Tổ tôm

Tổ tôm là một trò chơi bài lá dân gian phổ biến của người dân Việt Nam, hiện nay chỉ thấy được chơi ở Việt Nam). Tên gọi của trò chơi được đọc chệch ra từ chữ "Tụ tam" nghĩa là hội tụ của ba lại hàng Văn, Vạn và Sách. Trong các ngày lễ, Tết, Tổ tôm thường được nam giới và người già chơi vì nó có một số luật khá khó, nhiều nước biến hoá, thanh niên và phụ nữ thời xưa ít chơi. Tổ tôm không phổ biến và bình dân bằng trò chơi Tam cúc. Do Tổ tôm khá khó nên người xưa có câu ca dao đề cao Tổ tôm, nó thể hiện trình độ và cái oai phong của bậc quân tử:

Làm trai biết đánh Tổ tôm

Uống chè mạn hảo xem nôm Thuý Kiều

Cũng có tài liệu nói rằng Tổ tôm xuất phát từ Nhật Bản do các hình vẽ đều là hình vẽ theo kiểu của Nhật, theo lối tranh mộc bản (mokuhan) đơn giản và tất cả các nhân vật đều mặc kimono thời Edo (trước khi Nhật hoàng Minh Trị lên ngôi và trị vì 1868-1912), trong số này có 18 hình đàn ông (có 8 người bó chân), 4 hình phụ nữ và 4 hình trẻ em. Các hình cá chép, trái đào, thành, thuyền cũng là những hình ảnh rất Nhật.

Quân bài

Bài Tổ tôm có 120 quân^{(Xem hình)}, gồm có 3 hàng Vạn (萬), Văn (文), Sách (索). Các hàng quân này được viết bằng chữ Nho và cách nhận biết 3 hàng quân này theo câu "Vạn vuông, Văn chéo, Sách loằng ngoằng". Bên phải các quân bài có chữ số từ Nhất đến Cửu. Loại quân đặc biệt có tên gọi là Thang Thang, Lão và Chi Chi. Các quân bài đều có hình minh họa, có thể ghi nhớ bằng hình nếu như không thuộc được hết chữ Nho. Bài Tổ tôm cũng được làm bằng bìa, mặt sau giống hệt nhau để tránh lộ bài.

Các khái niệm

Tổ tôm điếm

Bài ù phải có lưng các lá còn lại năm trong các bí trừ các lá yêu

• Lưng:

1. -Thiên khai
2. -Khàn (có 3 lá giống nhau)
3. -Phỗng (bài có hai lá phỗng thêm 1 lá giống như chíu trong đánh chắn)
4. -các tụ tam sau

<nhất vạn + nhất sách + cửu văn>

<Thang thang + ông lão + cửu sách>

<cửu vạn + cửu sách + thang thang> (ở đây phải là cửu vạn chứ: cửu vạn + cửu sách + thang thang)

<tam vạn + tam sách + thất văn>

<cửu vạn + bát sách + chi chi>

<nhị vạn + nhị sách + bát văn>

<nhất văn + nhị văn + tam văn>

• Bí:

1. -bí tam - giống như phỏm trong "tá lả"

tứ văn + tứ vạn + tứ sách

tứ văn + ngữ văn + lục văn

1. tương tự có bí tứ, bí ngũ...

Tài bàn

Tài bàn gồm ba người chơi, đánh như Tổ tôm tuy nhiên trong tài bàn không bị bó buộc nhiều về cách ăn, cách đánh (như ăn một đánh hai thì được phép hoặc đánh phu dưới chiếu...) . Một bài ù được trong tài bàn phải đủ ít nhất 9 lưng, tùy bài có khàn hay không có khàn thì quy ra cước, trong tài bàn chỉ có 3 cước ù là ù xuông, ù tài bàn và ù sửu bàn.

Trong tài bàn người ta quy định một số cây gọi là "tài"

• Nhị, cửu văn
• Tứ, thất sách
• Ngũ, bát vạn.

Các cây tài này cùng với các cây "yêu" một phỗng được 2 lưng, một khàn thì có 6 lưng, một chíu hoặc thiên khai có 12 lưng. Các cây còn lại 1 phỗng có 1 lưng, 1 khàn có 3 lưng, và chíu hoặc thiên khai có 6 lưng. Ngoài ra các phu tính 1 lưng như của Tổ tôm như nhị vạn nhị sách bát văn, thang thang ông lão cửu sách...

• Trong tài bàn không có cước tôm lèo..
• Ù tài bàn khi người ù có 14 lưng trở lên
• Ù sửu bàn khi không có khàn mà ù được.

Thông thường ù sửu bàn có cước to hơn ù tài bàn.

• Các trường hợp còn lại thì ù xuông, nhỏ nhất.

Cách tính cước tùy người chơi.

Vì thế, đánh tài bàn là cách học "nhập môn" trước khi chơi được Tổ tôm cũng vì lẽ đó.

Đánh chắn

Xem mục Chắn

Tổ tôm diễn ca

Một trăm với hai mươi quân
Tượng hình đủ mọi sắc dân trong đời
Trò chơi đấy, vui vẻ thôi
Mà như có cả đất trời ở đây

"Thái cực": tượng bộ bài này
"Lưỡng nghi” đen đỏ chỉ hai màu nền
"Tứ tượng” bốn lá một tên
"Cửu cung – bát quát" thật huyền diệu thay

Ba ngôi "Văn - Vạn – Sách" này
Là "Nhân – Thiên – Địa" vần xoay chín tầng
"Ngũ hành" với cả "âm-dương"
Biến hóa "vô thủy – vô chung" lạ kỳ

Nảy lên thích quá còn gì
Kênh đùi ấy chính chi chi anh chàng (quân Chi chi)
Mấy cô son phấn làm hàng
Gặp ngay ông cụ vác đòn đi hoang (quân Ông cụ)

Đa tình khổ bởi tin chàng
Nuôi con có chị thang thang một mình (quân Thang thang)
Cô tiên trông rõ là xinh
Thẹn thùng che mặt cho anh mủi lòng (quân Nhất văn)

Giữa đường múa võ luyện công
Giống như châu chấu ngoài đồng làng ta (quân Nhất vạn)
Tăng trọng ăn lắm thế à
Là anh béo nhất đùn ra mất quần (quân Nhất sách)

Nghe đồn cậu ấy siêu nhân
Sao hè đội mũ quàng khăn thế này (quân Nhị văn)
Tuổi xuân chẳng được mấy ngày
Nhị đào bẻ quách trao tay nhân tình (quân Nhị vạn)

Trống bỏi quyến yến mê oanh
Chồn chân, lưng khọm biến thành cụ non (quân Nhị sách)
Tưởng gì một gã du côn
Thọt chân làm mất cá tôm của làng (quân Tam văn)

Lại đây xinh quá một nàng
Hỏi ra mới biết cái bang a còng (quân Tam vạn)
Ruộng đồng đã hóa phố phường
Anh còn đội nón cầm thừng tìm trâu (quân Tam sách)

Bác này bê giỏ đi đâu
Bốn văn, năm võ cúi đầu với ai (quân Tứ văn)
Luật ra cậu có ngãng tai
Xích lô nghễu nghện có ngày lên bưng (quân Tứ vạn)

Đắt mối cô chớ vội mừng
Hãy lo mua sữa liệu chừng "hát-vê" (quân Tứ sách)
Cờ bạc, hụi họ, lô đề
Năm xung, tháng hạn ra đê mà ngồi (quân Ngũ văn)

17/Cá ươn chê muối thế thôi
NGÔI CHÙA nơi ấy thu người sa cơ
QUÂN NGŨ VẠN

18/Còn ai vẫn giữ mộng mơ
CON THUYỀN xuất ngoại đang chờ ở đây
QUÂN NGŨ SÁCH

19/Nếu không đủ sức cướp ngày
VÁC CHÙY, ôm mác, cầm chày trộm đêm
QUÂN LỤC VĂN

20/Người ta làm lụng liên miên
Còn ông CHỐNG CUỐC ngưỡng thiên tháng ngày
QUÂN LỤC VẠN

21/Giàu đôi mắt, khó đôi tay
ANH NGHÈO bởi vướng một bầy trẻ con
QUÂN LỤC SÁCH

22/Chị này bê lọ MẮM TÔM
Tay kia chẳng biết có thơm thịt cầy
QUÂN THẤT VĂN

23/Cho người nhậu tít trời mây
SÚN RĂNG quắp cả bàn tay trong quần
QUÂN THẤT VẠN

24/Có anh LANG XÓM tần ngần
Mất sách, quên thuốc biết mần ra răng
QUÂN THẤT SÁCH

25/Thôi thì nhờ cậu tám văn
Đánh võng hôn đất QUÈ CHÂN chữa giùm
QUÂN BÁT VĂN

26/Mua ngay một chú CHÉP VÀNG
Tám vạn đồng chẵn chợ làng rẻ hơn
QUÂN BÁT VẠN

27/Lèo ngay một mụ xồn xồn
Tính gàn BÁT SÁCH vểnh mồm hỏi chi
QUÂN BÁT SÁCH

28/Đường to nó chắn một khi
CÕNG SỌT đường tắt thôi thì làm lươn
QUÂN CỬU VĂN

29/Vác hòm CỬU VẠN mọi đường
Thời buổi kinh tế thị trường khó khăn
QUÂN CỬU VẠN

30./ Vận đen gặp gã đi tuần
ĐÈN LỒNG soi tỏ chin phần hỏng ăn
QUÂN CỬU SÁCH

Thôi thì mưu sự tại nhân
Còn chờ đĩa nọc có phần cho ta
Ù to, ù bé hay hòa
Say sưa ai biết tiếng gà sang canh
Cùng vui hỡi các chị, anh
Đầu xanh hay bậc lão thành cùng vui
Đầu tiên lựa đúng chỗ ngồi
Phải lo hòa dưới, thuận người ngồi trên
Điểm binh, điểm bối đầu tiên
Ăn khoan, phỗng nhặt phải nên ghi lòng
Treo tranh, kẹp cổ đề phòng
Buôn phu, phỗng bậy mất công của mình
Xem lưng , bất thực, chịu nhanh
Kiểm khàn, chờ rẻ kẻo thành công toi
Cây cuối thành, chờ mới chơi
Bài xấu đừng tiếc liệu thời bỏ đi
TỨ TRỤ to nhất Ù CHI
BẠCH ĐỊNH, MƯỜI ĐỎ,rồi thì CỤ ÔNG
TỨ CỐ kính ở trong lòng
Nhớ câu kiêng kỵ để không ù bừa
SUÔNG hai, DỊCH một nhớ chưa
TÔM bốn, LÈO ấy đếm vừa là năm
Còn như GÀ NGOẠI, GÀ TRONG
Đầu buổi giao hẹn tùy làng mà chơi
Tổ tôm là thú thảnh thơi
Giữ gìn vốn cổ đời đời truyền nhân
Một trăm với hai mươi quân........

Các từ ngữ tiếng lóng liên quan đến Tổ tôm

• Gàn bát sách
• Cửu vạn
• Thất sách
• Phỗng mất
• Hoa rơi cửa Phật
• Nhũn như chi chi
• Hợp cạ
• Tròn bài

Trong văn học

Nhà thơ Nguyễn Khuyến có nhắc đến Tổ tôm trong bài "Tự trào" :

...Mở miệng nói ra gàn bát Sách

Mềm môi chén mãi tít cung Thang

Nghĩ mình lại gớm cho mình nhỉ

Thế cũng bia xanh cũng bảng vàng

Còn nhà thơ Trần Tế Xương cũng có đề cập đến trò chơi này:

Bực chăng nhẽ anh hùng khi vị ngộ

Như lúc đen chơi cuộc Tổ tôm

Riêng nhà thơ Nguyễn Công Trứ đã viết cả một bài thơ, câu nào cũng có tên một quân bài Tổ tôm, theo tương truyền là để khất nợ :

Thân "bát văn" tôi đã xác vờ.

Trong nhà còn biết "bán chi" giờ?

Của trời cũng muốn "không thang" bắc,

Lộc thánh còn mong "lục sách" chờ.

Thiên tử "nhất văn" rồi chẳng thiếu.

Nhân sinh "tam vạn" hãy còn thừa.

Đã không "nhất sách" kêu chi nữa?

"Ông lão" tha cho cũng được nhờ!

Xem thêm

• Tứ Sắc
• Tam Cúc

Liên kết ngoài

• Trò chơi dân gian: Tổ tôm điếm
• Tổ tôm điếm - Nét đẹp hội Xuân
• Tổ tôm điếm trò chơi dân gian đặc sắc ở tỉnh Bắc Giang
• Thành phố Việt Trì: giao lưu cờ tướng, Tổ tôm nhân kỷ niệm 50 năm ngày thành lập thành phố (4/6/1962- 4/6/2012)