Tây Ban Nha chinh phục Đế quốc Inca

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Cuộc chinh phạt Peru của Tây Ban Nha
Một phần của Tây Ban Nha thuộc địa hóa châu Mỹ
Montaje 2 conquista del Peru.png
Từ trái sang phải, từ trên xuống dưới:
1.Trece de la Fama (13 Kẻ Can Trường)
2.Francisco Pizarro trong cuộc thám hiểm thứ hai đến Peru
3.Trận Cajamarca, hoàng đế Atahualpa bị bắt sống bởi quân Tây Ban Nha
4.Huascar bị ám sát
5.Người Tây Ban Nha đòi vàng chất đầy một phòng, bạc chất đầy hai phòng
6.Atahualpa bị xử tử và rửa tội
7.Trận vây hãm Cusco
8.Đền thờ thần Mặt trời bị cướp bóc
8.Trận Tiocajas
Thời gian1532–1572
Địa điểm
Tây Nam Mỹ
Kết quả

Tây Ban Nha chiến thắng

Thay đổi
lãnh thổ
Đế quốc Inca bị sáp nhập vào Đế quốc Tây Ban Nha
Tham chiến

Tây Ban Nha Đế quốc Tây Ban Nha (1537–54)


Chính phủ bù nhìn Inca (từ năm 1533)
Trợ quân Anh-điêng bản địa:

Đế quốc Inca (1532–36)
Nhà nước Tân Inca (1537–72)
Chỉ huy và lãnh đạo
Giai đoạn 1 (1532–35):


Giai đoạn 2 (1536–72):

Lực lượng
168 lính Tây Ban Nha (1532)[1]
Một số quân lực đồng minh bản địa không rõ
+3.000 lính Tây Ban Nha và hàng chục ngàn đồng minh bản địa (1535)[2]
Tầm 5.000 conquistador trong thập kỷ đầu của cuộc chinh phạt (không tính dân quân, quân chính quy, mestizo và nô lệ da đen)[3]
100.000+ chiến binh (1532)
Hàng chục ngàn chiến binh (1535)[2]
Thương vong và tổn thất

Hàng ngàn lính Tây Ban Nha thiệt mạng[2]:

  • +1.000 conquistador thiệt mạng và một số lượng không rõ quân chính quy, dân quân, nô lệ, trợ quân Trung Mỹ và thường dân Tây Ban Nha bị giết trong cuộc khởi nghĩa của Manco Inca[3]
  • Không rõ số thương vong của Tây Ban Nha trong các cuộc nội chiến sau đó
  • Không rõ số thương vong của Tây Ban Nha trong cuộc kháng chiến của Vilcabamba (1537-1572)
  • 25.000[1] - 50.000[4] người Tây Ban Nha bị giết bởi tộc Shuar tính tới 1599
Tầm 7.700.000 người bản địa thiệt mạng do nạn dịch sốt phát banđậu mùa từ năm 1533 đến 1572

Cuộc chinh phục Đế quốc Inca của Tây Ban Nha, còn được gọi là Cuộc chinh phạt Peru, là một trong những chiến dịch quan trọng nhất trong quá trình Tây Ban Nha thuộc địa hóa châu Mỹ. Sau nhiều năm thăm dò sơ khảo và tranh chấp quân sự, 168 binh sĩ Tây Ban Nha dưới quyền conquistador Francisco Pizarro, các anh em của ông và đồng minh bản địa bắt giữ được Sapa Inca Atahualpa tại trận Cajamarca năm 1532. Sau cái chết của Atahualpa, cuộc chinh phạt dai dẳng mới thực sự bắt đầu nhưng đã kết thúc với chiến thắng của Tây Ban Nha vào năm 1572, sáp nhập hoàn toàn lãnh thổ rộng lớn của Đế quốc Inca vĩ đại một thuở thành Phó vương quốc Peru, một phần của Đế quốc Tây Ban Nha. Cuộc chinh phục Đế quốc Inca (tên bản địa là "Tahuantinsuyu"[5] hoặc "Tawantinsuyu"[6] trong tiếng Quechua, nghĩa là "Vương quốc bốn phần"),[7] kéo theo các chiến dịch bành trướng sang vùng Chile, Colombia ngày nay và Lưu vực sông Amazon.

Khi người Tây Ban Nha tới được biên giới của Đế quốc Inca vào năm 1528, cương vực lãnh thổ của nó trải rộng ngàn dặm, lớn nhất và đồ sộ nhất trong số các nền văn minh ở châu Mỹ thời bấy giờ. Đế quốc có biên phía bắc là dòng Ancomayo (nay có tên là sông Patía tọa lạc ở miền nam Colombia), trải dài xuống phía nam tới sông Maule (hiện thuộc Chile), lấy dòng sông làm biên giới tự nhiên với tộc Mapuche; phía đông thì giáp Thái Bình Dương còn phía tây thì giáp bìa rừng Amazon; hầu hết lãnh thổ của họ bị chi phối bởi dãy núi Andes hiểm trở. Trong chưa đầy một thế kỷ, người Inca đã mở rộng đế chế của họ từ khoảng 400.000 km2 vào năm 1448 lên 1.800.000 km2 (690.000 sq mi) vào năm 1528, ngay trước khi người Tây Ban Nha đổ bộ. Do nền văn hóa và địa lý đa dạng của vùng đất rộng lớn này, người Inca cho phép nhiều khu vực của đế quốc được quyền tự trị bởi các thủ lĩnh địa phương dưới sự giám sát của các quan chức Inca. Nhờ cơ chế hành chính do người Inca thiết lập, mọi bộ phận của đế quốc đều phải tuân phục Sapa Inca (tương đương Hoàng đế).[8] Nhiều học giả ước tính dân số của Đế quốc Inca vào cỡ 16.000.000 người.[9]

Một số học giả, chẳng hạn như Jared Diamond, cho rằng cuộc chinh phục của người Tây Ban Nha chắc chắn là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến sự sụp đổ của Đế quốc Inca, nhưng cũng rất có thể nó đã bước qua thời kỳ đỉnh cao và đang trong quá trình suy tàn.

Dòng sự kiện[sửa | sửa mã nguồn]

  • 1526–1529 – Francisco PizarroDiego de Almagro tiếp xúc lần đầu tiên với Đế quốc Inca tại Tumbes, thành trì phía bắc của người Inca dọc bờ Thái Bình Dương.
  • k. 1528 – Sapa Inca Huayna Capac băng hà do mắc phải đậu mùa. Cái chết của ông châm ngòi cho cuộc nội chiến đẫm máu giữa hai anh em cùng cha khác mẹ AtahualpaHuáscar
  • 1528–1529 – Pizarro trở về Tây Ban Nha và được hoàng hậu Isabel của Bồ Đào Nha bảo hộ cho cuộc chinh phạt Peru sắp đến
  • 1531–1532 – Pizarro thám hiểm Peru lần ba. Các conquistador liên minh và chiêu mộ quân từ các tộc bản địa (Huanca, Chanka, CañariChachapoya) bị bóc lột dưới chế độ Mitma (một kiểu lao động cưỡng bức) của người Inca. Atahualpa bị bắt tại trận Cajamarca.
  • 1533 – Atahualpa bị xử tử sau khi ông ra lệnh cho quân giết Huáscar; Pizarro hành quân tới Cuzco và phong Manco Inca 17 tuổi là Tân vương Inca
  • 1535 – Pizarro thành lập Lima; De Almagro rời Peru đi thám hiểm Chile
  • 1536 – Gonzalo Pizarro cướp vợ của Manco Inca, Cura Olcollo. Manco nổi dậy vây thành Cuzco. Juan Pizarro bị giết, và Manco lệnh cho tướng Quizo Yupanqui tấn công Lima
  • 1537 – Almagro trở về từ Chile và chiếm Cuzco từ tay Hernando và Gonzalo Pizarro. Rodrigo Orgóñez cướp bóc Vitcos và bắt con trai của Manco Inca, Titu Cusi. Manco chạy về Vilcabamba, được tái lập thành thủ đô của nhà nước Tân Inca
  • 1538 – Hernando Pizarro xử tử Diego de Almagro
  • 1539 – Gonzalo Pizarro xâm lược và cướp bóc thành Vilcabamba; Manco Inca chạy thoát nhưng Francisco Pizarro cho giết vợ của Manco
  • 1541 – Francisco Pizarro bị ám sát bởi Diego de Almagro II và phe trung thành với De Almagro
  • 1544 – Manco Inca bị giết bởi lính Tây Ban Nha phe Diego de Almagro. Người Inca tuy vậy không khuất phục
  • 1572 – Phó vương của Peru, Francisco Toledo, tuyên chiến với nhà nước Tân-Inca; Vilcabamba thất thủ và Túpac Amaru, quốc vương Inca cuối cùng, bị bắt và hành quyết ở Cuzco. Thành Vilcabamba bị bỏ hoang; người Tây Ban Nha di dân Vilcabamba về thị trấn Thiên chúa giáo San Francisco de la Victoria de Vilcabamba[10]:xiii–xv

Bối cảnh[sửa | sửa mã nguồn]

Cuộc gặp gỡ đầu tiên[sửa | sửa mã nguồn]

Nhà biên niên sử gốc mestizo tên Felipe Guamán Poma de Ayala (đầu thế kỷ thứ 17), khẳng định rằng Sapa Inca Huayna Cápac đã từng gặp mặt Pedro de Candía (conquistador gốc Hy Lạp phụng sự Vương miện Tây Ban Nha) tại thủ đô Cuzco và đây là lần đầu tiên một người châu Âu gặp hoàng đế Inca. Sau cuộc trò chuyện bằng cử chỉ với nhà lãnh đạo Inca, Pedro de Candía mang theo một người bản địa Huancavilca về Tây Ban Nha để trình đệ trước nhà Vua, được đổi tên thành Felipillo, rồi sau này quay lại Peru làm phiên dịch viên cho các conquistador. Tuy nhiên, sử liệu được viết bởi Guamán Poma không đáng tin cậy và câu chuyện này có lẽ chỉ là thêu dệt chứ chưa từng xảy ra.12

Nhà sử học José Antonio del Busto cho rằng cuộc tiếp xúc đầu tiên với Đế quốc Inca xảy ra vào khoảng năm 1524-1526, khi đoàn thám hiểm Bồ Đào Nha của Alejo García bị thu hút bởi huyền thoại về “Vua Trắng” và Vương quốc Bạc phía Tây, nghe kể từ dân bản địa Brazil. Họ vượt qua vùng ParaguayBolivia hiện nay và thâm nhập vào được lãnh thổ Tawantinsuyu. Alejo García cầm 2,000 quân bản địa người Chiriguana và Guarayos chiếm thành Cuscotuyo và tàn sát quân đồn trú Inca tại đó. Ngôi thành này đánh dấu lãnh thổ phía đông xa nhất của đế quốc Inca, bảo vệ vùng Charcas (thuộc Collasuyo) khỏi các cuộc tấn công của tộc Chiriguana. Nhà biên niên sử Pedro Sarmiento de Gamboa chép rằng dưới đời hoàng đế Huayna Cápac, tộc Chiriguana đã từng định chiếm thành này nhưng bị quân đội của tướng Inca tên Yasca đánh đuổi, tuy vậy, ông không nhắc gì đến Alejo Garcia. Sau cuộc tấn công này, quân của Alejo cướp bóc châu báu rồi bẩm báo lên Martín Alfonso de Sousa, thống đốc của San Vicente de Brasil, nay là Santos, về một đế quốc rộng lớn giàu có ở phía tây. Không may thay, người Bồ Đào Nha bị phản bội và ám sát bởi quân bản địa bên bờ Sông Paraguay, chính vì thế mà bằng chứng về sự tồn tại của Đế quốc Inca cũng tan biến theo.13

Nội bộ đế quốc Inca[sửa | sửa mã nguồn]

Năm 1527, khi người Tây Ban Nha đang thăm dò phần bờ bắc của Đế quốc Inca, Hoàng đế Huayna Cápac và thế tử Ninan Cuyuchi mắc phải một loại bệnh hiếm (có lẽ là đậu mùa) mà qua đời.14 Có sử liệu cho rằng Huayna Cápac bị đầu độc bởi một curaca (chức quan của đế quốc Inca) người Chachapoya.15

Với khoảng trống quyền lực bị bỏ lại, Huáscar được tôn làm Hoàng đế bởi các orejones (quý tộc Inca) tại Cuzco. Huáscar lệnh cho em trai là Atahualpa phải nhận tước chư hầu do lo sợ thế lực của ông tại Quito, hậu thuẫn bởi Tướng Quizquiz, RumiñahuiChalcuchímac. Atahualpa không chịu mà cất binh đánh xuống nam. Cuộc nội chiến kết thúc với chiến thắng của Atahualpa, thành Cusco bị bắc quân chiếm và Huáscar sau này bị xử tử.16 17

Tình hình của Tây Ban Nha[sửa | sửa mã nguồn]

Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]

  1. ^ a b “Victimario Histórico Militar”.
  2. ^ a b c http://www.josemariacastillejo.com/los-incas-y-los-espanoles
  3. ^ a b https://books.google.com.pe/books/about/La_guerra_de_los_viracochas.html?id=IvoQAQAAIAAJ&redir_esc=y
  4. ^ https://www.encyclopedia.com/history/latin-america-and-caribbean/mesoamerican-indigenous-peoples/jivaro
  5. ^ Gordon Brotherston (fr) (1995). “Indigenous Literatures and Cultures in Twentieth-Century Latin America”. Trong Leslie Bethell (biên tập). The Cambridge History of Latin America. X. Cambridge University Press. tr. 287. ISBN 978-0-521-49594-3.Quản lý CS1: nhiều tên: danh sách tác giả (liên kết)
  6. ^ Rebecca Storey; Randolph J. Widmer (2006). “The Pre-Columbian Economy”. Trong Victor Bulmer-Thomas; John Coatsworth; Roberto Cortes-Conde (biên tập). The Cambridge Economic History of Latin America: Volume 1, The Colonial Era and the Short Nineteenth Century . Cambridge University Press. tr. 95. ISBN 978-0-521-81289-4.
  7. ^ Kenneth J. Andrien (2001). Andean Worlds: Indigenous History, Culture, and Consciousness Under Spanish Rule, 1532–1825. University of New Mexico Press. tr. 3. ISBN 978-0-8263-2359-0. The largest of these great imperial states was the Inca Empire or Tawantinsuyu—the empire of the four parts—which extended from its capital in Cusco to include this entire Andean region of 984,000 square kilometers.
  8. ^ Covey (2000).
  9. ^ Means (1932).
  10. ^ MacQuarrie (2007).