Tiếng Ý

Tiếng Ý (italiano) là một ngôn ngữ thuộc nhóm Rôman của hệ Ấn-Âu và được dùng bởi khoảng 70 triệu người, đa số sinh sống tại Ý. Giọng Ý được xem như chuẩn hiện nay là giọng của vùng Toscana (tiếng Anh: Tuscany, tiếng Pháp: Toscane), nhất là giọng của những người sống tại thành phố Firenze (còn được gọi là Florence). Trên bán đảo Ý và các đảo phụ cận, nó được xem như đứng trung gian giữa các tiếng miển nam (thuộc nhánh phía Nam của nhóm Rôman) và các tiếng miền bắc (thuộc nhóm ngôn ngữ Gaul-Rôman, một phân nhóm của nhóm Rôman). Trong nhóm Rôman, nó là tiếng gần tiếng Latinh nhất và, giống như các ngôn ngữ khác trong nhóm, dùng rất nhiều trọng âm (stress) trong lối phát âm.

 

Tiếng Ý
Italiano
Nói tại	Ý, Thụy Sĩ, Vatican
Khu vực	Nam Âu Châu, Bắc Mỹ
Tổng số người nói	70 triệu
Hạng	11
Ngữ hệ	Hệ Ấn-Âu >Nhóm gốc Ý ->Nhóm Rôman -->Nhóm Ý-Tây --->Nhánh Ý-Dalmatia ---->Tiếng Ý
Địa vị chính thức
Ngôn ngữ chính thức tại	Ý, Thụy Sĩ, San Marino, Vatican và vài quốc gia khác
Quy định bởi	Viện Hàn Lâm Ý (Accademia della Crusca)
Mã ngôn ngữ
ISO 639-1	it
ISO 639-2	ita
Ethnologue 14th edition:	ITN
ISO 639-3	–

Hệ thống chữ viết

Tiếng Ý sử dụng bảng chữ cái Latinh. Trong bảng chữ cái tiếng Ý tiêu chuẩn không có các ký tự J, K, W, X và Y, tuy nhiên chúng vẫn xuất hiện trong các từ tiếng Ý vay mượn như jeans (quần bò), whisky (rượu whisky) hay taxi (taxi). Để thay thế các âm tương ứng của các ký tự kể trên, có thể dùng gi thay cho j, c hoặc ch thay cho k, u hoặc v thay cho w, s, ss, hoặc cs thay cho x và i thay cho y (tùy cách phát âm từng từ). Để đánh dấu cách phát âm và cách đặt trọng âm, tiếng Ý cũng sử dụng dấu sắc và dấu huyền, ví dụ dấu huyền cho các chữ cái A, I, O và U ở cuối từ có nghĩa là trọng âm của từ được đặt vào nguyên âm đó (gioventù, tuổi trẻ).

Chữ cái H nằm ở đầu từ được dùng để phân biệt ho, hai, ha, hanno (thì hiện tại của động từ avere, có) với o, ai , a (các giới từ), anno (năm). Chữ cái này cũng xuất hiện ở đầu một số từ ngoại lai như hotel (khách sạn), trong đa số trường hợp H đều là âm câm (không được phát âm), ví dụ hotel được đọc là /oˈtɛl/.

Lịch sử

Sự biến hóa từ tiếng Latinh sang tiếng Ý hiện đại là một quá trình tương đối phức tạp vì có rất nhiều ngôn ngữ đã được dùng tại bán đảo Ý trước, và trong khi, Đế quốc La Mã hình thành. Tuy tiếng Latinh cổ điển đã được dùng như một loại tiếng chính thức, dân tại các vùng khác nhau của đế quốc này tiếp tục dùng các thứ tiếng địa phương của họ. Khi cần, họ dùng một loại tiếng Latinh đã được đơn giản hóa rất nhiều trong các việc giao dịch với những người cầm quyền: đây là tiếng Latinh bình dân (Vulgar Latin). Trước khi tiếng Latinh bình dân có thể thống nhất hoàn toàn nhiều tiếng địa phương trong lãnh thổ của Đế quốc La Mã thì đế quốc này sụp đổ vào cuối thế kỷ thứ 5. Sự thống nhất "một nửa" này đã tạo ra một nhóm ngôn ngữ được dùng hiện nay tại Tây Âu – nhóm Rôman – mà trong đó tiếng Ý là một. Tiếng Ý, do đó, chịu ảnh hưởng không chỉ từ tiếng Latinh mà còn từ nhiều tiếng địa phương khác nữa.

Văn kiện tiếng Ý sớm nhất còn tồn tại là các mẫu đơn của vùng Benevento vào giữa thế kỷ thứ 10. Tuy nhiên, tất cả phải công nhận rằng tiếng Ý, như chúng ta biết hiện nay, chỉ thật sự ra đời sau khi Dante Alighieri viết tập thơ dài Thần khúc (La Divina Commedia) vào thế kỷ 14.

Phân loại và các ngôn ngữ liên hệ

Tiếng Ý được các nhà ngôn ngữ học xếp vào nhánh Ý-Dalmatia, một phân nhánh của nhánh Ý-Tây thuộc nhóm Rôman của hệ Ấn-Âu.

Các tiếng gần tiếng Ý nhất là tiếng Napoli, tiếng Sicilia và tiếng Ý-Do Thái. Sau đó là các ngôn ngữ tại miền bắc của Ý như các tiếng Liguri, Lombard, Piemont.... Xa thêm tí nữa là các tiếng Romana, Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha và Pháp.

Phân bổ địa lý

Tiếng Ý là ngôn ngữ chính thức tại các nơi sau đây: Ý, San Marino, Vatican, Thụy Sĩ và tại vài vùng của Croatia và Sloven. Các nước có một số người dùng tiếng Ý đáng kể là: Albania, Argentina, Brasil, Canada, Hoa Kỳ, Lục Xâm Bảo, Malta, Úc và Venezuela. Ngoài ra một vài thuộc địa cũ của Ý như Somalia, Lybia và Eritrea vẫn còn một số người nói tiếng Ý.

Các loại và các giọng tiếng Ý

• Tiếng Ý-Do Thái
• Miền Bắc
  • Giọng Piemontese
  • Giọng Milanese (Milano)
  • Giọng Veneto (Venezia)
  • Giọng Modenese
• Vùng Toscana
  • Giọng Toscana (Firenze, Pisa, Siena)
  • Giọng đảo Corsica
• Trung ương
  • Giọng Romanesco (Roma)
  • Giọng Umbro
  • Giọng Marchigiano
  • Giọng Cicolano-Reatino-Aquilano
• Miền Nam
  • Giọng Abruzzese
  • Giọng Campano (Napoli)
  • Giọng Lucano
  • Giọng Pugliese (Bari)
• Miền cực Nam
  • Giọng đảo Sardinia
  • Giọng Salentino (Lecce)
  • Giọng Calabrese (Calabria)
  • Giọng Siciliano (Parlemo)

Ví dụ

Tiếng Ý	Tiếng Việt	Phát âm
italiano	Người Ý, tiếng Ý	(Nghe)
Vietnamita	Người Việt, tiếng Việt
Sì	Có	(Nghe)
No	Không	(Nghe)
Certo! / Certamente! / Naturalmente!	Tất nhiên!
Ciao! (thân mật) / Salve! (xã giao)	Chào!	(Nghe)
Come stai? (thân mật) / Come sta? (xã giao số ít) / Come state? (xã giao số nhiều) / Come va? (nói chung)	Bạn khỏe chứ?
Buongiorno!	Chào buổi sáng
Buonasera!	Chào buổi chiều và buổi tối
Buonanotte!	Chúc ngủ ngon
Ti amo!	Anh (em) yêu em (anh)!
Ti voglio bene!	Tôi quý bạn!
Arrivederci (xã giao) /Ciao! (thân mật)	Chào tạm biệt	(Nghe)
Per piacere / Per favore / Per cortesia	Làm ơn!	(Nghe)
Grazie!	Cảm ơn!	(Nghe)
Mi dispiace (nói chung) / Scusa(mi) (thân mật) / Mi scusi (xã giao số ít) / Scusatemi (xã giao số nhiều)	Xin lỗi!	(Nghe)

Liên kết ngoài

• Học tiếng Ý bằng tiếng Anh trên BBC
• Dizionario d'ortografia e di pronunzia - Từ điển phát âm tiếng Ý