văn An, Sàigòn)
 

|} Trong số các bản dịch ở phần này thì bản của Tchya Đái Đức Tuấn và bản của Nguyễn Phúc Giác Hải gần giống nhau. Có ý kiến cho là Nguyễn Phúc Giác Hải chỉ nhuận sắc lại bản của Tchya Đái Đức Tuấn. Dù sao thì cả hai bản đều là phỏng dịch. Bản của Hồ Văn Hiền là bản dịch văn xuôi, vì rằng nguyên tác là một bài thơ có niêm luật chặt chẽ và cân xứng mọi phương diện, còn bản dịch nhại (một đặc trưng của Thi Viện) thì chỉ sửa lại bản dịch khác một vài chữ. Nhà thơ Đức, Moses Saphir viết: “Người vợ đẹp và chung thủy – đấy là của hiếm, giống như một bản dịch thơ thành công. Bản dịch thơ như thế thường không đẹp – nếu chung thủy, và không chung thủy – nếu đẹp”.

Phụ nữ là do trời sinh, nghĩa là con người không thể thay đổi (mà giá có thay đổi được thì nên chăng, bởi như thế thì sẽ phí của giời!), còn bản dịch thơ là do con người. Đông Tây kim cổ từng có những bản dịch (hoặc phỏng dịch, phóng tác, chuyển thể…) hay hơn cả nguyên tác, bởi nếu không có những bản này thì không mấy ai biết hoặc quan tâm đến nguyên tác (Romeo và Juliet của William Shakespeare, Truyện Kiều của Nguyễn Du, Thơ Rubaiyat của Omar Khayyam của Edward FitzGerald… là những ví dụ).

Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]