Hệ ngôn ngữ Tupi

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Bước tới: menu, tìm kiếm
Hệ ngôn ngữ Tupi
Sắc tộc Tupí
Phân bố
địa lý
Brasil, Bolivia, Paraguay, Uruguay, và Đông Bắc Argentina
Phân loại ngôn ngữ học Je–Tupi–Carib?
  • Hệ ngôn ngữ Tupi
Ngôn ngữ con:
ISO 639-2 / 5: tup
Glottolog: tupi1275[1]
{{{mapalt}}}
Tupi–Guarani (hồng), các ngôn ngữ Tupí khác (tím), và phân bố có khả năng năm 1500 (hồng xậm)

Hệ ngôn ngữ Tupi hay hệ ngôn ngữ Tupí là một hệ ngôn ngữ gồm khoảng 70 ngôn ngữ hiện diện tại Nam Mỹ, trong đó nổi tiếng nhất là tiếng TupiGuarani.

Nơi bắt nguồn (urheimat)[sửa | sửa mã nguồn]

Rodrigues (2007) cho rằng urheimat của ngôn ngữ tiền-Tupi nằm ở đâu đó giữa sông Guaporésông Aripuanã, trong vùng lưu vực sông Madeira.[2] Đa phần vùng này tương ứng với Rondônia, Brasil ngày nay. 5 trong số 10 nhánh ngôn ngữ Tupi, cũng như vài ngôn ngữ Tupi–Guarani (đặc biệt là tiếng Kawahíb), xuất hiện tại vùng này. Rodrigues tin rằng ngôn ngữ Tiền-Tupi hiện diện vào khoảng 5.000 BP

Lịch sử và phân loại[sửa | sửa mã nguồn]

Khi người Bồ Đào Nha đến Brasil, họ đã phát hiện, khi đi học dải bờ biển của vùng đất mới này, rằng đa số người bản địa đều nói những ngôn ngữ tương tự. Những nhà truyền giáo Dòng Tên đã sử dụng lợi thế này, hệ thống hóa những ngôn ngữ chuẩn chung, khi đó có tên línguas gerais, mà vẫn được sử dụng cho tới tận thế kỷ 19. Ngôn ngữ nổi tiếng nhất và từng được dùng rộng rãi nhất là tiếng Tupi Cổ, nay chỉ còn được nói bởi thổ dân Nam Mỹ tại vùng Rio Negro, nơi nó được gọi là Nheengatu ([ɲɛʔẽŋaˈtu]), nghĩa là "ngôn ngữ tốt".

Tại những thuộc địa Tây Ban Nha lân cận, tiếng Guaraní, một ngôn ngữ Tupi khác, có liên quan đến tiếng Tupi Cổ, cũng có lịch sử tương tự, nhưng đã thành công trong việc không bị tiếng Tây Ban Nha lấn át. Hiện nay, tiếng Guaraní có hơn 5 triệu người nói, và là một trong những ngôn ngữ chính thức của Paraguay. Hệ ngôn ngữ Tupi còn gồm nhiều ngôn ngữ khác với số người nói ít hơn.

Rodrigues & Cabral (2012) liệt kê 10 nhánh ngôn ngữ Tupi, chia thành hai nhóm Tupi Tây và Tupi Đông.[2]

Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]

  1. ^ Nordhoff, Sebastian; Hammarström, Harald; Forkel, Robert và đồng nghiệp biên tập (2013). “Tupian”. Glottolog. Leipzig: Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology. 
  2. ^ a ă Rodrigues, Aryon Dall'Igna, and Ana Suelly Arruda Câmara Cabral (2012). "Tupían". In Campbell, Lyle, and Verónica Grondona (eds). The indigenous languages of South America: a comprehensive guide. Berlin: De Gruyter Mouton.
  • Rodrigues, Aryon Dall'Igna (2007). "As consoantes do Proto-Tupí". In Ana Suelly Arruda Câmara Cabral, Aryon Dall'Igna Rodrigues (eds). Linguas e culturas Tupi, p. 167-203. Campinas: Curt Nimuendaju; Brasília: LALI.

Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]