Tây Ban Nha chinh phục Đế quốc Aztec

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Bước tới điều hướng Bước tới tìm kiếm
Tây Ban Nha chinh phục México
Một phần của Tây Ban Nha thuộc địa hóa châu Mỹcác cuộc chiến tranh Da đỏ-México
The Conquest of Tenochtitlan.jpg
Cuộc chinh phạt México bởi Cortés, sơn dầu[1]
tiếng Tây Ban Nha: Conquista de México por Cortés
Thời gian Tháng 2/1519 đến 13/8/1521 chống lại Aztec,
sau năm 1522 đến 17/2/1530 chống lại Tarasca
Địa điểm Đế quốc Aztec và các nước bản địa khác (nay là México)
Kết quả Liên quân Tây Ban Nha-bản địa chiến thắng
Thay đổi lãnh thổ Đế quốc Aztec, Tarasca và các xứ khác bị sáp nhập vào Đế quốc Tây Ban Nha
Tham chiến
Tây Ban Nha Đế quốc Tây Ban Nha

TlaxcalaGlyph.jpg Liên minh Tlaxcala
Escudo de armas de Zempoala.gif Cempoala

Hỗ trợ hoặc liên minh ngẫu nhiên:

Aztec Triple Alliance.png Liên minh Ba bên Aztec (1519–1521)

Các nước đồng minh:

các nước độc lập:

Chỉ huy và lãnh đạo
Tây Ban Nha Hernán Cortés
Tây Ban Nha Pedro de Alvarado
Tây Ban Nha Gonzalo de Sandoval
Tây Ban Nha Cristóbal de Olid
Tây Ban Nha Nuño de Guzmán
TlaxcalaGlyph.jpg Xicotencatl Trẻ 
TlaxcalaGlyph.jpg Xicotencatl Già
TlaxcalaGlyph.jpg Maxixcatl
Escudo de armas de Zempoala.gif Xicomecoatl
Tenochtitlan Glyph ZP.svg Motecuhzoma II 
Tenochtitlan Glyph ZP.svg Cuitláhuac 
Tenochtitlan Glyph ZP.svg Cuauhtémoc Hành quyết
Tetzcoco glyph.svg Cacamatzin 
Tetzcoco glyph.svg Coanacochtzin Hành quyết
 Tlacopan glyph.svg Tetlepanquetzal Hành quyết
Tlatelolco glyph.svg Itzquauhtzin 
Glifo Michhuahcān.png Tangaxuan II Hành quyết
Lực lượng
Tây Ban Nha conquistador Tây Ban Nha:
  • 90–100 kị binh
  • 900–1.300 bộ binh
  • 6 cỗ pháo
  • 13 chiến thuyền brigantine

TlaxcalaGlyph.jpg Tlaxcala: 80,000–200,000
Escudo de armas de Zempoala.gif Cempoala: 400

Aztec Triple Alliance.png Aztec: 300.000
Glifo Michhuahcān.png Tarasca: 100.000
Thương vong và tổn thất
Tây Ban Nha 1.000 chết[2] Hàng ngàn Tlaxcalla và đồng minh Bản địa 200.000 chết (bao gồm thường dân) [2]
300 canoe bị chìm[2]

Cuộc chinh phục Đế quốc Aztec của Tây Ban Nha, bắt đầu vào tháng 2 năm 1519, là một trong những sự kiện quan trọng nhất của quá trình thuộc địa hóa châu mỹ của Tây Ban Nha. Sau khi Christopher Columbus thành lập các khu định cư tại Caribê, nhiều cuộc viễn chinh hoặc entradas của Tây Ban Nha được tiến hành nhằm chinh phục và mở rộng vùng lãnh thổ mới, sử dụng các khu định cư hiện tại của Tây Ban Nha làm bàn đạp.

Chiến dịch của Tây Ban Nha bắt đầu vào tháng 2 năm 1519, sau khi người Tây Ban Nha cập bến Yucatán năm 1517. Hai năm sau, Tây Ban Nha tiến hành đánh chiếm châu Mỹ.[3] Tây Ban Nha tuyên bố chiến thắng vào ngày 13 tháng 8 năm 1521 khi liên quân Tây Ban Nha và các đồng minh bản địa Tlaxcala dưới sự chỉ huy của Hernán CortésXicotencatl Trẻ bắt sống hoàng đế Cuauhtemoc và tiếp quản thủ đô Tenochtitlan của Đế quốc Aztec.

Niên biểu[sửa | sửa mã nguồn]

  • 1428 – Tenochtitlan, Texcoco, và Tlacopan liên minh, thành lập Tam Đồng Minh
  • 1492–93 – Columbus phát hiện các đảo Caribbean; mở đường cho các khu định cư Tây Ban Nha sau này
  • 1493–1515 – Tây Ban Nha an cư lạc nghiệp tại vùng Caribbean và Bờ Tây Ban Nha
  • 1502 – Moctezuma II được lập thành Huey tlatoani, "hoàng đế" của Tam Đồng Minh
  • 1503–09 – Moctezuma đi chinh phạt Trung bộ Mỹ
  • 1504 – Hernando Cortes tới Caribbean
  • 1511– Thống đốc Tây Ban Nha tại Caribbean ủy quyền cho Diego Velázquez đánh chiếm Cuba
  • 1515 – Vua Texcoco Nezahualpilli băng hà; Cacamatzin lên ngôi; Ixtlilxochitl nổi dậy
  • 1517 – Francisco Hernández de Córdoba khám phá vùng Bờ biển Yucatán
  • 1518 – Juan de Grijalva khám phá vùng Yucatán và bờ Vịnh; Cortés được cử đi dẫn đầu đoàn viễn chinh lần ba

1519

Cortés và cố vấn của ông, một phụ nữ người Nahua tên La Malinche, gặp mặt Moctezuma tại thành Tenochtitlan, 8 tháng 11, 1519
Moctezuma băng hà, được mô tả trong Thủ bản Florentine
  • 10 tháng 2 – Cortés rời Cuba theo lộ trình của Hernández de Córdoba
  • Đầu năm 1519 – Gerónimo de Aguilar, người Tây Ban Nha biết tiếng Maya tại Yoko Ochoko, gia nhập nhóm Cortés;
  • 24 tháng 3 – Thủ lĩnh Potoncan hòa hoãn với quân Tây Ban Nha và dâng tặng 20 nữ nô lệ làm cống phẩm. Một trong sô họ (tên là La Malinche, Doña Marina, Malintze, và Malintzin), biết cả tiếng Nahua lẫn Maya và bà trở thành người phiên dịch chính của nhóm.[4]
  • 21 tháng 4 – Đoàn viễn chinh tới nơi gần San Juan de Ullúa[5]
  • Đầu tháng 6 – Cortes thành lập Villa Rica de la Veracruz và chuyển đại bản doanh tới nơi gần Quiahuiztlan.[6] Sau đó, người Tây Ban Nha tiến đến Cempoala[5] và liên minh với Xicomecoatl (còn gọi là Tù Trưởng Béo và Cacique Gordo),[7] thủ lĩnh Cempoala. Vào thời điểm này, Cempoala là thủ đô của Liên bang Totonac.
  • Tháng 7/Tháng 8 – Cortes mạo phạm Cempoala [8]
  • 16 tháng 8 – Người Tây Ban Nha và Totonac hành quân tới Thung lũng Tenochtitlan, đi qua Citlatapetl và các địa danh nổi tiếng khác như Cofre de Perote[9]
  • 31 tháng 8 – Tlaxcalteca phục kích tây Ban Nha sau khi họ đi vào lãnh thổ Tlaxcalteca và giết được hai kị binh [10]
  • Tháng 9 – Tlaxcalteca liên tục quấy nhiễu quân Tây Ban Nha. Các cuộc tấn công này bị đẩy lùi và người Tây ban Nha trả đũa bằng cách tàn phá các ngôi làng xung quanh. Tlaxcalteca cầu hòa sau nhiều ngày chiến đấu.[11][12]
  • Tháng 10 – Tại Cholula, người Tây Ban Nha thảm sát cư dân nơi đây do nghe đồn họ âm mưu ám sát Cortes [13]; tiếp tục tiến tới Tenochtitlan
  • 8 Tháng 11, 1519 – Cortes gặp Moctezuma

1520

Đậu mùa trong Cuốn XII đề cập đến cuộc chinh phạt trong Thủ bản Florentine
  • Tháng 4 hoăc 5 – Pánfilo de Narváez tới bờ Vịnh, cử đi bởi Thống đốc Velázquez bắt giữ Cortés tội phản quốc
  • Giữa tháng 5 – Pedro de Alvarado tàn sát quý tộc Aztec trong Đền Lớn
  • Cuối tháng 5 – Cortés đại phá quân của Narvárez tại Cempoala
  • 24 tháng 6– Quân Tây Ban Nha quay lại Tenochtitlan
  • Cuối tháng 6 – Khởi nghĩa tại Tenochtitlan; Moctezuma bị giết; nhiều thủ lĩnh Aztec khác cũng bị giết
  • 30 tháng 6 – "La Noche Triste" – Liên quân Tây Ban Nha-Tlaxcala triệt thoái khỏi Tenochtitlan; mất 1,000 người Tây Ban Nha và 1,000 người Tlaxcala
  • 9 hoặc 10 tháng 7 – Trận Otumba, quân Aztec giao chiến với liên quân Tây Ban Nha-Tlaxcala tại Otumba
  • 11 hoặc 12 tháng 7 – Liên quân tháo chạy về Tlaxcala
  • 1 tháng 8 – Tây Ban Nha đánh Tepeaca để trả đũa[14].
  • Giữa tháng 9 – Cuitlahuac lên ngôi
  • Giữa tháng 10 hoặc giữa tháng 12 – đại dịch đậu mùa; Cuitlahuac băng hà ngày 4 tháng 12, có thể là do bệnh dịch
  • Cuối tháng 12 – Liên quân quay trở lại Thung lũng Mexico; hội quân với lực lượng Texcoco của Ixtlilxochitl

1521

Cuauhtemoc bị bắt sống. Thế kỷ XVII, tranh sơn dầu.
  • Cuối tháng 2 – Cuauhtemoc được tôn làm huey tlatoani của Tenochtitlan
  • Tháng 2 – Liên quân tây Ban Nha-Tlaxcala- Texcoco đánh chiếm Xaltocan và Tlacopan; Texcoco trở thành đại bản doanh cho các hoạt động đánh Tenochtitlan
  • Đầu tháng 4 – tấn công Yautepec và Cuernavaca, rồi cướp bóc thành phố
  • Giữa tháng 4 – Liên quân đại bại dưới tay Xochimilcans, thành bang phe Tenochtitlan
  • Cuối tháng 4 – Cho đóng 13 chiến thuyền brigantine đáy nông dưới sự giám sát của người Tây Ban Nha với nhân lực chủ yếu là người Tlaxcala; trang bị pháo; hạ thủy xuống Hồ Texcoco, cho phép Tây Ban Nha kiểm soát hoàn toàn hồ nước
  • 10 tháng 5 – Vây hãm Tenochtitlan; kênh nước ngọt từ Chapultepec bị cắt đứt
  • 30 tháng 6 – Quân Tây Ban Nha-Tlaxcala bị đánh bại trên bờ đường dẫn vào thành phố; lính và ngựa của họ bị người Aztec hiến tế tại Tenochtitlan
  • Tháng 7 – Tàu Tây Ban Nha cập bến tại Veracruz với quân lương, ngựa và binh lực mới
  • 20–25 tháng 7– Tử chiến thành Tenochtitlan
  • 1 tháng 8 – Liên quân tây Ban Nha-Tlaxcala-Texcoco tiến vào Plaza Mayor; người Aztec chống cự mãnh liệt
  • 13 tháng 8 – Người Aztec chịu hàng; Cuauhtemoc bị bắt trên đường chạy trốn
  • 13–17 tháng 8 – Cướp bóc hàng loạt và bạo lực nổ ra trên đường phố Tenochtitlan

1522

  • Tháng 10 – Charles V, Hoàng đế Thánh chế La Mã vinh danh Cortés của Tân Tây Ban Nha.
  • Tháng 11 – Vợ của Cortés, Catalina Suárez, qua đời tại Coyoacan, nơi Cortés đang ở vào thời điểm Thành phố Mexico được xây dựng trên đống tro tàn của Tenochtitlan
  • Bức thư thứ hai của Cortés cho quốc vương được xuất bản ở Seville, Tây Ban Nha

1524

  • 12 nhà truyền giáo Francisca đầu tiên đến Mexico, "cuộc chinh phạt tâm linh" bắt đầu, cải đạo người bản địa thành những con chiên của Chúa[15]
  • Cristóbal de Olid tiến sâu vào Honduras; từ bỏ quyền kiểm soát của Cortés; Cortés viễn chinh tới Honduras với Cuauhtemoc làm con tin

1525

  • Tháng 2 – 3 người cai trị của cựu Tam Đồng Minh, bao gồm Cuauhtemoc, bị đem ra xử tử
  • Don Juan Velázquez Tlacotzin, cựu "Phó vương" (cihuacoatl) lên làm chức thống đốc phân khu dân tộc thiểu số của Thành phố Mexico

1525–30

1527–1547

Các sử liệu ghi chép cuộc chinh phạt[sửa | sửa mã nguồn]

Cuộc chinh phạt Mexico, sự hủy diệt của các nền văn minh tiền Columbus vĩ đại, là sự kiện quan trọng trong lịch sử thế giới. Cuộc chinh phục được ghi chép khá rõ ràng và bao gồm nhiều quan điểm khác nhau từ hai phía, bao gồm cả của người bản địa, đồng minh và Tây Ban Nha. Người Tây Ban Nha bắt đầu ghi chép lại sự kiện kể từ lúc họ đổ bộ lên bờ Veracruz, Mexico (vào Thứ Sáu Tuần Thánh, ngày 22 tháng 4 năm 1519) đến chiến thắng cuối cùng trước người Mexica ở Tenochtitlan vào ngày 13 tháng 8 năm 1521. Đáng chú ý là các ghi chép của người Tây Ban Nha và người bản địa, có thành kiến ​​và phóng đại. Một số, không phải tất cả, các ghi chép từ phía Tây Ban Nha không đề cao sự hỗ trợ của các đồng minh bản địa. Các ghi chép của những conquistador thường tự tôn bản thân và gạt những đóng góp của người khác sang bên lề. Nhân chứng đồng minh bản địa thì nhấn mạnh lòng trung thành và tầm quan trọng của họ đối với chiến thắng của Tây Ban Nha.

Hai tu sĩ người Tây Ban Nha, Franciscan Bernardino de Sahagún và Dominican Diego Durán, bôn ba ở Tân Tây Ban Nha sau sự sụp đổ của đế quốc Aztec để thu thập sử liệu từ những nhân chứng bản địa. [29]

Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]

  1. ^ “Indigeniso e hispanismo”. Arqueología mexicana. Truy cập ngày 20 tháng 10 năm 2015.  (Spanish)
  2. ^ a ă â Clodfelter 2017, tr. 32.
  3. ^ “Conquest of the Aztec Empire Part I”. www.spanishwars.net (bằng tiếng Anh). Truy cập ngày 6 tháng 5 năm 2017. 
  4. ^ Townsend, Camilla. "Malintzin's Choices: An Indian Woman in the Conquest of Mexico" University of New Mexico Press, 2006. p, 36
  5. ^ a ă Timeline of Hernan Cortes' Conquest of the Aztecs, https://www.thoughtco.com/hernan-cortes-conquest-of-aztecs-timeline-2136533
  6. ^ Thomas, Hugh. “Conquest.” Apple Books https://itunes.apple.com/us/book/conquest/id593921773?mt=11
  7. ^ Cempoala http://www.mexicoarcheology.com/cempoala/
  8. ^ Levy, Buddy. Conquistador: Hernan Cortes, King Montezuma, and the Last Stand of the Aztecs. p. 55-56
  9. ^ Levy, Buddy. Conquistador: Hernan Cortes, King Montezuma, and the Last Stand of the Aztecs. p 62-64
  10. ^ Thomas, Hugh. Conquest: Montezuma, Cortes, and the Fall of Old Mexico. p. 237
  11. ^ Thomas, Hugh. Conquest: Montezuma, Cortes, and the Fall of Old Mexico. p. 237-246
  12. ^ Townsend, Camilla. Malintzin's Choices: An Indian Woman in the Conquest of Mexico. p. 60-62
  13. ^ "Spaniards Attack Cholulans From Díaz del Castillo, Vol. 2, Chapter 83". American Historical Association. Archived from the original on 2012-10-08. Retrieved 2012-04-08.
  14. ^ Díaz del Castillo, Bernal; "Historia verdadera de la conquista de la Nueva España" cap CXXX pp.104-108.
  15. ^ Robert Ricard, The Spiritual Conquest of Mexico. Translated by Lesley Byrd Simpson. Berkeley: University of California Press 1966.

Đọc thêm[sửa | sửa mã nguồn]

  • Brandt, Anthony. "Perfect storm at Tenochtitlan 1521: How Cortes's band of hidalgos destroyed the Mexica Empire." MHQ: The Quarterly Journal of Military History (2014): 58.
  • Chasteen, John Charles. Born in Blood and Fire: A Concise History of Latin America. New York: W.W. Norton, 2011.
  • Daniel, Douglas A. "Tactical Factors in the Spanish Conquest of the Aztecs." Anthropological Quarterly (1992): 187–94.
  • Francisco Núñez de Pineda y Bascunan. “Happy Captivity.” In Born in Blood and Fire: Latin American Voices, edited by John Charles Chasteen. 42–48. New York: W.W. Norton, 2011.
  • Garofalo, Leo J., and Erin E. O'Connor. Documenting Latin America: Gender, Race, and Empire, vol. 1. Boston: Prentice Hall, 2011.
  • O'Connor, Erin, and Leo Garofalo. Mothers Making Latin America.
  • Raudzens, George. "So Why Were the Aztecs Conquered, and What Were the Wider Implications? Testing Military Superiority as a Cause of Europe's Pre-Industrial Colonial Conquests." War in History (1995): 87–104.
  • Townsend, Camilla. Malintzin's Choices: An Indian Woman in the Conquest of Mexico. Albuquerque: University of New Mexico Press, 2006.
  • White, John Manchip. "Cortes and the Downfall of the Aztec Empire: A Study in a Conflict of Cultures." The Hispanic American Historical Review (1972): 467–68.
  • Clodfelter, M. (2017). Warfare and Armed Conflicts: A Statistical Encyclopedia of Casualty and Other Figures, 1492–2015 (4th ed.). McFarland. ISBN 978-0786474707.
  • Clodfelter, M. (2017). Warfare and Armed Conflicts: A Statistical Encyclopedia of Casualty and Other Figures, 1492–2015 (ấn bản 4). McFarland. ISBN 978-0786474707. 

Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]