Tây Ban Nha chinh phục Đế quốc Aztec

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Bước tới điều hướng Bước tới tìm kiếm

Lỗi Lua: bad argument #1 to 'lc' (string expected, got number). Cuộc chinh phục Đế quốc Aztec của Tây Ban Nha, bắt đầu vào tháng 2 năm 1519, là một trong những sự kiện quan trọng nhất của quá trình thuộc địa hóa châu mỹ của Tây Ban Nha. Sau khi Christopher Columbus thành lập các khu định cư tại Caribê, nhiều cuộc viễn chinh hoặc entradas của Tây Ban Nha được tiến hành nhằm chinh phục và mở rộng vùng lãnh thổ mới, sử dụng các khu định cư hiện tại của Tây Ban Nha làm bàn đạp.

Chiến dịch của Tây Ban Nha bắt đầu vào tháng 2 năm 1519, sau khi người Tây Ban Nha cập bến Yucatán năm 1517. Hai năm sau, Tây Ban Nha tiến hành đánh chiếm châu Mỹ.[6] Tây Ban Nha tuyên bố chiến thắng vào ngày 13 tháng 8 năm 1521 khi liên quân Tây Ban Nha và các đồng minh bản địa Tlaxcala dưới sự chỉ huy của Hernán CortésXicotencatl Trẻ bắt sống hoàng đế Cuauhtemoc và tiếp quản thủ đô Tenochtitlan của Đế quốc Aztec.

Niên biểu[sửa | sửa mã nguồn]

  • 1428 – Tenochtitlan, Texcoco, và Tlacopan liên minh, thành lập Tam Đồng Minh
  • 1492–93 – Columbus phát hiện các đảo Caribbean; mở đường cho các khu định cư Tây Ban Nha sau này
  • 1493–1515 – Tây Ban Nha an cư lạc nghiệp tại vùng Caribbean và Bờ Tây Ban Nha
  • 1502 – Moctezuma II được lập thành Huey tlatoani, "hoàng đế" của Tam Đồng Minh
  • 1503–09 – Moctezuma đi chinh phạt Trung bộ Mỹ
  • 1504 – Hernando Cortes tới Caribbean
  • 1511– Thống đốc Tây Ban Nha tại Caribbean ủy quyền cho Diego Velázquez đánh chiếm Cuba
  • 1515 – Vua Texcoco Nezahualpilli băng hà; Cacamatzin lên ngôi; Ixtlilxochitl nổi dậy
  • 1517 – Francisco Hernández de Córdoba khám phá vùng Bờ biển Yucatán
  • 1518 – Juan de Grijalva khám phá vùng Yucatán và bờ Vịnh; Cortés được cử đi dẫn đầu đoàn viễn chinh lần ba

1519

Cortés và cố vấn của ông, một phụ nữ người Nahua tên La Malinche, gặp mặt Moctezuma tại thành Tenochtitlan, 8 tháng 11, 1519
Moctezuma băng hà, được mô tả trong Thủ bản Florentine
  • 10 tháng 2 – Cortés rời Cuba theo lộ trình của Hernández de Córdoba
  • Đầu năm 1519 – Gerónimo de Aguilar, người Tây Ban Nha biết tiếng Maya tại Yoko Ochoko, gia nhập nhóm Cortés;
  • 24 tháng 3 – Thủ lĩnh Potoncan hòa hoãn với quân Tây Ban Nha và dâng tặng 20 nữ nô lệ làm cống phẩm. Một trong sô họ (tên là La Malinche, Doña Marina, Malintze, và Malintzin), biết cả tiếng Nahua lẫn Maya và bà trở thành người phiên dịch chính của nhóm.[7]
  • 21 tháng 4 – Đoàn viễn chinh tới nơi gần San Juan de Ullúa[8]
  • Đầu tháng 6 – Cortes thành lập Villa Rica de la Veracruz và chuyển đại bản doanh tới nơi gần Quiahuiztlan.[9] Sau đó, người Tây Ban Nha tiến đến Cempoala[8] và liên minh với Xicomecoatl (còn gọi là Tù Trưởng Béo và Cacique Gordo),[10] thủ lĩnh Cempoala. Vào thời điểm này, Cempoala là thủ đô của Liên bang Totonac.
  • Tháng 7/Tháng 8 – Cortes mạo phạm Cempoala [11]
  • 16 tháng 8 – Người Tây Ban Nha và Totonac hành quân tới Thung lũng Tenochtitlan, đi qua Citlatapetl và các địa danh nổi tiếng khác như Cofre de Perote[12]
  • 31 tháng 8 – Tlaxcalteca phục kích tây Ban Nha sau khi họ đi vào lãnh thổ Tlaxcalteca và giết được hai kị binh [13]
  • Tháng 9 – Tlaxcalteca liên tục quấy nhiễu quân Tây Ban Nha. Các cuộc tấn công này bị đẩy lùi và người Tây ban Nha trả đũa bằng cách tàn phá các ngôi làng xung quanh. Tlaxcalteca cầu hòa sau nhiều ngày chiến đấu.[14][15]
  • Tháng 10 – Tại Cholula, người Tây Ban Nha thảm sát cư dân nơi đây do nghe đồn họ âm mưu ám sát Cortes [16]; tiếp tục tiến tới Tenochtitlan
  • 8 Tháng 11, 1519 – Cortes gặp Moctezuma

1520

Đậu mùa trong Cuốn XII đề cập đến cuộc chinh phạt trong Thủ bản Florentine
  • Tháng 4 hoăc 5 – Pánfilo de Narváez tới bờ Vịnh, cử đi bởi Thống đốc Velázquez bắt giữ Cortés tội phản quốc
  • Giữa tháng 5 – Pedro de Alvarado tàn sát quý tộc Aztec trong Đền Lớn
  • Cuối tháng 5 – Cortés đại phá quân của Narvárez tại Cempoala
  • 24 tháng 6– Quân Tây Ban Nha quay lại Tenochtitlan
  • Cuối tháng 6 – Khởi nghĩa tại Tenochtitlan; Moctezuma bị giết; nhiều thủ lĩnh Aztec khác cũng bị giết
  • 30 tháng 6 – "La Noche Triste" – Liên quân Tây Ban Nha-Tlaxcala triệt thoái khỏi Tenochtitlan; mất 1,000 người Tây Ban Nha và 1,000 người Tlaxcala
  • 9 hoặc 10 tháng 7 – Trận Otumba, quân Aztec giao chiến với liên quân Tây Ban Nha-Tlaxcala tại Otumba
  • 11 hoặc 12 tháng 7 – Liên quân tháo chạy về Tlaxcala
  • 1 tháng 8 – Tây Ban Nha đánh Tepeaca để trả đũa[17].
  • Giữa tháng 9 – Cuitlahuac lên ngôi
  • Giữa tháng 10 hoặc giữa tháng 12 – đại dịch đậu mùa; Cuitlahuac băng hà ngày 4 tháng 12, có thể là do bệnh dịch
  • Cuối tháng 12 – Liên quân quay trở lại Thung lũng Mexico; hội quân với lực lượng Texcoco của Ixtlilxochitl

1521

Cuauhtemoc bị bắt sống. Thế kỷ XVII, tranh sơn dầu.
  • Cuối tháng 2 – Cuauhtemoc được tôn làm huey tlatoani của Tenochtitlan
  • Tháng 2 – Liên quân tây Ban Nha-Tlaxcala- Texcoco đánh chiếm Xaltocan và Tlacopan; Texcoco trở thành đại bản doanh cho các hoạt động đánh Tenochtitlan
  • Đầu tháng 4 – tấn công Yautepec và Cuernavaca, rồi cướp bóc thành phố
  • Giữa tháng 4 – Liên quân đại bại dưới tay Xochimilcans, thành bang phe Tenochtitlan
  • Cuối tháng 4 – Cho đóng 13 chiến thuyền brigantine đáy nông dưới sự giám sát của người Tây Ban Nha với nhân lực chủ yếu là người Tlaxcala; trang bị pháo; hạ thủy xuống Hồ Texcoco, cho phép Tây Ban Nha kiểm soát hoàn toàn hồ nước
  • 10 tháng 5 – Vây hãm Tenochtitlan; kênh nước ngọt từ Chapultepec bị cắt đứt
  • 30 tháng 6 – Quân Tây Ban Nha-Tlaxcala bị đánh bại trên bờ đường dẫn vào thành phố; lính và ngựa của họ bị người Aztec hiến tế tại Tenochtitlan
  • Tháng 7 – Tàu Tây Ban Nha cập bến tại Veracruz với quân lương, ngựa và binh lực mới
  • 20–25 tháng 7– Tử chiến thành Tenochtitlan
  • 1 tháng 8 – Liên quân tây Ban Nha-Tlaxcala-Texcoco tiến vào Plaza Mayor; người Aztec chống cự mãnh liệt
  • 13 tháng 8 – Người Aztec chịu hàng; Cuauhtemoc bị bắt trên đường chạy trốn
  • 13–17 tháng 8 – Cướp bóc hàng loạt và bạo lực nổ ra trên đường phố Tenochtitlan

1522

  • Tháng 10 – Charles V, Hoàng đế Thánh chế La Mã vinh danh Cortés của Tân Tây Ban Nha.
  • Tháng 11 – Vợ của Cortés, Catalina Suárez, qua đời tại Coyoacan, nơi Cortés đang ở vào thời điểm Thành phố Mexico được xây dựng trên đống tro tàn của Tenochtitlan
  • Bức thư thứ hai của Cortés cho quốc vương được xuất bản ở Seville, Tây Ban Nha

1524

1525

  • Tháng 2 – 3 người cai trị của cựu Tam Đồng Minh, bao gồm Cuauhtemoc, bị đem ra xử tử
  • Don Juan Velázquez Tlacotzin, cựu "Phó vương" (cihuacoatl) lên làm chức thống đốc phân khu dân tộc thiểu số của Thành phố Mexico

1525–30

1527–1547

Các sử liệu ghi chép cuộc chinh phạt[sửa | sửa mã nguồn]

Cuộc chinh phạt Mexico, sự hủy diệt của các nền văn minh tiền Columbus vĩ đại, là sự kiện quan trọng trong lịch sử thế giới. Cuộc chinh phục được ghi chép khá rõ ràng và bao gồm nhiều quan điểm khác nhau từ hai phía, bao gồm cả của người bản địa, đồng minh và Tây Ban Nha. Người Tây Ban Nha bắt đầu ghi chép lại sự kiện kể từ lúc họ đổ bộ lên bờ Veracruz, Mexico (vào Thứ Sáu Tuần Thánh, ngày 22 tháng 4 năm 1519) đến chiến thắng cuối cùng trước người Mexica ở Tenochtitlan vào ngày 13 tháng 8 năm 1521. Đáng chú ý là các ghi chép của người Tây Ban Nha và người bản địa, có thành kiến ​​và phóng đại. Một số, không phải tất cả, các ghi chép từ phía Tây Ban Nha không đề cao sự hỗ trợ của các đồng minh bản địa. Các ghi chép của những conquistador thường tự tôn bản thân và gạt những đóng góp của người khác sang bên lề. Nhân chứng đồng minh bản địa thì nhấn mạnh lòng trung thành và tầm quan trọng của họ đối với chiến thắng của Tây Ban Nha.[19]

Hai giáo sĩ người Tây Ban Nha, Dòng Phan Sinh Bernardino de Sahagún và Dòng Anh Em Giảng Thuyết Diego Durán, bôn ba ở Tân Tây Ban Nha sau sự sụp đổ của đế quốc Aztec để thu thập sử liệu từ những nhân chứng bản địa.[20]

Hernán Cortés thường xuyên gửi nhiều bức thư cho vua Tây Ban Nha Charles V tường thuật cuộc chinh phục đương thời từ quan điểm của ông, thường là nhưng lời biện minh cho hành động của mình. Những bức thư này gần như ngay lập tức được xuất bản ở Tây Ban Nha và Châu Âu. Mãi về sau, conquistador Tây Ban Nha Bernal Díaz del Castillo, một người dày dặn kinh nghiệm trong cuộc chinh phục miền Trung Mexico, đã viết cuốn hồi ký Historia verdadera de la conquista de la Nueva España, đối trọng lời kể của người viết tiểu sử của Cortés, Francisco López de Gómara. Bernal Díaz ban đầu có ý định viết một bản kiến nghị lên hoàng gia đòi thêm quyền lợi sau cuộc chinh phạt nhưng sau đó lại mở rộng nó và bao gồm thêm các cuộc chinh phạt của ông ở Caribê và Tierra Firme cũng như cuộc chinh phục Aztec. Một số conquistador cấp thấp hơn cũng viết nhiều đơn thỉnh cầu lên Hoàng gia Tây Ban Nha, yêu cầu phần thưởng xứng đáng cho những cống hiến của họ trong cuộc chinh phục, bao gồm Juan Díaz, Andrés de Tapia, García del Pilar và Fray Francisco de Aguilar.[21] Cánh tay phải của Cortés, Pedro de Alvarado, không ghi chép gì mấy về quãng đời của ông ở Tân Thế giới, và bỏ mạng trong chiến tranh Mixtón năm 1542. Hai lá thư gửi cho Cortés từ Alvarado ở Guatemala được xuất bản trong cuốn The Conquistadors.[22]

Biên niên sử của một "Conquistador ẩn danh" được viết vào khoảng thế kỷ XVI, được đặt tựa đề vào đầu thế kỷ XX trong bản dịch sang tiếng Anh là Narrative of Some Things of New Spain and of the Great City of Temestitan (tạm dịch: Tường thuật vài điều của Tân Tây Ban Nha và của thành phố vĩ đại Temestitan - tức là thành Tenochtitlan). Sử liệu của tác giả nặc danh này ghi chép lại các quan sát về người bản địa. Bản tường thuật này được tu sĩ Dòng Tên Francisco Javier Clavijero vào thế kỷ XVIII sử dụng trong các mô tả của ông về lịch sử Mexico.[23]

Các đồng minh Tlaxcala của Tây Ban Nha, bao gồm thủ lĩnh của họ, cửu vạn, cùng với lính Tây Ban Nha và chó săn Tây Ban Nha. Lienzo de Tlaxcala

Về phía dân tộc bản địa, các đồng minh của Cortés, đặc biệt là các thành bang Tlaxcala, có viết rất nhiều về các cống hiến của họ cho Hoàng gia Tây Ban Nha trong cuộc chinh phạt, đòi những đặc quyền dành cho họ. Quan trọng nhất trong số này là Lienzo de TlaxcalaHistoria de Tlaxcala của Diego Muñoz Camargo. Ít thành công hơn, các đồng minh Nahua từ Huexotzinco (hoặc Huejotzinco) gần Tlaxcala uất ức do công sức của họ không được ghi nhận. Trong một bức thư viết bằng tiếng Nahuatl gửi cho Hoàng gia Tây Ban Nha, các lãnh chúa bản địa tại Huexotzinco liệt kê các công đưc của họ trong cuộc chiến. Bức thư đã được xuất bản bằng tiếng Nahuatl và tiếng Anh bởi James Lockhart trong cuốn We People Here: Nahuatl Accounts of the Conquest of Mexico năm 1991.[24] Fernando Alva Ixtlilxochitl (họ của ông có nguồn gốc bản địa) đã kiến ​​nghị với Hoàng gia Tây Ban Nha, nói rằng Texcoco đã không nhận được phần thưởng xứng đáng cho sự ủng hộ của họ đối với những conquistador, đặc biệt là sau khi người Tây Ban Nha bị buộc phải rời khỏi Tenochtitlan.[25]

Tài liệu bản địa nổi tiếng nhất về cuộc chinh phục là Chương 12 của Thủ bản Florentine của Bernardino de Sahagún và được xuất bản dưới tên Florentine Codex, trên các cột song song trong cả hai thứ tiếng Nahuatl và Tây Ban Nha, với hình minh họa. Ít được biết đến hơn là tái bản năm 1585 của Sahagún về cuộc chinh phạt, thay đổi hoàn toàn quan điểm của người bản địa và chèn vào những đoạn văn ca ngợi người Tây Ban Nha và cụ thể là Hernán Cortés.[26] Một tài liệu bản địa khác là cuốn Lịch sử Anh-điêng của Tân Tây Ban Nha của giáo sĩ Dòng Anh Em Giảng Thuyết của Diego Durán, từ năm 1581, với nhiều hình minh họa có tô màu.[27]

Điềm báo cho người Aztec về đại họa[sửa | sửa mã nguồn]

Moctezuma nhìn thấy sao chổi, điềm báo đại họa. Ghi chép của Diego Durán dựa trên lời kể của dân bản địa.

Trong các ghi chép của giáo sĩ Dòng Phan Sinh Bernardino de SahagúnDòng Anh Em Giảng Thuyết Diego Durán vào giữa đến cuối thế kỷ XVI, có những lời kể về các sự kiện được hiểu là những điềm báo siêu nhiên về cuộc chinh phạt. Hai ghi chép này là những tường thuật đầy đủ từ quan điểm của các phe chống Tây Ban Nha. Hầu hết các tường thuật trực tiếp về cuộc chinh phục của Đế quốc Aztec đều được viết bởi người Tây Ban Nha: những bức thư của Hernán Cortés gửi Charles V, Hoàng đế La Mã Thần thánh và câu chuyện ở góc nhìn thứ nhất của Bernal Díaz del Castillo, Lịch sử thực sự của cuộc chinh phạt Tân Tây Ban Nha. Các ghi chép chính của những người bản địa bị bỏ qua và hiếm khi được sử dụng, vì chúng có xu hướng phản ánh quan điểm của một nhóm bản địa cụ thể, chẳng hạn như người Tlaxcala. Các bản tường thuật của người bản địa được viết bằng hình ảnh sớm nhất là vào năm 1525. Các bản tường thuật sau đó được viết bằng tiếng mẹ đẻ của người Aztec và các dân tộc bản địa khác ở miền trung Mexico, nói tiếng Nahuatl.

Năm 1510, Hoàng đế Aztec Moctezuma II được tlatoani của thành bang TexcocoNezahualpilli (ông được coi là một nhà tiên tri vĩ đại) đến thăm. Nezahualpilli cảnh báo Moctezuma rằng ông phải đề phòng, bởi vì vài năm nữa những thành phố Aztec sẽ bị hủy diệt. Trước khi rời đi, ông ta nói rằng Moctezuma sẽ nhận được điềm báo chứng minh cho lời của ông. Năm tháng trôi qua, và sau cái chết của Nezhualpilli vào năm 1515, một số điềm báo siêu nhiên xuất hiện:[28][29]:3–11

Đế quốc Aztec trước thềm cuộc chinh phạt
  • Một cột lửa xuất hiện từ nửa đêm cho đến rạng sáng, và dường như bầu trời mưa lửa vào năm 1517
  • Ngọn lửa thiêu rụi ngôi đền Huitzilopochtli
  • Tia chớp phá hủy ngôi đền rơm Xiuhtecuhtli
  • Sự xuất hiện của lửa, hoặc sao chổi, bay ngang qua bầu trời theo ba lần trong ngày
  • Đáy hồ sôi và ngập lụt quanh hồ gần Tenochtitlan
  • Một người phụ nữ, Cihuatcoatl, khóc vào giữa đêm kêu họ (người Aztec) "chạy thật xa khỏi thành phố này"
  • Montezuma II nhìn thấy các ngôi sao mamalhuatztli, và hình ảnh những người chiến binh cưỡi "trên lưng những con vật giống hươu", trong một chiếc gương trên vương miện của một con chim bị ngư dân đánh bắt
  • Một người đàn ông hai đầu, tlacantzolli, chạy trên đường phố

Ngoài ra, người Tlaxcala còn nhìn thấy "ánh hào quang chiếu sáng phía đông ba tiếng trước khi mặt trời mọc", và "cơn lốc bụi" từ ngọn núi lửa Matlalcueye.[29]:11 Theo Diaz, "Những Cacique (người Tây Ban Nha gọi chung các thủ lĩnh bản địa là cacique mà không quan tâm đến địa vị của họ trong xã hội nơi đây) này cũng cho chúng tôi biết về một truyền thống mà họ được nghe kể từ tổ tiên của họ, rằng một trong những vị thần mà họ đặc biệt tôn thờ đã tiên tri về sự xuất hiện của những người đàn ông từ một vùng đất xa xôi theo hướng mặt trời mọc, người sẽ chinh phục họ và cai trị họ."[30]:181 Một số tường thuật nói rằng vị thần này chính là Quetzalcoatl, và rằng người Aztec bị đánh bại vì họ tin rằng người Tây Ban Nha là các vị thần. Tuy vậy, những tuyên bố này nên được coi là một kiểu tuyên truyền của người Tây Ban Nha hậu chinh phạt, hạ thấp sắc dân bản địa là ngu muội, mê tín và không văn minh.[31]

Các điềm báo rất quan trọng trong văn hóa Aztec, những người tin rằng lịch sử lặp lại chính nó. Một số học giả hiện đại nghi ngờ về việc liệu những điềm báo như vậy có thực sự xảy ra hay không hay liệu chúng là những sáng tạo Ex post facto (về sau này) để giải thích thất bại của họ.[32] Một số học giả cho rằng "cách giải thích khả dĩ nhất về câu chuyện của những điềm báo này là một số, nếu không phải là tất cả, đã xảy ra" nhưng thừa nhận rằng rất có thể "những người Mexico và giáo sĩ, viết sau này về đế chế Mexico, đã liên kết những ký ức đó với những gì họ biết là đã xảy ra ở châu Âu.[33]

Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]

  1. ^ “Indigeniso e hispanismo”. Arqueología mexicana. Bản gốc lưu trữ ngày 4 tháng 3 năm 2016. Truy cập ngày 20 tháng 10 năm 2015. (Tiếng Tây Ban Nha)
  2. ^ a ă Thomas, Hugh.Conquest: Montezuma, Cortes, and the Fall of Old Mexico, (New York: Simon and Schuster, 1993), 528–529.
  3. ^ a ă â Clodfelter 2017, tr. 32.
  4. ^ Diaz, B., 1963, The Conquest of New Spain, London: Penguin Books, ISBN 0140441239: states that Cortes's men lost all the artillery they had initially arrived with during La Noche Triste.
  5. ^ Bernard Grunberg, "La folle aventure d'Hernan Cortés", in L'Histoire n°322, July–August 2007: states that Cortes arrived in Mexico with 15 cannons, before acquiring the forces of Pánfilo de Narváez.
  6. ^ “Conquest of the Aztec Empire Part I”. www.spanishwars.net (bằng tiếng Anh). Truy cập ngày 6 tháng 5 năm 2017.
  7. ^ Townsend, Camilla. "Malintzin's Choices: An Indian Woman in the Conquest of Mexico" University of New Mexico Press, 2006. p, 36
  8. ^ a ă Timeline of Hernan Cortes' Conquest of the Aztecs, https://www.thoughtco.com/hernan-cortes-conquest-of-aztecs-timeline-2136533
  9. ^ Thomas, Hugh. “Conquest.” Apple Books https://itunes.apple.com/us/book/conquest/id593921773?mt=11
  10. ^ Cempoala http://www.mexicoarcheology.com/cempoala/
  11. ^ Levy, Buddy. Conquistador: Hernan Cortes, King Montezuma, and the Last Stand of the Aztecs. p. 55-56
  12. ^ Levy, Buddy. Conquistador: Hernan Cortes, King Montezuma, and the Last Stand of the Aztecs. p 62-64
  13. ^ Thomas, Hugh. Conquest: Montezuma, Cortes, and the Fall of Old Mexico. p. 237
  14. ^ Thomas, Hugh. Conquest: Montezuma, Cortes, and the Fall of Old Mexico. p. 237-246
  15. ^ Townsend, Camilla. Malintzin's Choices: An Indian Woman in the Conquest of Mexico. p. 60-62
  16. ^ "Spaniards Attack Cholulans From Díaz del Castillo, Vol. 2, Chapter 83". American Historical Association. Archived from the original on 2012-10-08. Truy cập 2012-04-08.
  17. ^ Díaz del Castillo, Bernal; "Historia verdadera de la conquista de la Nueva España" cap CXXX pp.104-108.
  18. ^ Robert Ricard, The Spiritual Conquest of Mexico. Translated by Lesley Byrd Simpson. Berkeley: University of California Press 1966.
  19. ^ Sarah Cline, "Conquest Narratives," in The Oxford Encyclopedia of Mesoamerica, David Carrasco, ed. New York: Oxford University Press 2001, vol. 1, p. 248
  20. ^ Ida Altman, Sarah Cline, and Javier Pescador, The Early History of Greater Mexico, chapter 4, "Narratives of the Conquest." Pearson, 2003, pp. 73–96
  21. ^ Patricia de Fuentes, ed. The Conquistadors: First-Person Accounts the Conquest of Mexico, Norman: University of Oklahoma Press 1993. Previously published by Orion Press 1963.
  22. ^ "Two Letters of Pedro de Alvarado" in The Conquistadors, Patricia de Fuente, editor and translator. Norman: University of Oklahoma Press 1993, pp. 182–96
  23. ^ "The Cronicle of the Anonymous Conquistador" in The Conquistadors: First-person Accounts of the Conquest of Mexico Patricia de Fuente, (editor and trans). Norman: University of Oklahoma Press 1993, pp. 165–81
  24. ^ James Lockhart, We People Here, University of California Press 1991, pp. 289–97
  25. ^ Fernando Alva Ixtlilxochitil, Ally of Cortés: Account 13 of the Coming of the Spaniards and the Beginning of the Evangelical Law. Douglass K. Ballentine, translator. El Paso: Texas Western Press 1969
  26. ^ Fray Bernardino de Sahagún, The Conquest of New Spain, 1585 Revision translated by Howard F. Cline, with an introduction by S.L. Cline. University of Utah Press 1989.
  27. ^ Fray Diego Durán, The History of the Indies of New Spain[1581], Trans., annotated, and with an introduction by Doris Heyden. Norman: University of Oklahoma Press, 1994.
  28. ^ Tsouras, Peter (2005). Moctezuma: Warlord of the Aztecs. Washington, DC: University of Nebraska Press.
  29. ^ a ă Lỗi chú thích: Thẻ <ref> sai; không có nội dung trong thẻ ref có tên Miguel
  30. ^ Lỗi chú thích: Thẻ <ref> sai; không có nội dung trong thẻ ref có tên Diaz
  31. ^ Egerton, Douglas R.; và đồng nghiệp (2007). The Atlantic World. Wheeling, Illinois: Harlan Davidson, Inc. tr. 97. ISBN 978-0-88295-245-1.
  32. ^ Camilla Townsend, "Burying the White Gods: New Perspectives on the Conquest of Mexico" The American Historical Review Vol. 108, No. 3 (June 2003), pp. 659–87
  33. ^ Levy, Thomas. Conquest: Cortes, Montezuma, and the Fall of Old Mexico. p. 43

Đọc thêm[sửa | sửa mã nguồn]

  • Brandt, Anthony. "Perfect storm at Tenochtitlan 1521: How Cortes's band of hidalgos destroyed the Mexica Empire." MHQ: The Quarterly Journal of Military History (2014): 58.
  • Chasteen, John Charles. Born in Blood and Fire: A Concise History of Latin America. New York: W.W. Norton, 2011.
  • Daniel, Douglas A. "Tactical Factors in the Spanish Conquest of the Aztecs." Anthropological Quarterly (1992): 187–94.
  • Francisco Núñez de Pineda y Bascunan. “Happy Captivity.” In Born in Blood and Fire: Latin American Voices, edited by John Charles Chasteen. 42–48. New York: W.W. Norton, 2011.
  • Garofalo, Leo J., and Erin E. O'Connor. Documenting Latin America: Gender, Race, and Empire, vol. 1. Boston: Prentice Hall, 2011.
  • O'Connor, Erin, and Leo Garofalo. Mothers Making Latin America.
  • Raudzens, George. "So Why Were the Aztecs Conquered, and What Were the Wider Implications? Testing Military Superiority as a Cause of Europe's Pre-Industrial Colonial Conquests." War in History (1995): 87–104.
  • Townsend, Camilla. Malintzin's Choices: An Indian Woman in the Conquest of Mexico. Albuquerque: University of New Mexico Press, 2006.
  • White, John Manchip. "Cortes and the Downfall of the Aztec Empire: A Study in a Conflict of Cultures." The Hispanic American Historical Review (1972): 467–68.
  • Clodfelter, M. (2017). Warfare and Armed Conflicts: A Statistical Encyclopedia of Casualty and Other Figures, 1492–2015 (4th ed.). McFarland. ISBN 978-0786474707.
  • Clodfelter, M. (2017). Warfare and Armed Conflicts: A Statistical Encyclopedia of Casualty and Other Figures, 1492–2015 (ấn bản 4). McFarland. ISBN 978-0786474707.Quản lý CS1: ref=harv (liên kết)

Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]