Nhóm ngôn ngữ Quechua

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
(đổi hướng từ Tiếng Quechua)
Jump to navigation Jump to search
Nhóm ngôn ngữ Quechua
Kechua
Sắc tộc Người Quechua
Phân bố
địa lý
Khắp trung đoạn dãy núi Andes
Ngôn ngữ con:
ISO 639-2 / 5: que
ISO 639-3: que
Glottolog: quec1387[1]
{{{mapalt}}}
Bản đồ phân bố của Quechua I (cam) và Quechua II (xanh)

Quechua, còn gọi là Runasimi ("ngôn ngữ con người"), là một hệ ngôn ngữ bản địa, được nói bởi người Quechua sống trên dãy Andes và các vùng cao địa Nam Mỹ.[2] Bắt nguồn từ một ngôn ngữ đơn nhất, Quechua là nhóm ngôn ngữ bản địa đông người nói nhất châu Mỹ, với chừng 8–10 triệu người nói.[3] Khoảng 25% (7,7 triệu) người Peru nói ít nhất một dạng tiếng Quechua nào đó.[4][5] Quechua được biết đến rộng rãi nhất ngôn ngữ chính của Đế quốc Inca. Thực dân Tây Ban Nha ban đầu ủng hộ việc sử dụng Quechua nhưng sau đó bắt đầu đàn áp việc dùng nó. Tuy vậy, tiếng Quechua sống sót và vẫn là ngôn ngữ hàng ngày của nhiều người.

Lịch sử[sửa | sửa mã nguồn]

Ở vùng Cusco, Quechua chịu ảnh hưởng của những ngôn ngữ địa phương khác như tiếng Aymara. Dạng Cuzco do vậy mang nhiều nét riêng biệt. Tương tự như vậy, những phương ngữ khác nhau xuất hiện, chịu ảnh hưởng của ngôn ngữ địa phương, khi Đế quốc Inca bành trướng và đưa Quechua lên làm ngôn ngữ chính thức.

Sau cuộc xâm lược đế quốc Inca của người Tây Ban Nha vào thế kỷ XVI, Quechua vẫn đóng vai trò "ngôn ngữ chung" đối với các tộc người bản địa. Nó được chính quyền thực dân công nhận và nhiều người Tây Ban Nha còn học nó để giao tiếp với dân bản xứ.[6] Tăng lữ Công giáo chấp nhận Quechua ngôn ngữ Phúc Âm hóa. Nhờ việc sử dụng trong truyền giáo, Quechua tiếp tục lan rộng ở vài nơi.

Từ cuối thế kỷ XVII, chính quyền thực dân kết liễu vai trò hành chính và tôn giáo của Quechua, chấm dứt vai trò cộng đồng của nó tại Peru, sau khi cuộc nổi dậy của người bản địa do Túpac Amaru II đứng đầu.[3]

Dù có thời kì phục hồi ngắn ngay sau khi các người Mỹ Latinh giành độc lập vào thế kỷ XIX, vai trò ngôn ngữ uy tín của Quechua đã mất đi. Dần dần việc sử dụng nó giảm xuống, chỉ còn ở những tộc người bản địa ở những nơi nông thôn và tương đối hẻo lánh. Tuy vậy, vào thế kỷ XXI, Quechua vẫn là ngôn ngữ của từ 8-10 triệu người dọc mạn tây Nam Mỹ.[3]

Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]

  1. ^ Nordhoff, Sebastian; Hammarström, Harald; Forkel, Robert và đồng nghiệp biên tập (2013). “Quechuan”. Glottolog. Leipzig: Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology. 
  2. ^ “Quechua language, alphabet and pronunciation”. www.omniglot.com. Truy cập ngày 26 tháng 7 năm 2017. 
  3. ^ a ă â Adelaar 2004, pp. 167–168, 255.
  4. ^ “Peru | Languages”. Ethnologue. Dallas, Texas: SIL International. 2017. Truy cập ngày 30 tháng 11 năm 2017. A macrolanguage. Population total all languages: 7,734,620. 
  5. ^ “Peru | Country”. Ethnologue. Dallas, Texas: SIL International. 2017. Truy cập ngày 30 tháng 11 năm 2017. Population 30,814,000 (2014 UNSD) 
  6. ^ Fisher, John; Cahill, David Patrick biên tập (2008). “De la etnohistoria a la historia en los Andes : 51o Congreso Internacional de Americanistas, Santiago de Chile, 2003”. Congreso Internacional de Americanistas. tr. 295.