Corse

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Bước tới: menu, tìm kiếm
Flag of Corsica.svg Corse Flag of Corsica.svg

Corsica

Coat of Arms of Corsica.svg

Vị trí
Localisation de la Corse en France
Hành chính
Lỵ sở Ajaccio
(thủ phủ của vùng)
Chủ tịch
hội đồng vùng
Paul Giacobbi
Tỉnh trưởng Michel Delpuech
Tỉnh Corse-du-Sud (2A)
Haute-Corse (2B)
Quận 5
Tổng 52
360
Thống kê
Diện tích1 8 680 km²
Dân số (2008) 302 000
Mật độ 32 người/km²
1 Dữ liệu của Cục đăng ký đất Pháp, không tính hồ, ao, và sông băng lớn hơn 1 km² (0.386 dặm vuông hoặc 247 mẫu) cũng như cửa sông
Pháp
Corse
Tên bản địa: Corsica

Biệt danh: L’Île de Beauté
Hòn đảo Xinh đẹp

Bản đồ địa hình Corse
Địa lý
Vị trí Địa Trung Hải
Diện tích 8.680 km2 (3.351 mi2)
Chiều dài 184 km (114,3 mi)
Chiều rộng 83 km (51,6 mi)
Đường bờ biển 1.000 km (600 mi)
Độ cao nhất 2.706 m (8.878 ft)
Điểm cao nhất Monte Cinto
Hành chính
Pháp
Vùng Corse
Thành phố lớn nhất Ajaccio (dân số 63.723)
Nhân khẩu học
Dân số 302.000 (theo 1/2008)
Mật độ 35 /km2 (91 /sq mi)

Corse (tiếng Pháp: Corse, IPA: [kɔʁs], phát âm tiếng Việt như Coóc[1]; tiếng Corse: Corsica) là một hòn đảo của Pháp tại Địa Trung Hải. Đảo nằm ở phía tây của Ý, phía đông nam của đại lục Pháp, và ở phía bắc đảo Sardegna của Ý. Đồi núi chiếm hai phần ba diện tích của đảo, tạo thành một dãy duy nhất.

Corse là một trong 27 vùng của Pháp, song theo luật thì nó lại được định là một cộng đồng lãnh thổ (collectivité territoriale). Với vị thế là một cộng đồng lãnh thổ, Corse được hưởng một số quyền tự trị lớn hơn các vùng khác tại Pháp. Tuy nhiên, Corse vẫn thường được coi là một "vùng", và luôn được liệt kê cùng với các vùng khác của Pháp. Corse được chia thành hai tỉnh, Haute-CorseCorse-du-Sud, thủ phủ của vùng đặt tại Ajaccio, Corse-du-Sud. Bastia, tỉnh lị của Haute-Corse, là điểm dân cư lớn thứ hai tại Corse.

Mặc dù đảo Corse bị tách khỏi đại lục Pháp qua biển Ligurienne và gần với Ý hơn, song về mặt chính trị thì Corse là một phần của Mẫu quốc Pháp. Corse nằm dưới quyền quản lý của Cộng hòa Genova từ năm 1282, sau đó Cộng hòa Corse độc lập đã tồn tại trên đảo từ năm 1755 cho đến bị Pháp chinh phục vào năm 1769. Nền văn hóa Corse bao gồm các yếu tố của cả Pháp lẫn Ý. Tiếng Corse bản địa được chính phủ Pháp công nhận là một ngôn ngữ vùng.

Hoàng đế Napoléon Bonaparte của Pháp được sinh ra tại thủ phủ đảo Corse, Ajaccio, vào năm 1769. Nhà của tổ tiên ông, Casa Buonaparte, nay là một bảo tàng. Người dân xã miền bắc Calvi cho rằng Cristoforo Colombo đã sinh ra tại xã của họ.[2]

Lịch sử[sửa | sửa mã nguồn]

Đại lộ ven biển tại Ajaccio
Bản đồ Corse của Piri Reis.

Corse đã có con người cư trú liên tục từ thời kỳ đồ đá giữa. Dân cư bản địa tại Corse đã có ảnh hưởng tới vùng Địa Trung Hải trong suốt thời tiền sử.

Sau một thời gian ngắn bị người Carthage chiếm đóng, bị người Hy Lạp cổ đại thuộc địa hóa, và bị người Etrusca chiếm đóng một khoảng thời gian ngắn, đảo bị Cộng hòa La Mã sáp nhập và trở thành một tỉnh của đế quốc La Mã cùng với Sardegna.

Trong thế kỷ 5, đế quốc La Mã sụp đổ và hòn đảo bị người Vandal, người Visigoth, người Saracen, và người Lombard xâm chiếm. Pepin Lùn, vua của người Frank và cha của Charlemagne, đã trục xuất những kẻ xâm lược và trao Corse cho Giáo hoàng Stêphanô II thông qua giám mục Ravenna (756).

Người Genova đã nắm quyền sở hữu hòn đảo vào năm 1347, và quản lý nó cho đến năm 1729, chỉ bị gián đoạn trong một thời gian ngắn khi đảo bị một liên minh Pháp-Ottoman xâm chiếm Corsica trong một thời gian ngắn.

Corse độc lập[sửa | sửa mã nguồn]

Năm 1729, Cách mạng Corse nhằm giành lấy độc lập bắt đầu bùng phát. Sau 26 năm đấu tranh chống lại Cộng hòa Genova, Cộng hòa Corse độc lập đã được thành lập vào năm 1755 dưới sự lãnh đạo của Pasquale Paoli và giữ được chủ quyền cho đến năm 1769 khi bị người Pháp chinh phục. Hiến pháp đầu tiên của Corse được Paoli viết bằng tiếng Ý (ngôn ngữ văn hóa tại Corse cho đến cuối thế kỷ 19). Ông tuyên bố rằng tiếng Ý là ngôn ngữ chính thức của Corse.

Cộng hòa Corse đã không thể đuổi người Genova khỏi các căn cứ chính ở ven biển. Sau khi Pháp thất bại trong Chiến tranh Bảy năm, người Pháp đã mua Corse từ Cộng hòa Genova vào năm 1764. Sau một thông cáo và cuộc chiến tranh ngắn ngủi 1768–69, sự kháng cự của người Corse phần lớn đã chấm dứt sau trận Ponte Novu. Mặc dù gây nên cuộc khủng hoảng Corse tại Vương quốc Anh, song người Corse đã không nhận được hỗ trợ quân sự ngoại quốc nào. Corse bị hợp nhất vào Pháp từ năm 1770, đánh dấu việc Corse bị mất chủ quyền. Tuy nhiên, tình cảm dân tộc chủ nghĩa vẫn còn dâng cao.

Sau khi Cách mạng Pháp bùng nổ vào năm 1789, Pasquale Paoli đã có thể trở về Corse sau khi lưu vong tại Anh. Năm 1794, ông đã mời quân Anh dưới quyền tử tước Samuel Hood can thiệp để giải phóng Corse khỏi sự kiểm soát của Pháp. Quân Anh-Corse đã đẩy người Pháp ra khỏi đảo và lập nên một Vương quốc Anh-Corse. Sau khi Tây Ban Nha tham gia vào cuộc chiến, người Anh đã quyết định rút lui khỏi Corse vào năm 1796. Corse sau đó trở lại dưới quyền cai quản của Pháp.

Năm 1814, gần thời điểm kết thúc Các cuộc chiến tranh của Napoléon, hòn đảo lại bị người Anh xâm chiếm trong một thời gian ngắn. Hiệp ước Bastia đã thiết lập chủ quyền hoàng gia Anh đối với hòn đảo, song sau đó Tử tước Castelreagh đã bác bỏ điều này và khẳng định hòn đảo phải được trao trả lại cho một nền quân chủ phục hồi của Pháp.

Tại Corse, hận thù là một điều lệ của xã hội, theo đó người Corse được yêu cầu phải giết chết bất kỳ ai hủy hoại danh dự gia đình. Từ năm 1821 đến 1852, không dưới 4.300 vụ án mạng đã xảy ra tại Corse.[3]

Corse hiện đại[sửa | sửa mã nguồn]

Sau khi Pháp sụp đổ trước Đức Quốc Xã vào năm năm 1940, đảo nằm dưới sự cai quản của chính phủ Vichy. Đảo được người Ý và Lực lượng Pháp tự do giải phóng một thời gian ngắn sau thỏa thuận đình chiến giữa Ý và Đồng Minh vào năm 1943, sau đó đảo được sử dụng để làm căn cứ tấn công vùng do Đức chiếm đóng tại Ý.

Trong Thế chiến II, hòn đảo có biệt danh là "USS Corsica", do quân đội Hoa Kỳ đã lập ra 17 đường băng tại Corse để phục vụ cho việc ném bom chiến thuật tấn công các mục tiêu tại Ý. Một trong số các phi công đồn trú tại đảo là Joseph Heller, sau đó ông đã lấy những kinh nghiệm thời chiến của mình để viết nên cuốn tiểu thuyết Catch-22.

Trong cuộc khủng hoảng tháng 5 năm 1958, các lính dù Pháp từ quân đoàn Algérie đã đổ bộ lên Corse vào ngày 24 tháng 5, tiến hành một hành động không đổ máu trên đảo gọi là "Chiến dịch Corse."[4]

Địa lý[sửa | sửa mã nguồn]

Corse được tạo thành thông qua các vụ phun trào núi lửa, và là hòn đảo có địa hình đồi núi nhất tại Địa Trung Hải.

Chiều dài lớn nhất của Corse là 183 kilômét (114 mi), chiều rộng lớn nhất là 83 kilômét (52 mi), với 1.000 kilômét (620 mi) bờ biển, trên 200 bãi biển. Monte Cinto là đỉnh cao nhất trên đảo với cao độ 2.706 mét (8.878 ft), ngoài ra, Corse còn có đảo 20 đỉnh khác cao trên 2.000 mét (6.600 ft). Đồi núi chiếm hai phần ba diện tích hòn đảo, tạo thành một dãy duy nhất. Rừng chiếm 20% diện tích đảo.

Xấp xỉ 3.500 km2 (1.400 sq mi) trong tổng diện tích bề mặt 8.680 km2 (3.350 sq mi) được dành cho khu dự trữ tự nhiên (Parc Naturel Régional de Corse), chủ yếu là trong nội địa.[5] Corse có GR20, một trong những tuyến đường mòn đi bộ đáng chú ý nhất châu Âu.

Hòn đảo cách 90 kilômét (56 mi) từ vùng Toscana tại Ý và cách 170 kilômét (110 mi) từ vùng Côte d'Azur tại Pháp. Đảo tách biệt với Sardegna ở phía nam qua eo biển Bonifacio, có chiều rộng tối thiểu là 11 kilômét (6,8 mi).[5]

Vịnh Calvi: Corse là hòn đảo đồi núi nhất Địa Trung Hải.

Các cộng đồng chính[sửa | sửa mã nguồn]

Năm 2005, dân cư tại Corse sống trong xấp xỉ 360 xã.[6]

Khí hậu[sửa | sửa mã nguồn]

Nuvola apps kweather.svg Khí hậu Ajaccio, thành phố lớn nhất và thủ phủ của Corse
Tháng 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Năm
Trung bình tối cao °C (°F) 13.3 (56) 13.7 (57) 15.0 (59) 17.4 (63) 20.9 (70) 24.5 (76) 27.6 (82) 27.7 (82) 25.4 (78) 22.0 (72) 17.5 (64) 14.4 (58) 19,95 (68)
Trung bình tối thấp °C (°F) 3.9 (39) 4.3 (40) 5.3 (42) 7.3 (45) 10.6 (51) 13.8 (57) 16.2 (61) 16.5 (62) 14.4 (58) 11.4 (53) 7.7 (46) 4.8 (41) 9,68 (49)
Lượng mưa mm (inch) 73.8 (2.9) 69.7 (2.7) 58.1 (2.3) 52.0 (2) 40.2 (1.6) 19.0 (0.7) 11.0 (0.4) 19.9 (0.8) 43.6 (1.7) 87.0 (3.4) 95.9 (3.8) 75.5 (3) 645,7 (25,4)
Nguồn: Đài Thiên văn Hồng Kông[7]

Sinh thái[sửa | sửa mã nguồn]

Các đới theo độ cao[sửa | sửa mã nguồn]

Hòn đảo được chia thành ba đới sinh thái lớn dựa theo độ cao.[8] Dưới 600 mét (2.000 ft) là đới ven biển, với đặc điểm là có khí hậu Địa Trung Hải, mùa hè nóng và khô, còn mùa đông ôn hòa và ẩm ướt. Thảm thực vật tự nhiên là rừng, vùng rừng, và cây bụi Địa Trung Hải. Vùng đất thấp ven biển là một phần của vùng sinh thái rừng hỗn hợp và lá cứng Tyrrhenus-Adriatic, trong đó rừng và vùng rừng sồi thường xanh lá cứng chiếm ưu thế, chủ yếu là Quercus ilexQuercus suber. Phần lớn các vùng đất thấp ven biển đã bị khai phá để phục vụ cho nông nghiệp, chăn thả gia súc và khai thác gỗ, khiến các khu rừng bị suy giảm đáng kể.

Có nhiều loài chim tại Corse và trong một số trưởng hợp, đảo là một phần trong giới hạn của loài. Ví dụ, các phân loài quạ đầu xám, Corvus cornix ssp cornix xuất hiện tại Corse, song không xuất hiện ở xa hơn về phía nam.[9]

Từ 600 đến 1.800 mét (2.000 đến 5.900 ft) là đới sơn địa ôn đới. Khí hậu trên các ngọn núi mát hơn và ẩm ướt hơn, và tồn tại vùng sinh thái hỗn hợp và lá rộng vùng núi Corse, có các khu rừng đa dạng gồm sồi, thông, và các loài cây lá rộng rụng lá, với thảm thực vật đặc trưng giống như Bắc Âu. Dân cư trên đảo chủ yếu sống ở những nơi có độ cao dưới 900 mét (3.000 ft), chỉ có những người chăn cừu và đi bộ đường dài ở độ cao 600 đến 900 mét (2.000 đến 3.000 ft).

Từ 1.800 đến 2.700 mét (5.900 đến 8.900 ft) là đới núi cao. Thảm thực vật thưa thớt. Mặc dù nằm ở phương Nam, đỉnh cao nhất bị tuyết bao phủ với các sông băng nhỏ.[cần dẫn nguồn] Vùng này không có dân cư.

Các đới theo khu vực[sửa | sửa mã nguồn]

Parc Naturel Régional de Corse[sửa | sửa mã nguồn]

Hòn đảo có một vườn quốc gia (Parc Naturel Régional de Corse, Parcu di Corsica), nhằm bảo vệ các loài động thực vật quý hiếm. Vườn được thành lập vào năm 1972 và bao gồm Golfe de Porto, Khu bảo tồn thiên nhiên Scandola (một Di sản thế giới của UNESCO), và một số ngọn núi cao nhất hòn đảo. Scandola không thể tiếp cận nếu chỉ đi bộ, mọi người cần phải đi thuyền từ làng Galéria và Porto (Ota). Hai phân loài có nguy cơ tuyệt chủng thuộc nhóm động vật có móng, cừu rừng (Ovis aries musimon)hươu đỏ Corse (Cervus elaphus corsicanus) sống trong vườn quốc gia. Hươu đỏ Corse được đưa vào lại thiên nhiên sau khi nó bị tuyệt chủng tại đảo do săn bắn quá mức. Phân loài hươu này cũng có tại Sardegna. Corse cũng có một số loài đặc hữu khác, đặc biệt là tại các vùng núi cao, như Trèo cây Corse (Sitta whiteheadi), kỳ giông đỏ Corse (Salamandra corsica) và sa giông suối Corse (Euproctus montanus) và nhiều phân loài thực vật.

Các động vật tuyệt chủng[sửa | sửa mã nguồn]

Corse, giống như tất cả các đảo Địa Trung Hải khác, là nơi sinh sống của các loài động vật bản địa trong thế Canh Tân, một số là loài đặc hữu của đảo và một số là của đảo và Sardegna (do Sardegna được nối liền với Corse trong phần lớn thế Canh Tân). Sau khi con người phát triển trong thời kỳ đồ đá giữa, những loài động vật này bắt đầu biến mất, một phần bị tuyệt chủng, và một phần khác chỉ biến mất tại Corse. Tuy nhiên, hiện nay người ta đã biết rằng nhiều loài đã tồn tại được qua thời kỳ đồ đá giữa, và nhiều loài đã được ghi lại trong các tư liệu lịch sử.[10]

Các loài bị tuyệt chủng là Cynotherium sardous, Megaloceros cazioti, Soriculus corsicanus, Prolagus sardus, Bubo insularisAthene angelis. Các loài chim bị ảnh hưởng đặc biệt nặng nề. Một số loài đã bị tiệt trừ khỏi các vùng lân cận là Đại bàng đuôi trắngĐại bàng đầu nâu.

Nhân khẩu[sửa | sửa mã nguồn]

Phần lớn những người nhập cư đến Corse đến từ vùng Maghreb, đặc biệt là người Marocs (41,9%) song cũng bao gồm người Ý (18,7%) và người Bồ Đào Nha (12,3%).[11]

Corse là một trong vài vùng của Pháp vẫn còn duy trì được ngôn ngữ địa phương trong cuộc sống hàng ngày, đó là tiếng Corse, là ngôn ngữ có liên hệ gần gũi hơn với tiếng Ý hơn tiếng Pháp. Tuy nhiên, do bị Pháp sáp nhập từ thế kỷ 18, tiếng Pháp là ngôn ngữ chiếm ưu thế trong truyền thông và thương mại, và theo ước tính thì chỉ 10% dân cư Corse còn có thể nói được tiếng Corse như tiếng mẹ đẻ, và chỉ 50% thành tạo phần nào tiếng Corse.

Kinh tế[sửa | sửa mã nguồn]

Corse là khu vực phát triển kinh tế kém nhất tại Mẫu quốc Pháp.[12] Du lịch đóng một vai trò lớn trong nền kinh tế Corse. Khí hậu, đồi núi và đường bờ biển của đảo đã khiến nó trở thành một địa điểm nổi tiếng đối với các du khách. Hòn đảo không có mức độ phát triển cao như những nơi khác tại Địa Trung Hải và do đó chủ yếu vẫn còn nguyên vẹn. Du lịch đặc biệt tập trung tại khu vực quanh Porto-Vecchio và Bonifacio ở phía nam hòn đảo và Calvi ở phía tây bắc.

Năm 1584, thống đốc người Genova đã ra lệnh rằng tất cả các nông dân và địa chủ phải trồng bốn loại cây mỗi năm; một cây hạt dẻ, ô liu, sung, và dâu tằm. Nhiều cộng đồng vẫn duy trì các khu rừng hạt dẻ trước đây.[13] Bánh mì hạt dẻ giữ được tới ba tuần.[14] Corse sản xuất pho mát, rượu vang, xúc xích, và mật ong để bán ở đại lục Pháp và để xuất khẩu. Mật ong Corse được chứng nhận nguồn gốc xuất xứ (Appellation d'origine contrôlée) bởi Viện Nguồn gốc và Chất lượng Quốc gia Pháp (Institut National des Appellations d'Origine – INAO).

Giao thông[sửa | sửa mã nguồn]

Corse có 232 km (144 mi) đường sắt khổ hẹp. tuyến đường sắt chính chạy giữa BastiaAjaccio và có một tuyến nhánh từ Ponte-Leccia đến Calvi. Các tuyến đường do Chemins de fer de Corse (CFC) quản lý.

Cũng có một tuyến đường sát thứ ba chạy dọc theo bờ biển phía đông, song nay không còn được sử dụng do bị phá hoại nghiêm trọng trong Thế chiến II. Mặc dù có một số thảo luận song vẫn chưa có hành động khôi phục lại nó.

Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]

  1. ^ Một loạt vụ đánh bom trên đảo Coóc (Pháp), Hà Nội mới
  2. ^ Buckley, Martin. “Calvi, Corsica: My kind of town”. Telegraph. Truy cập ngày 10 tháng 9 năm 2012. 
  3. ^ "Wanderings in Corsica: its history and its heroes". Ferdinand Gregorovius (1855). p.196.
  4. ^ Jacques Massu obituary
  5. ^ a ă Price, Gillian. Walking on Corsica: Long-Distance and Short Walks. Cicerone Press Limited. tr. 9. ISBN 1-85284-387-X. 
  6. ^ Keyser, William (2005). “Corsican Villages and Towns” (PDF). Corsica Isula. Truy cập 29 tháng 4 năm 2008. 
  7. ^ “Climatological Information for Ajaccio, France”. Đài Thiên văn Hồng Kông. 
  8. ^ Gregory, Desmond (1985). The ungovernable rock: a history of the Anglo-Corsican Kingdom and its role in Britain's Mediterranean strategy during the Revolutionary War, 1793–1797. London: Fairleigh Dickinson University Press. tr. 16. ISBN 0-8386-3225-4. 
  9. ^ C. Michael Hogan. 2009. Hooded Crow: Corvus cornix, GlobalTwitcher.com, ed, N. Stromberg
  10. ^ MacPhee, R.D.E.; Hans-Dieter Sues (1999). Extinctions in Near Time: Causes, Contexts, and Consequences. Springer. tr. 179. ISBN 0-306-46092-0. 
  11. ^ 2004 statistics: Atlas des populations immigrées en Corse. (tiếng Pháp)
  12. ^ “GDP per inhabitant in 2006 ranged from 25% of the EU27 average in Nord-Est in Romania to 336% in Inner London”. Eurostat. 
  13. ^ The Chestnut Tree in terracorsa.
  14. ^ The Grocer's Encyclopedia – Encyclopedia of Foods and Beverages. By Artemas Ward. New York. 1911.

Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]


Bạn có thể tham khảo nội dung bài này trong Wikipedia tiếng Pháp để có thêm thông tin mở rộng cho bài này. Nếu bạn không biết tiếng Pháp, có thể dùng công cụ dịch, như Google Dịch.


Tọa độ: 42°9′B 9°5′Đ / 42,15°B 9,083°Đ / 42.150; 9.083